Қоғамдық қызметтер инфрақұрылымын ұстаушы мекемелер

Кіріспе

Қоғамдық қызмет инфрақұрылымын пайдаланатын ұйым

Қоғамдық коммуналдық қызмет көрсету компаниясы (әдетте тек коммуналдық қызмет) – қоғамдық қызмет көрсету үшін қажетті инфрақұрылымды ұстап тұратын (сондай-ақ көбінесе осы инфрақұрылымды пайдалана отырып қызметтер ұсынатын) ұйым. Қоғамдық коммуналдық қызметтер жергілікті қоғамдық топтардан бастап, бүкіл штаттық мемлекеттік монополияларға дейін әртүрлі қоғамдық бақылау мен реттеуге жатады. Қоғамдық коммуналдық қызметтердің мақсаты – қажет деп саналатын тауарлар мен қызметтерді ұсыну: су, газ, электр энергиясы, телефон, қоқыс тастау және басқа да байланыс жүйелері – қоғамдық коммуналдық қызметтер нарығының көп бөлігін құрайды. Электр энергиясын тасымалдауға қолданылатын желілер немесе табиғи газ құбырлары табиғи монополия сипаттамаларына ие. Монополия басқа компаниялармен бәсекелесе алмайтын деңгейге дейін масштабты экономика арқылы өзінің шығындарын азайтудың ең тиімді жолын тапқан жағдайда пайда болуы мүмкін. Мысалы, егер көптеген компаниялар электр энергиясын ұсынып жатса, қосымша электр стансасын салу тұтынушы үшін зиянды болуы мүмкін, себебі бұл бағаның өсуіне әкелуі мүмкін. Инфрақұрылым белгілі бір аймақта болған жағдайда, бәсекелестік аз пайда әкеледі. Басқаша айтқанда, бұл салалар өндірістің масштабты экономикасымен сипатталады. Бұл табиғи монополиялардың мемлекеттік коммуналдық комиссия немесе үкіметтің өкілі болатын мекеме тарапынан басқарылатынын немесе қадағаланатынын атап өту қажет. Қоғамдық коммуналдық қызметтердің көптеген түрлері бар. Кейбір, әсіресе ірі компаниялар, электр энергиясы және табиғи газ сияқты бірнеше өнім ұсынады. Ал басқалары су сияқты нақты бір өнімге маманданған. Қазіргі заманғы коммуналдық қызметтер тұрақты электр энергиясын өндіру үшін жаңартылатын және таза энергия көздерін (толығымен немесе ішінара) пайдалана алады. Олардың ішінде жел турбиналары мен күн панельдері ең көп қолданылады. Кеңжолақты интернетке қол жеткізудің қоғамдық қызмет болуы керек пе деген мәселе интернет пайдаланудың өсуімен бірге талқыланды. Бұл сұрақ телефон қызметі қоғамдық қызмет ретінде қарастырылғандықтан туындады. Телефон қызметін кеңжолақты интернет алмастырғандықтан, оны қоғамдық қызмет деп қарастыру қажет пе? 2015 жылы АҚШ Федералды байланыс комиссиясы бұл мәселе бойынша өз ұстанымын білдірді. Телефон қызметі қоғамдық қызмет ретінде танылғандықтан, Федералды байланыс комиссиясы АҚШ-та кеңжолақты интернетке қол жеткізуді қоғамдық қызмет ретінде бекітті.

A public utility company (usually just utility) is an organization that maintains the infrastructure for a public service (often also providing a service using that infrastructure). Public utilities are subject to forms of public control and regulation ranging from local community based groups to statewide government monopolies. Public utilities are meant to supply goods and services that are considered essential; water, gas, electricity, telephone, waste disposal, and other communication systems represent much of the public utility market. The transmission lines used in the transportation of electricity, or natural gas pipelines, have natural monopoly characteristics. A monopoly can occur when it finds the best way to minimize its costs through economies of scale to the point where other companies cannot compete with it. For example, if many companies are already offering electricity, the additional installation of a power plant will only disadvantage the consumer as prices could be increased. If the infrastructure already exists in a given area, minimal benefit is gained through competing. In other words, these industries are characterized by economies of scale in production. Though it can be mentioned that these natural monopolies are handled or watched by a public utilities commission, or an institution that represents the government. There are many different types of public utilities. Some, especially large companies, offer multiple products, such as electricity and natural gas. Other companies specialize in one specific product, such as water. Modern public utilities may also be partially (or completely) sourced from clean and renewable energy in order to produce sustainable electricity. Of these, wind turbines and solar panels are those used most frequently. Whether broadband internet access should be a public utility is a question that was being discussed with the rise of internet usage. This is a question that was being asked due to the telephone service being considered a public utility. Since arguably broadband internet access has taken over telephone service, perhaps it should be a public utility. The Federal Communications Commission in the United States in 2015 made their stance on this issue clear. Due to the telephone service having been considered a public utility, the Federal Communications Commission made broadband internet access a public utility in the United States.

