Камбула шайқасы: Англо-зулу соғысының шешуші жеңілісі

Кіріспе

1879 жылы Оңтүстік Африкадағы Камбула шайқасы, Англия-Зулу соғысының бір бөлігі болды.

Камбула шайқасы 1879 жылдың 29 наурызында Англия-Зулу соғысы кезінде болды. Зулу әскері күштері күні бұрын Хлобан шайқасында британдық әскердің атты бөлігін жеңгеннен кейін Камбула маңындағы британдық лагерьге шабуыл жасады. Бұл шайқас зулулардың шешулі жеңілісіне әкелді және зулу сарбаздары жеңіске жету мүмкіндігіне сенімдерін жоғалтты. Соғыс 1879 жылдың 4 шілдесінде Улунди шайқасында зулулардың жеңіліске ұшырауымен аяқталды.

Кіріспе

Хлобане шайқасындағы апаттан кейін 1879 жылғы 28 наурызда полковник Эвелин Вудтың әскері бүкіл зулу импиінің шабуылына дайындық жасады, олар оның тек алдыңғы бөлімдерімен ғана кездескен еді. 29 наурыз күні таң атып келген соң, Трансваал рейнджерлері импиді табу үшін атпен жолға шықты, мал жайылымға жіберілді. Біраз ойланысқаннан кейін екі рота отын жинауға жіберілді. Сағат 11:00-ге қарай рейнджерлер импидің қозғалыста екендігі және түскі уақытта Камбулаға шабуыл жасайтындығы туралы хабармен оралды. Вуд сондай-ақ импидің 21 000-нан астам адамнан тұратынын, олардың құрамында Исандлуана шайқасы мен басқа да шайқастарда британдықтарды жеңген полктер бар екенін білді. Зулулардың көпшілігі осы шайқастарда қаза тапқан британдықтардан алынған мылтықтармен қаруланған. Осыған орай, зулу импиі жазықтың алыс жағынан батысқа қарай бес колоннамен келе жатқаны байқалды. Импидің жауынгерлері үш күн бойы тамақтанбаған. Ағаш кесушілер мен мал қайта әкелінді. Дабыл естілгеннен кейін бір жарым минут ішінде қорғанысқа дайын тұра алатынына сенімді Вуд әскерге түскі ас ішуге бұйрық берді. Сетшвайо абакулуси тайпасының Вуд әскерлерінің шабуылдарына қарсы көмек сұрауына жауап ретінде зулу армиясының басты күштеріне оларға көмектесуге бұйрық берді. Ол оларға бекіністі орындарға шабуыл жасамауды, тіпті осы мақсатқа жету үшін Трансваалға жорық жасауға дайын болуды бұйырды, бірақ оның бұйрықтары орындалмады. Импи қозғалды, ал Вуд бастапқыда олардың Трансваалға қарай жылғалы жатқандай ойлады, бірақ олар Камбуладан бірнеше шақырым оңтүстікке тоқтады және шабуылға дайындалды.

Камбула лагері

Камбула қорғанысы тығыз біріктірілген шарабалармен құрылған алтыбұрышты лагерьден және жотаның оңтүстік бетінің жиегінде салынған малға арналған бөлек краалдан тұрды. Екі бөлім де орлармен және жер үйірмелермен қоршалған, ал краалдың солтүстігінде тастан салынған редут болды. Краал мен редуттың арасында қоршау орнатылды, ал төрт 7 фунттық зеңбірек редут пен лагерь арасында орналастырылып, солтүстік бағыттан шабуылдарды тойтаруға арналды. Тағы екі зеңбірек редутта солтүстік-шығыс бағытын қамтыды. Екі рота редутқа орналастырылды, бір рота мал краалын, ал қалған жаяу әскер лагерьді күзетті. Зеңбірекшілерге зулулар жақын келсе, зеңбіректерді тастап, лагерьге қарай жүгірулері бұйырылды. Вудтың жасағында 121 Корольдік артиллерия және Корольдік инженер, 1238 жаяу әскер және 638 атты әскер болды. Бас штаб қызметкерлерімен бірге жалпы саны 2000 адамды құрады, олардың 88-і ауруханада жатқандары анықталды.

