Кіріспе

Екінші Англо-бур соғысы Трансваал Республикасының 1899 жылғы 9 қазандағы ультиматумымен басталғаннан кейін, мырза Шрайнердің Кейп көтерілісшілерінің әрекеттерімен айналысуы қажет болды. Көтерілісшілер президент Стейннің басқыншы әскерлеріне қосылды, ал мырза Шрайнер одан бірнеше апта бұрын ашуланған Ассамблеяға берген жалған уәделері үшін кінә тартты. Республикалардың тарапынан басталган соғыс тек өзін-өзі қорғауға ғана арналмаған еді. Ол агрессия мен кеңею соғысы болды. Мырза Шрайнер ақырында премьер-министр ретінде президент Стейнге оның халқына колонияға шабуыл жасауға рұқсат бергені үшін қатаң наразылық білдірді. Ол сондай-ақ сэр Альфред Милнермен ынтымақтастықта жұмыс істеді және Бонды тыйым салу үшін өзінің беделін пайдаланды.

Соғыстан кейін

Бурлардың шайқаста жеңілгенін мойындауы және шамамен 10 000 көтерілісшінің тапсырылуы голландиялықтардың колонияда саяси басымдыққа қол жеткізуге жасаған тырашаларын әлсіретпеді. Сонымен қатар, 1902 жылдың күзінде премьер-министр, прогрессивтердің номиналды жетекшісі Сер Гордон Спригг парламенттегі Бонд партиясының қолдауын қамтамасыз ету арқылы өзінің лауазымын сақтап қалуға тырысты. 1903 жылдың басында Чемберлен мырза Оңтүстік Африкаға сапары барысында Кейптаунды да кіргізіп, барлық партиялардың саяси лидерлерімен конференциялар өткізді. Дегенмен, колониядағы Бонд пен британдық топтар арасындағы келісімге келу әлі де мүмкін болмады, және екі партия алдағы сайлауда жеңіске жету үшін күш-жігерін жұмылдырды. Соғыс кезеңінің көп бөлігін Еуропада өткізуді жөн көрген Хофмейр мырза Бондты қайта ұйымдастыру үшін Кейпке оралды. Ал, доктор Джеймсон прогрессивтердің жетекшісі ретінде көзге шықты. Парламент 1903 жылдың қыркүйегінде таратылды. Соғыстан кейін екі маңызды заң қабылданды: бірі (1902) шетелдіктердің көшіп келуін шектеді, екіншісі (1903) Оңтүстік Африканың барлық колониялары арасындағы алғашқы кедендік конвенцияны бекітті. Бұл конвенция Ұлыбританиядан келетін тауарларға арнайы жеңілдік беруімен (әдетте, бұрын төленген кеденнің 25% мөлшерінде жеңілдік) ерекшеленді. Сайлау британдықтар мен Бондтың үстемдігі мәселесіне тоқтады. Сайлау бюллетендерінен көтерілісшілердің тізімі алынып тасталды, олардың көпшілігі сайлау құқығынан айырылғаннан бөлек, түрмеде отырды. Нәтижесі күмәнді болды, және екі тарап та бірнеше округтерде шешуші дауысқа ие болған жергілікті сайлаушылардың қолдауын алуға тырысты. Бонд жақтастары жергілікті тұрғындарға қарсыластарына қарағанда анағұрлым кеңие берді, тіпті африкалық журналисті (ол бас тартты) Ассамблеяға кандидат болуға шақырды. Рандтағы кендерде жұмыс істеу үшін қытай жұмысшыларын тарту туралы үгіл-тұғыл жүріп жатқандықтан, прогрессивтер оларды колонияға кіргізбейтінін мәлімдеді, егер сайлауда жеңіске жетсе, және бұл мәлімдеме оларға бірқатар жергілікті дауыстар әкелді. Дауыс беру (1904 жылдың қаңтар және ақпан айларында) 95 мүшеден тұратын палатада прогрессивтердің бес дауыспен көпшілікке ие болуына әкелді. Сайлаудан бас тарған кандидаттардың арасында Мерриман және Сауэр сияқты белгілі Бонд жақтастары, сондай-ақ Сер Гордон Спригг және министрлік құрамының тағы бір мүшесі А. Дуглас болды. Тәуелсіз кандидат ретінде қатысқан бұрынғы премьер-министр В. П. Шрайнердің кандидатурасы да қабылданбады.