Қазақстан

Қазақстандағы коммуналдық қызметтерге жылу беру, сумен жабдықтау, кәріз суларды шығару, электр энергиясы және байланыс жүйелері кіреді.

Жылу жүйелері

Кейбір ауылдық аймақтардан басқа, олар негізінен орталықтандырылған желілермен ұсынылады. Көмір, табиғи газ және отын майы сияқты әртүрлі отын түрлері қолданылады. Көптеген жүйелердің тиімділігін арттыру және экологиялық зиянын азайту үшін жаңарту қажет.

Сумен жабдықтау жүйелері

Олар халықты ішуге және өнеркәсіпке қажет сумен қамтамасыз етеді. Су көздері – өзендер, көлдер және жер асты сулары. Кейбір аймақтардағы су сапасының деңгейі қынжылдырады. Су ресурстарын тиімді пайдалануды және су сапасын жақсарту қажет.

Канализациялық жүйелер

Кәріз сулары тұрғын және өнеркәсіптік объектілерден алыстатылады. Кейбір аймақтардағы кәріз суларын тазалау деңгейі қазіргі заманғы стандарттарға жетпейді. Қоршаған ортаны қорғау үшін кәріз жүйелерін кеңейту және жаңарту қажет.

Электрмен жабдықтау

Оны көмір, табиғи газ, су электр станциялары және ядролық энергия сияқты әртүрлі отындарды пайдаланатын электр станциялары қамтамасыз етеді. Әсіресе ауылдық жерлерде электр қуатының үзілуіне байланысты мәселелер бар. Электр желісін жаңғырту және оның тиімділігін арттыру қажет. Қазақстанның жылу жүйесі, сумен жабдықтау және кәріз жүйелері жұмыс істесе де, шұғыл жаңғыртуды қажет етеді. Бұл желілердің техникалық мүмкіндіктері ескіріп барады, бұл пайдалану шығындарының өсуіне және олардың сенімділігінің төмендеуіне алып келеді. Еуропалық қайта құру және даму банкі (ЕҚДБ) осы жүйелердің тиімділігі мен сенімділігін арттыру үшін қосымша инвестициялар қажет екенін атап көрсетті. ЕҚДБ жүргізген талдау Қазақстандағы жылумен жабдықтау, сумен жабдықтау және кәріз жүйелеріндегі бірқатар мәселелерді анықтады. Ескірген технологиялар: Көп жағдайда инфрақұрылым өзінің қызмет мерзімін толық пайдаланып, ауыстыруды қажет етеді. Төмен энергия тиімділігі: Қазіргі жүйелер көп мөлшерде энергияны тұтынады, бұл негізсіз шығындарға әкеледі. Сенімсіздік: Тозығы жеткен желілер жиі істен шығып, су және жылумен жабдықтаудың үзілуіне, сондай-ақ ағып кетуге себеп болады. ЕҚДБ қолдауымен желілерді жаңарту жүріп жатқан қалалардың мысалдары да келтірілген. Бұл жобалар заманауи технологияларды енгізудің жылумен жабдықтау, сумен жабдықтау және кәріз жүйелерінің тиімділігін, сенімділігін және экологиялық тазалығын қалай жақсартатынын көрсетеді. Инфрақұрылымды жаңарту – жай ғана ыңғайлылық мәселесі емес. Бұл халық денсаулығы, қоршаған ортаны қорғау және Қазақстан экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін өте маңызды. Көп жағдайда Қазақстандағы коммуналдық қызметтер мемлекеттік меншікте болады, яғни олардың қызметі әкімдіктер тарапынан тікелей реттеледі. Бұл қатынастардың әкімшілік сипаттағы жүйесін құрайды, онда билік органдары осы компанияларға міндетті нұсқаулар беруге құқылы.

Мемлекеттің қызметіне ықпалы

Мұндай жүйені қолдаушылар билік органдарына мемлекеттік коммуналдық кәсіпорындардың коммерциялық қызметіне тікелей әсер етуге және олардың мемлекеттік мүдделерге сай келуін қамтамасыз етуге мүмкіндік беретінін айтады. Бұл мынадайлар арқылы іске асырылуы мүмкін:

Тарифтік бақылау: Әкімдіктер тұрғын үй-коммуналдық қызметтерге тарифтерді белгілеп, оларды халыққа қолжетімді ете алады. Қызмет сапасын қамтамасыз ету: Мемлекет тиісті сападағы мемлекеттік қызметтердің ұсынылуын қамтамасыз ету арқылы қызмет көрсету стандарттарына әсер ете алады. Әлеуметтік бағдарламаларды іске асыру: Коммуналдық кәсіпорындар халықтың әлсіз топтарын қолдауға бағытталған әлеуметтік бағдарламаларға қатыса алады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-тағы алғашқы коммуналдық қызмет 1640 жылы Массачусетс штатының Дедхэм қаласындағы Матер Брук арнасында салынған астық диірмені болды.