Шайқас

1879 жылғы 29 наурызда сағат 12:45-те шатырлар жиналды, резервтік оқ-дәрі таратылды және әскерлер өздерінің шайқас орындарына орналасты. Әскерлер өздерінің бекеттеріне жылжығанда, олар британдық артиллериясының қашықтығынан шығып, лагердің солтүстік-батысында тоқтаған зулудың оң қанатын көрді. Сол қанат пен импидің ортасы батысқа қарай қозғалды, Камбуланың оңтүстігіне келгенше. Сағат 13:30-да подполковник Редверс Генри Буллерге атты әскерлерімен бірге оң қанатты ертерек шабуылға түсіруді бұйрық берілді. Олар зулулардың көптігіне жетіп, бір вольф атып, 11 мың зулу жауынгерінің үлкен толқынынан кейін шапқаннан кейін аттанды. "Қашпа, Джонни! Біз сенімен сөйлескімiз келеді!" Атты әскерлер Камбулаға жетіп, атыс алабын тазалағаннан кейін, британдық жаяу әскері төрт 7 фунттық зеңбіректердің қолдауымен атысты бастады, олар атты әскерлердің үстінен атып, содан кейін зулулар жақындағанда оларды қаптамамен (каннестрлік снарядтармен) ұстады. Зұллардың шағын тобы лагерге шабуыл жасап, штыкпен тебілді, ал алға жылғандардың көпшілігі британдық жаяу әскерлердің тұрақты атысы мен артиллериясымен тоқтатылды. Зулу әскерінің бір бөлігі лагердің батыс жағына қарсы шығу үшін оңға бұрылды, бірақ олар тиімді вольф атысымен қарсы алынды. Сағат 14:15-те оң қанаттың Нкобамакоси солтүстік-шығысқа қарай шегінді. Оң қанат шегінгенде, сол қанат пен орталық, Умбонамби (uMbonambi), Нокене (uNokhenke) және Умцитю редуттың астындағы шатқалға қарай жылжыды, содан кейін шамамен сағат 15:00-де шатқалдан шабуыл жасады. Алдыңғы жауынгерлер 13-ші жеңіл жаяу әскерінің лагердің оңтүстік жағынан атысына ұшырады және лагердегі төрт британдық және редуттағы екі зеңбіректен оқпан мен шрапнельге ұшырады. Зұллардың саны көбейді, мал қорасынан бастап шатқалға дейін. Қырыққа жуық зулу атыскері шатқалдың шетіне көтеріліп, екі топ шығыстағы қораларды және батыстағы қоқыс тастайтын жерді басып алды. Зұл руларының қарулы жасағының үш позициядан атқан атысы мал қорасындағы жаяу әскердің көпшілігін қамалға қашып, қалғандарын арттағы арбаларға бас сауғалауға мәжбүр етті. Британдықтардың кері қайтқандығын көргенде зулулардың рухы көтерілді, алдағы уақытта ойықтағы адамдар мал қоралына қарай алға жылжи бастады, олар негізгі лагердің бір жағынан ғана отпен бетпе-бет келді және көп ұзамай қораға кіріп, 1/13 ротаның адамдарымен қолға-қол соғысқа түсті. Краалдағы мал екі жаққа да кедергі келтірді, бірақ зулу қысымы күшейген кезде британдық әскерлердің көпшілігі өздерін құтқарып, төрт адам өлтіріліп, жеті адам жараланды. Зұл руларының қарушылары енді краалдың қабырғаларының артынан оқтыра алды. Осы уақытта оң қанат солтүстік-шығыстан қайтадан келді, редуттың солтүстік жағынан зеңбіректерге және лагердің шығыс жақтарына қарай шабуыл жасады. Екі жақтан да шабуыл жасалса да, Вуд оңтүстікке қарай 5 000 зулу мал қорасында бас сауғалай алатынын білді, ол шабуылға алыс емес еді. Вуд 90-шы жеңіл жаяу әскердің екі ротасына мал қоралын штыкпен қайтарып алуға бұйрық берді. Майор Хакетттің басшылығымен адамдар вагондарды лагердің солтүстік-шығыс бұрышынан жылжытып, байнеттермен қатар тізбеге тұрды. Британдықтар ашық жерді басып өтіп, зулуларды шатқалдың шетінен артқа қарай итермеледі. Содан соң әскерлер жотаға шығып, қалың жауынгерлерге вольф атып, атысты бастады. Контр-шабуыл сәтті өтті, бірақ Хакеттің адамдары кенеттен оң жағынан отқа түсіп қалды, ал сол жақтағы қоралар мен қоқыс тастау орындарындағы зулу атыскерлері от ашты. Вуд кері шақыруды бұйырды, Хакет "Кері қайт" деп дауыстады және оның адамдары лагердің қорғанысына оралды, бір түсті сержантты, бір субальтернді жоғалтты, ал Хакет бас жарақаттан көзін ашты; қырық төрт адам қаза тапты немесе жараланды. Патшалық артиллериясы ашық жерде қаруларын қолданып, оң жақ бұрандаға тікелей оқ атып, зулу атыскерлерін басу үшін шатырларды жарылғыш снарядтармен және оқшаулаушы снарядтармен бомбалады. Қоқыс үйіндісі лагердің екінші жағында болды және зулудың жауабын тоқтатқан вольф атысы соқты. Осы кезеңде Умцитюлар шатқалдың арғы жағындағы өлі жерге жиналды және 13-ші жеңіл жаяу әскердің ротасы шабуылға шығуы үшін тағы бір вагонды шетке жіберді, бірақ жеңіл жаяу әскерді зулулар кері қайтаруға мәжбүр етті. Бұл аттануды көргенде, бұрандадағы зулулар қайтадан шабуылға шықты, бірақ қорғаныстағы саңылау редуттағы және қырқадағы зеңбіректердің астында болды. Жақын аралықтан зеңбіректер зулулық жаяу әскерін қаптамамен атып, лагердің алдында өлім аймағын құрды. Умцитюлар кері қайтарылды, бірақ зулулар периметр бойындағы шабуылды үздіксіз жалғастырды. Нкобамакоси, үш сағат бұрын шегінген тасты аумақтан, редутқа қайта шабуыл жасады, бірақ вагон мен редуттың артынан жасалған вольф атысы мен артиллерия отымен жеңілді. Зулулар қайта-қайта батылдықпен шабуыл жасады, бірақ әр шабуылдың басы атылып түсірілді. Шатқалда көбірек зулулар жиналды, бірақ олардың шабуылы басталмас бұрын, 13-ші жеңіл жаяу әскерінің екі ротасы шатқалдың шетіне жүгіріп, төмендегі зулуларды атып түсірді. Шамамен сағат 17:30-да зулулардың қалғандары шегіне бастады.