Джеймсон қызметі

18 ақпанда сэр Гордон Спригг отставкаға кетті және оның орнына доктор Л. С. Джеймсон келді, ол толыққандай британдық сипаттағы министрлік құрды. Жаңа үкіметтің алғашқы міндеті (4 наурызда) қосымша өкілдік туралы заң жобасын ұсыну болды, ол ауылдық және қалалық округтердің сайлау құқығындағы теңсіздікті түзетуге бағытталған. Ассамблеядағы он екі жаңа орын ірі қалалар арасында бөлінді және заң шығару кеңесіне үш мүше қосылды. Қалалық сайлаушылардың көп бөлігі британдықтар болғандықтан, заң жобасы Бонд мүшелерінің қатты қарсылығына тап болды, олар оның мақсаты олардың парламенттік билігін жою екенін мәлімдеді. Шындығында, заң жобасы орын бөлудегі айқын кемшіліктерге жауап болды, оған сәйкес ауылдық округтердегі сайлаушылардың аз бөлігі көптеген депутаттарды сайлап қойды, ал қалалар әлі де жеткіліксіз өкілдікке ие болды. Заң жобасын екі-үш голланд мүшесі қолдады, олар Бонд мүшелерінің күшті шабуылына ұшырады. Заң жобасы қабылданды және қосымша орындықтарға сайлау шілдеде, сессия аяқталғаннан кейін өтті. Оның нәтижесінде Ассамблеяда да, заң шығару кеңесінде де прогрессивтік көпшілік нығайтылды, мұнда прогрессивтіктердің бұрын бір ғана көпшілігі болған. Өзінің қызметінің басында Джеймсон үкіметі күрделі қаржылық жағдайға тап болды. Соғыс кезінде майданға әскерді жабдықтау сауданың жасанды инфляциясына әкелді, ал Спригг үкіметі колонияның қаржысымен сәйкес келмейтін ысырапшылдық саясатты ұстанды. Соғыстан кейін Трансваальдегі алтын өндіру және басқа да салалардың жайғасуы 1903 жылдың екінші жартысында Кейп колониясындағы сауданың күрт төмендеуіне әсер етті, бұл қиындықтар қатты құрғақшылықпен күшейді. Доктор Джеймсон қызметке келгенде ол қазынаның бос екенін анықтады және маңызды уақытша қарыздар алуға тура келді. 1904 жыл бойы кіріс 1903 жылғы түсімдермен салыстырғанда төмендеді – 11 701 000 фунт стерлингтен 9 913 000 фунтқа дейін. Үкімет, ресми жалақыны қысқартудан және қатаң үнемділік шараларын қабылдаудан басқа, (шілде 1904 ж.) 3 000 000 фунт стерлингтік қарызға қол қойды. Сонымен қатар, ол 1000 фунттан жоғары табысқа салық салу туралы заң жобасын қабылдады (6 пенс-тен 1 шиллингке дейін). Спирттік сусындар мен сыраға айтарлықтай акциз салынады, сонымен бірге коньяк өсірушілерге де көмек шаралары қолданылды. Нәтижесінде 1904-1905 жылдардағы бюджетте 731 000 фунт стерлингтік тапшылық болды, ал 1905-1906 жылдардағы бюджет 5161 фунт стерлингтік артықшылықты көрсетті. Бұл шағын артықшылық кірістің одан әрі төмендеуіне қарамастан қол жеткізілді. Доктор Джеймсонның бағдарламасы негізінен материалдық дамуға бағытталған. 1905 жылғы парламент сессиясын ашқан сөзінде: «Егіншілік және мал шаруашылығы ресурстарын жеткілікті деңгейде дамытпасақ, өзін-өзі қамтамасыз ететін колония ретіндегі ұстанымымызды қамтамасыз ете алмаймыз» делінген. Өз ресурстарын пайдалануға назар салу Кабо үшін Натал мен Делагоа шығанағының Трансвааль саудасына деген күшті бәсекелестігіне байланысты қажет болды. Желі жолдары арқылы артта қалған аудандарды ашуға күш-жігер жұмсалды, сондай-ақ ауыл шаруашылығына көмек көрсету үшін көптеген шаралар қабылданды. Бұл ауылдық аудандарға көмек көрсетуге бағытталған күш-жігер голланд шаруаларынан жылы қарсылық алды, ал 1904 жылдың мамыр айында бүлікшілердің барлығы босатылды, бұл келісімге қол жеткізудің тағы бір қадамы болды. Бонд партиясы да колониядан қытайларды шығару мәселесінде үкіметпен келісімге келді. 1905 жылы қабылданған білім беру туралы заң мектептерде халықтық сайлау құқығын орнатып, міндетті білім беруді кезең-кезеңімен енгізуді қарастырды. Көршілес колониялармен достық қарым-қатынас орнату да доктор Джеймсон саясатының маңызды мақсаты болды. Бонд өз тарапынан Трансваальдегі буер ұйымы Het Volk және осы сияқты ұйымдарға жақындауға тырысты, ал сол жылдың наурыз айында Цересте өткен 1906 жылғы конгресінде осы мақсатта резолюция қабылданды, оның мақсаты Бондтың бастапқы тұжырымына сәйкес бүкіл Оңтүстік Африка бойынша голландтық сезім мен әрекетін біріктіру болды. Жергілікті мәселелер едәуір алаңдаушылық тудырды. 