Монополия мен бәсекелестік

Қоғамдық коммуналдық қызметтер тарихи түрде табиғи монополиялар ретінде қарастырылды, себебі электр энергиясы немесе су сияқты өнімді өндіру және жеткізуге қажетті инфрақұрылымды салу және күтіп ұстау өте қымбат. Электр станциялары немесе беру желілері сияқты активтер орнатылғаннан кейін, тағы бір клиентті қосу құны төмен, ал жабдықтың дубликациясы ысырап болар еді. Осының салдарынан коммуналдық қызметтер мемлекеттік монополия болып табысты, немесе инвесторларға тиесілі болса, қоғамдық коммуналдық қызметтер комиссиясымен реттелді. Электр энергетика саласында монополиялық тәсіл 1990 жылдары өзгеріске ұшырады. 1996 жылы Федералдық энергетиканы реттеу комиссиясы (FERC) №888 бұйрығын шығарды, ол электр энергетика компанияларын өздерінің беру жүйелеріне қолжеткізуді ашық етуге, бәсекелестікті күшейтуге және беру қызметін басқа операцияларынан «функционалды түрде бөлуге» міндеттеді. Бұйрық сонымен қатар электр желісінде қуат ағынын басқару үшін тәуелсіз жүйе операторының рөлін нығайтты. Кейіннен FERC №889 бұйрығы OASIS (Open Access Same Time Information System) деп аталатын электрондық ақпараттық жүйені құрды, ол беру желілерін жаңа пайдаланушыларға желі иесіне қолжетімді ақпараттың ұқсас түрін ұсынатын еді. Осы және басқа да нормативтік актілердің нәтижесінде дәстүрлі монополиялық реттеу режимі барлық қуатты сатушылардың бәсекелесуге мүмкіндік беретін жүйеге қайта құрылды. Саланы қайта құрудың келесі қадамы, «тұтынушының таңдауы», шамамен 19 штатта іске асырылды, бұл бөлшек электр тұтынушыларына коммуналдық емес бөлшек саудагерлерден қызмет алу мүмкіндігін берді.

Меншік құрылымы

Коммуналдық қызметтер жеке меншікке немесе мемлекеттік меншікке жатуы мүмкін. Мемлекеттік коммуналдық қызметтерге кооперативтік және муниципалдық коммуналдық қызметтер кіреді. Муниципалдық коммуналдық қызметтер қала шекарасынан тыс жерлерді қамтуы немесе тіпті қаланың барлық бөлігіне қызмет көрсетпеуі мүмкін. Кооперативтік коммуналдық қызметтерді оларға қызмет көрсететін тұтынушылар меншіктейді. Олар көбінесе ауылдық жерлерде кездеседі. Мемлекеттік коммуналдық қызметтер коммерциялық емес ұйымдар болып табылады. Жеке коммуналдық қызметтер, басқаша айтқанда, инвесторларға тиесілі коммуналдық қызметтер, инвесторларға тиесілі және пайда табу үшін жұмыс істейді, бұл көбінесе табыс деңгейі деп аталады.

Реттеу

Коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссия – электр, табиғи газ, телекоммуникация, су, темір жол, темір жол транзиті және/немесе жолаушылар тасымалы компанияларымен байланысты коммерциялық қызметті реттейтін белгілі бір аумақтық құрайтын мемлекеттік орган. Мысалы, Калифорния штатының Коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссиясы (CPUC) және Техас штатының Коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссиясы, сәйкесінше, Калифорния және Техас штаттарындағы коммуналдық қызметтерді өз азаматтары мен абоненттері (тұтынушылары) атынан реттейді. Бұл Коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссиялар (PUC) әдетте, тиісті штат губернаторлары тағайындайтын комиссарлар мен ережелерді іске асырып, орындауға, тарифтерді мақұлдауға немесе қабылдамауға, сондай-ақ тиісті іс-әрекеттерді бақылауға және есеп беруге арналған мамандандырылған қызметкерлерден тұрады. АҚШ-тағы тарифтерді белгілеу жүйесінде коммуналдық қызметтердің тұтынушылары төлейтін тарифтер коммуналдық қызмет көрсетушінің тиімді бағамен сенімді қызмет ұсына алатынын қамтамасыз ететін деңгейде болуы керек. Ұзақ жылдар бойындағы түрлі өзгерістер көптеген Коммуналдық қызметтер жөніндегі комиссиялардың мақсатын және бағыт-бағдарын түбегейлі өзгертті. Олардың назары көбінесе тарифтер мен қызметтерді алдын ала реттеуден бәсекелестік нарықтарды қадағалауға және нормативтік талаптардың орындалуын қамтамасыз етуге ауысты.