At 12:45 p. m. on 29 March 1879, the tents were struck, reserve ammunition was distributed, and the troops took up their battle stations. As the troops moved to their posts they could see the Zulu right horn, circling north out of British artillery range before halting north west of the camp. The left horn and centre of the impi continued westwards until they were due south of Kambula. At 1:30 p. m. Lieutenant Colonel Redvers Henry Buller was ordered with his mounted troops, to sting the right horn into premature attack. The men rode out to within range of the massed Zulus, fired a volley and raced back, closely followed by a great wave of 11,000 Zulu warriors shouting "Don't run away Johnnie! We want to speak to you". As soon as the horsemen had reached Kambula and cleared the field of fire, the British infantry opened fire with support from their four 7 pounders firing shell, which had been firing over the heads of the horsemen and then when the Zulus got closer, engaging them with case (canister shot). A small number of Zulus managed to burst into the laager and were repelled with bayonets, while the bulk of the advance was held at bay by the steady British volley fire and artillery. Some of the Zulu force swung right to come in against the western side of the laager but were met with equally effective volley fire. At about 2:15 p. m. the Nkobamakosi of right horn drew back to the north east. As the right horn made its withdrawal, the left horn and centre comprising the Umbonambi (uMbonambi), Nokene (uNokhenke) and the Umcityu advanced towards a ravine below the redoubt, then attacked from the ravine at about 3:00 p. m. The leading warriors fell to volley fire from the 13th Light Infantry in the south face of the laager and the shrapnel and case shot from the four British guns in the laager and the two in the redoubt. More and more Zulu got into the ravine, about from the cattle kraal. About forty Zulu riflemen climbed to the lip of the ravine and two parties took over some huts to the east and the rubbish dump to the west, about either side of the camp. The fire of the Zulu riflemen from the three positions forced most of the infantry in the cattle kraal to retreat into the redoubt and the rest to shelter at the wagons to the rear. Zulu morale rose at the sight of the British retreat, the men in the ravine advanced on the cattle kraal, confronted only by fire from one side of the main laager and soon forced their way into the kraal, fighting hand to hand with men of the 1/13th Company. The cattle in the kraal hampered both sides but with Zulu pressure mounting, most of the British troops managed to extricate themselves and pull back to the redoubt, with four killed and seven wounded. Zulu riflemen were now able to open fire from behind the walls of the kraal to give covering fire for more Zulu advancing from the ravine. At about this time the right horn came on again from the north east, charging across the north face of the redoubt towards the guns and the eastern sides of the laager. Although attacked on both sides, Wood appreciated that to the south, 5,000 Zulu could shelter in the cattle kraal, only away, well within charging distance. Wood ordered two companies of the 90th Light Infantry to retake the cattle kraal with a bayonet charge. Led by Major Hackett the men shifted a wagon from the north east corner of the laager and formed line with bayonets fixed. The British charged across the open ground, forcing the Zulus back over the rim of the ravine. The troops then lined the crest and opened volley fire into the packed warriors. The counter attack had succeeded perfectly but Hackett's men suddenly found themselves under fire from their right, when Zulu marksmen in the huts and rubbish dump on the left opened fire. Wood ordered the recall, Hackett sounded the 'Retire' and his men returned to the cover of the laager, losing a colour sergeant, a subaltern and Hackett receiving a blinding head wound; forty four men were killed or wounded. The Royal Artillery fought their guns in the open and poured round after round directly into the right horn and bombarded the huts with explosive shell and shrapnel to suppress the Zulu riflemen. The rubbish dump was on the other side of the laager and was struck by volley fire which stopped the Zulu reply. During this period the Umcityu massed in dead ground beyond the ravine and another wagon was pushed aside for a company of the 13th Light Infantry to sortie but the light infantry were forced back by the Zulu. The sight of this withdrawal encouraged the Zulus in the ravine to charge again but the gap in the defences was under the guns in the redoubt and on the ridge. At close range the gunners bombarded the Zulu infantry with case shot, creating a killing zone in front of the laager. The Uncityu was repulsed but rallied as Zulu all round the perimeter attacked continuously. The Nkobamakosi, who had been firing from the rocky area they had retreated to three hours earlier, attacked the redoubt again but were defeated by volley and artillery fire from behind the wagons and the redoubt. The Zulus charged again and again with unwavering courage but the head of each charge was shot away. More Zulu massed in the ravine but before their attack got going, two companies of the 13th Light Infantry ran to the edge of the ravine and shot down the Zulu below. At about 5:30 p. m. the Zulu survivors began to retire.