1905 жылдың қаңтар айында колонияаралық жергілікті мәселелер жөніндегі комиссия Оңтүстік Африкаға қатысты жергілікті мәселе туралы баяндама жасады, сондай-ақ Кейп колониясында жергілікті тұрғындардың сайлау құқығына қатысты заңдарды өзгерту туралы ұсыныстар енгізілді. Комиссияның пікірінше, қазіргі жағдайда Кейп колониясының жергілікті тұрғындарының сайлау құқығына ие болуы уақыт өте келе төзбейтін жағдайға әкелуі мүмкін, бұл ақылға сыймайтын және қауіпті жағдай. (1905 жылғы тіркеуде колонияда 23 000-нан астам «түсті» сайлаушылар тіркелгені анықталды). Комиссия жергілікті тұрғындардың белгілі бір мүшелерді сайлау үшін жеке дауыс беруін ұсынды, бұл Жаңа Зеландияда маори сайлаушыларымен қолданылған жоспар. Кейп колониясының жергілікті тұрғындарының ерекше жағдайы Оңтүстік Африканы біріктіруге кедерілді. Осы мәселе бойынша болған пікірталас, үкімет жергілікті тұрғындардың сайлау құқығын жоюды көздеп отыр деген хабарларға негізделген, бірақ ол бірден қандай да бір нәтиже бермеді. Жергілікті мәселелермен байланысты тағы бір алаңдатарлық фактор – неміс Солтүстік-Батыс Африкасындағы хоттентоттар мен героролардың көтерілісі болды. 1904 және одан кейінгі жылдары көптеген қашқын, соның ішінде ең маңызды басшылар британдық аумаққа қашып келді, ал Германия үкіметі Кейп үкіметі осы қашқынды тиісті деңгейде бақылап отырмағанын айыптады. Алайда, бұл мәселе 1907 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Осы айда Якоб Моренга, колониялық билік тарапынан ұсталған, бірақ қашып, немістерге қарсы жаңадан бастаған басшы, тағы да британдық шекараның ар жағына өтіп, капитуляциялаудан бас тартып, Кейп атты полициясымен қуғынға түсіп, шайқаста қаза тапты. Неміс протекторатындағы көтеріліс Моренганың өлімінен бір жыл бұрын Кейп колониясына «буер шабуылының» тікелей себебі болды. 1906 жылдың қараша айында немістер хоттентоттарға қарсы жұмыс істеген Трансвааль буерлерінің шағын тобы, Феррейра басшылығымен колонияға кірді және фермаларды шабуылдап, күшпен жалдамалы әскерлерді жалдады. Бір апта ішінде бүлікшілердің барлығы ұсталды. Феррейра және төрт серігі қыркүйек айында (1907 жылдың ақпаны) кісі өлтіру қылмысы үшін сотталды, өлім жазасы мәжбүрлі түрде еңбек ету мерзіміне ауыстырылды. 1906 жылдың басында Питтермарицбургте өткен колонияаралық конференция нәтижесінде 1906 жылдың 1 маусымында күшіне енген қатты қорғау сипатындағы жаңа кедендік конвенция қабылданды. Сонымен қатар, Ұлыбританиядан және өзара әрекеттесетін колониялардан тауарларға берілетін жеңілдік мөлшері арттырылды. Бұл өзгерісті бекіткен парламент сессиясы суару және теміржол жобаларына ерекше назар аударды. Бірақ 1906 жылы қабылданған маңызды саяси шара – амнистия заңы болды. Оның ережелеріне сәйкес, әйтпесе кезеңдік жалпы сайлауда дауыс беруге құқығы болмайтын 7000-нан астам бұрынғы бүлікшілер 1907 жылы сайлау құқығына қайта қабылданды. Елдің ауылшаруашылық және минералдық ресурстарын дамытуға жасалған күш-жігер сәтті болғанымен, қалалар соғыс кезеңіндегі инфляциядан – артық сатып алудан, артық құрылыстан және артық спекуляциядан зардап шегуде. Нәтижесінде 1906-1907 жылдары импорт одан әрі төмендеді, ал түсімдер негізінен кедендік алымдарға байланысты болғандықтан, кіріс айтарлықтай азайды. 1907 жылдың 30 маусымында аяқталған жылдық есепте 640 455 фунт стерлингтік тапшылық көрсетілді. Төрт жыл ішінде кірістің 4 000 000 фунтқа төмендеуі, елдің экономикалық жағдайының дұрыс көрсеткіші болмаса да, өндірістің өсуіне байланысты өзін-өзі қамтамасыз етуге ұмтылуына байланысты үкіметтің жағдайына кері әсер етті. 1907 жылғы парламент сессиясында оппозиция заң шығару кеңесінде жабдықтауға рұқсат беруден бас тарту арқылы дағдарыс тудырды...

