Кіріспе

Гордон Туллок (Gordon Tullock; 1922 жылдың 13 ақпаны - 2014 жылдың 3 қарашасы) – американдық экономист және Джордж Мейсон университетінің құқық мектебіндегі құқық және экономика профессоры. Ол қоғамдық таңдау теориясы бойынша жұмыстарымен, экономикалық ойлауды саяси мәселелерге қолдану арқылы ең жақсы танымал. Ол өзінің саласының негізін салған тұлғалардың бірі болды.

Ерте өмір және білім

Таллок 1922 жылдың 13 ақпанында Иллинойс штатының Рокфорд қаласында дүниеге келді, онда Рокфорд Орталық Жоғары Мектебін бітірді. Таллок Чикаго университетінде оқыды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде әскери қызметке шақырылып, оқудан үзіліс жасады. 1947 жылы ол заңгер мамандығы бойынша диплом алды. Кейін Йель және Корнелл университеттерінде қытай тілін оқыды.

Мансап

Жеке практикадағы қысқа мерзімнен кейін ол 1947 жылдың күзінде Сыртқы істер қызметіне қосылды және Тяньцзиньге, Қытайға, кейін Гонконг пен Кореяға жіберілді. 1956 жылы Сыртқы істер қызметінен кетті. Бастапқыда Алыс Шығыста шетелдік саудагер болып мансап құруды ниеттенгенімен, оның «Бюрократия саясаты» атты еңбегі Вирджиния университетінде Джеймс М. Бьюкененмен ынтымақтастыққа бастады, ал Таллок Оңтүстік Каролина университетінде халықаралық зерттеулерді оқытқанда бұл ынтымақтастық жалғасты. Таллок пен Бьюкененнің бірлескен еңбегі – «Консенсустың калькуляторы: Конституциялық демократияның логикалық негіздері» (1962) жаңа қоғамдық таңдау саласындағы маңызды туындыға айналды. Кейін Вирджинияда Бьюкененмен бірге факультетте жұмыс істеді. Таллок ешқашан экономика курстарын оқымағанмен, төрт жыл бойы Бьюкененмен бірлесіп экономикалық зерттеулер бағдарламасын жүргізді. Олар өздерінің саласы үшін жаңа журнал құрды (1966), бастапқыда «Нарықтық емес экономикадағы зерттемелер» деп аталды, кейін «Қоғамдық таңдау» деп өзгертілді. Онда экономикалық теорияны нарықтық емес құбылыстардың барлық түрлеріне, әсіресе үкімет пен саясат саласында қолдануға шақыратын мақалалар жарияланды. Кітап пен журналдың табысына қарамастан, UVA әкімшілігімен туындаған келіспеушіліктер Таллоктың университетті тастауына себеп болды. 1967 жылы Таллок «рент іздеу» деп аталатын ұғымдардың көптеген аспектілерін анықтады. 1968 жылы Таллок Вирджиния политехникалық институтына (VPI, қазір Вирджиния Тех) көшті, бір жылдан кейін Бьюкенен де қосылды. Олар онда «Қоғамдық таңдау қоғамын» және журналын жалғастырды, Таллок 1990 жылға дейін оның редакторы болды. VPI-де Таллок көптеген ықпалды мақалалар мен кітаптар жазды, соның ішінде «Жеке қалаулар, қоғамдық құралдар» (1970), «Заңның логикасы» (1971), «Әлеуметтік дилемма» (1974) және «Дауыс беру мотивтері» (1976). 1983 жылы Таллок және «Қоғамдық таңдауды зерттеу орталығы» Джордж Мейсон университетіне көшті, ол кезде Вирджиния штатының Фэрфакс қаласында салыстырмалы түрде танылмаған оқу орны болды. Таллок 1983–1987 жылдары GMU-да, ал 1987–1999 жылдары Аризона университетінде сабақ берді. Ол жарияланымдарын жалғастырды (барлығы 150-ден астам мақала және 23 кітап), соның ішінде «Байлық пен кедейліктің экономикасы» (1986), «Автократия» (1987), «Рент іздеу» (1993), «Адам емес қоғамдардың экономикасы» (1994) және «Дауыс беру туралы: Қоғамдық таңдау көзқарасы» (1998). 1999 жылы ол Джордж Мейсонға заң және экономика профессоры болып оралды, ол 2008 жылы зейнеткерлікке шықты. Таллоктың «Бюрократия саясаты» кітабы әдебиеттің маңызды бөлігін назардан тыс қалдырғаны үшін сынға ұшырады. Бірқатар авторлар Таллокты және қоғамдық таңдау дәстүрін саяси мінез-құлықты түсіндіруде тым қарапайым деп сынады.

Жалға іздеу

Таллок рента іздеу деп аталатын теорияны дамытты, бұл термин мен ұғымды 19 ғасырда экономист Дэвид Рикардо енгізген. Қоғамдық таңдау теориясына сәйкес, рента іздеу – бұл пайданы нарықтық айырбас процесі арқылы емес, саяси процестер арқылы қамтамасыз ету. Рента іздеудің мысалы – фирма, кәсіподақ немесе белгілі бір мүдделер тобының заңнамаға пайдалы ықпал ету үшін саяси тұлғаларға (мысалы, саясаткерлерге немесе бюрократтарға) лобби жасауы. Бұл, саясаткерлер саясаттың тиімділігіне емес, лоббиге негізделген шешімдер қабылдағанда моральдық тәуекелге алып келуі мүмкін. Таллок сондай-ақ Таллок парадоксын тұжырымдады және қарастырды, атап айтқанда, рента іздеудің неге соншалықты төмен құнмен болатынына қатысты парадокс.

Таллоктың тікенегі

"Таллоктың тікенегі" деген атау Таллок ұсынған ой-экспериментке сілтеме жасайды. Егер үкіметтер жол-көлік оқиғаларының санын азайтуға мұқият болса, олар әрбір көліктің рульінің ортасына өткір тікен орнатуды міндеттеуі керек, бұл оқиға болған жағдайда жүргізушінің қаза болу ықтималдығын арттырады. Таллоктың пікірінше, тәуекелді өтеу механизмі салдарынан осы шараға ұшыраған жүргізушілер қауіпсіз жүруге бейімделіп, нәтижесінде жол-көлік оқиғаларынан болатын өлім-жітімнің азаюына себеп болар еді.

Марапаттар мен мойындау

1994 жылы Туллокқа Чикаго университетінің құрметті докторлық дәрежесі берілді, ал 1998 жылы Америка экономикалық қауымдастығының ең көрнекті мүшесі атанды. Ол Оңтүстік экономикалық қауымдастығының, Халықаралық Атлантика экономикалық қоғамының (1998–1999), Батыс экономикалық қауымдастығының, Жеке кәсіпкерлік білім беру қауымдастығының және Қоғамдық таңдау қоғамының президенті қызметін атқарды. 1996 жылы ол Америка саяси ғылымдары журналының Даңқ залына сайланды. Ол кейде Экономика ғылымдары саласындағы Нобель естелік сыйлығына талапкер ретінде қарастырылды.

Өлім

2014 жылдың 3 қарашасында Туллок 92 жасында Де-Мойнда қайтыс болды.