Іздеу

Зулулар шығысқа қарай қозғала бастаған кезде Вудс Буллерге 600 атты әскерімен зулуларды қууға бұйрық берді. Зуллулар шала жоғалап жылжуды жалғастырды, ал аттылар үш колоннаға бөлініп, Зунгуин Некке қарай қайырсыз шабуыл жасады. Ат үстіндегі әскерлер бір қолымен карбинмен оқ атты, карбиндерін дулыға ретінде пайдаланып, тасталған ассегайлармен оларды сұғып тастады. Жақында ғана келген абакулусилер де зулу әскерінің қалған бөлігімен бірге қашты. Фронтиерлік жеңіл атқыштар (FLH) капитаны Сесил Д’Арси сарбаздарына тұтқын алмауды бұйырды және оларға: «Жақсылықты күтпеңдер, жігіттер, кешегі күнді есте сақтаңдар!» деді. Ол өзінің әскері ауыр қаза тапқан Хлобане шайқасын еске салды. FLH абакулусилерді бөлектеп, оларды Хлобанеге дейін қуды да, бір күн бұрын қаза болған әріптестерінің құны үшін қатыгез кек алды. Д’Арси олардың «зулуларды барлық жерде қырғынын жасағанын» еске алды, ал Буллер «қанға тойған жолбарыс сияқты» еді. Атты әскерден кейін ағылшын жаяу әскері мен африкалық қосымша әскерлер даланы шолып, жараланған немесе жасырынып жүрген зулуларды өлтірді. Сағат 18:30 шамасында, қараңғы түскенде, Зунгуин тауларының үстінен тұман көтеріліп, қуғынды тоқтатты.