Мерриман Премьер

Заң шығарушы кеңестің сайлауы 1908 жылдың қаңтарында өтті және Бондтың жеңісімен аяқталды. Өздерін Оңтүстік Африка партиясы деп атаған оның жақтастары (прогрессивтілер «унионистер» деп аталды) барлығы 26 орынның 17-сін жеңіп алды. Содан кейін доктор Джеймсон (1908 жылдың 31 қаңтарында) отставкаға кетті, ал премьер-министр және қазынашы ретінде Джон Х. Мерриман, ал қоғамдық жұмыстар министрі ретінде Дж. У. Зауэр қатысқан министрлік құрылды. Бұл саясаткерлердің ешқайсысы Бонд мүшесі болған жоқ, екеуі де Сесил Родс пен В. П. Шрайнер басшылығымен қызмет еткен. Дегенмен, олар ұзақ уақыт бойы Бонд саясатын парламентте қолдаушылардың басты өкілдері болды. Сәуір айында заң шығарушы жиналысқа сайлау өтті, бұл сайлау бұрынғы көтерілісшілердің сайлау құқығын қайта алғандығының нәтижесінде Мерриман министрлігі үшін шешуші көпшілікке әкелді. Сайлауға 69 Оңтүстік Африка партиясының өкілі, 33 унионист және 5 тәуелсіз депутат, соның ішінде бұрынғы премьер-министрлер сэр Гордон Спригг пен мырза Шрайнер сайланды. Министрлік ауысуы қаржылық жағдайды жақсартпады. Ауылдық аймақтардағы жағдай салыстырмалы түрде тұрақты болды (ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы өнімдері өсті), бірақ транзиттік сауда және қалалық өнеркәсіптер төмендеуді жалғастырды. Америкадағы қаржы дағдарысы депрессияны күшейтті, ол жүн саудасына және одан да көп алмаз саудасына кері әсер етті, нәтижесінде Кимберли кеніштерінің жартылай тоқтауына әкелді. (Алмаз саудасындағы «құлдырау» 1907 және 1908 жылдары Кейптен экспортталған алмаздардың құнын салыстыру арқылы көрінеді; 1907 жылы олардың құны 8 973 148 фунт стерлинг болса, 1908 жылы 4 796 655 фунт стерлингке төмендеді.) Бұл мемлекеттік кірістерді айтарлықтай азайтты, ал 1907–1908 жылдарға арналған мемлекеттік есептерде 996 000 фунт стерлинг тапшылық және келесі жылға шамамен бірдей сомадағы болжамды тапшылық көрсетілді. Бюджетті теңгеру үшін Мерриман мырза құлдырау қорын тоқтату, барлық мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын төмендету және жылына 50 фунт стерлингтен жоғары табысқа салық салу сияқты қатаң шараларды ұсынды. Ауыр экономикалық жағдайдың салдарынан 1907 жылы доктор Джеймсон бастаған Оңтүстік Африканың әртүрлі колонияларын жақындастыру қозғалысы Кейп парламентінің қолдауын алды. 1907–1908 жылдары өткен ұлттық конвент бірігу туралы шешім қабылдады, ал 1910 жылы Оңтүстік Африка Одағы құрылды және Кейп колониясы оның «Кейп провинциясы» атанды.