Талдау

Камбула соғыстың шешуші шайқасы болды, төрт сағат ішінде британдықтар 138 000 оқ және 1077 снаряд атты. Британдықтар қалқан мен ассегайдың артиллерия және Мартини Генри мылтығымен жабдықталған бекініп алған әскерге қарсы тұра алмайтынын көрсетті. Енді ешқашан импи Камбулада көрсетілген сезімталдық пен нық қадаммен дайын позицияға қарсы шайқаспайды. Зуллу қолбасшысы Мнямана полктерді Улундиге қайтаруға тырысты, бірақ көптеген жауынгерлер үйлеріне қайтып, қарақшылықты жалғастырды. Бірнеше күннен кейін 400 адам қайтыс болған Пит Уис фермасынан отыз бас ірі қара және 1500 қой ұрлады. Жеңілістің соққысы зулулардың британдықтардың басқыншылығына қарсы қарулы қарсылық көрсету ниетін әлсіретті. 1995 жылы Рон Лок былай деп жазды: «Командир Шермбруккер осылай деп жазған, ал зулу армиясы Камбуладағы қанды қырғыннан ешқашан қалпына келмеді». Улундиде зулулар тағы бір шайқасқа түсті, бірақ жеңіске сенімсіздікпен, ал британдықтардың құны Камбуладан бір күн бұрын Хлобанедегі жеңіліс болды. Британдықтар осы шайқастағы колониялық атты әскердің ролін мойындаған жоқ. Төрт күннен кейін шамамен 11 000 зулу Гингиндлову шайқасында жеңілді және Эшоу қамалы алынды. Улунди шайқасында зулулар қайтадан шабуыл жасады және залп атысы, артиллерия және Гатлинг мылтықтарымен талқандалды.

Шығындар

Ұрыстан екі күн өткен соң лагерь маңынан 785 зулудың денесі табылды, бірақ олардың жалпы шығындары одан да көп болды. 1992 жылы Джон Лабанд зулулардың жоғалғандары туралы әртүрлі пікірлер бар екенін жазды. 2003 жылы Иан Найт: "785 [дене] лагерьге жақын жерден жиналды. Одан да көптегендері қырғынның ең қатты болған шегіну жолында жатыр, шамамен 2000 адам қаза тапқан болуы мүмкін" деді, ал Франсис Коленсо (1880) 1000 адамның қаза тапқанын хабарлады. Кейбір қаза тапқандарды достары немесе туыстары алып кетіп, бірақ қуып жететін кезінде тастап кетуге мәжбүр болды. Ұрыстан шегініп келе жатқан көптеген жауынгерлер британдық атты әскерлерімен ұсталып, өлтірілді. Сонымен қатар, көптеген жараланған жауынгерлер үйлеріне жетіп, көмек көрсетуге үлкермей қайтыс болды. Келесі күні шегіну жолында 157 дене табылды, ал алысқа қарай тағы да денелердің бар екені туралы хабарлар келді. Британдықтардың ресми бағалауынша, зулулардың қаза тапқандары мен жараланғандарының жалпы саны "шамамен 2000-ға жуық" болды. Зулулар өздерінің шығындары Исандлуанадағыдан кем емес, тіпті жоғары болуы мүмкін деп ойлады. Британдықтар 18 сарбазды өлтірді, 8 офицер мен 57 сарбаз жараланды, олардың 11-і кейін қайтыс болды. 1995 жылы Рон Лок ұрыстан кейінгі таңда офицер Джеймс Френсис лагерь маңында 800 зулудың денесін тапқанын және қуғын барысында тағы 1500 зулу қаза тапқанын жазды. Зулулардың денелерін жерлеу үшін 60,96 метр ұзындығы және 3,05 метр тереңдігінде шұңқыр қазылды; британдықтар 83 адамды өлтірді немесе жарақаттады.