Кіріспе
Оңтүстік-Батыс Африка науқаны — Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Ұлыбритания империялық үкіметінің тапсырмасымен әрекет еткен Оңтүстік Африка Одағының күштерімен Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасын жаулау және оккупациялауы.
The South West Africa campaign was the conquest and occupation of German South West Africa by forces from the Union of South Africa acting on behalf of the British imperial government at the beginning of the First World War.
Өмірбаян
1914 жылдың тамызында Еуропадағы әскери қимылдардың басталуы болжамдалған еді және Оңтүстік Африка үкіметінің өкілдері Германия колониясымен ортақ шекараның маңыздылығын білген. Премьер-министр Луи Бота Лондонға Оңтүстік Африканың өздігінен қорғануға қабілетті екенін және Империялық гарнизон Францияға аттана алатынын хабарлады. Британ үкіметі Ботадан оның әскерлері Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына басып кіретін болса, деп сұрағанда, олар басып кіре алады және басып кіреді деген жауап берілді. 1914 жылдың қыркүйек айының басында Оңтүстік Африка әскерлері генерал Генри Лукин мен лейтенант Мани Марицтің басшылығымен екі елдің шекарасында дайындалды. Содан кейін тағы бір күш Людериц портын басып алды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталғаны туралы жаңалық Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына 1914 жылдың 2 тамызында радиотелеграфия арқылы жетті. Ақпарат Науэн хабар тарату стансасынан Тогодағы Камина мен Ломедегі релелік станциялар арқылы Виндхуктегі радиостанцияға жіберілді.
Бурлар көтерілісі
Оңтүстік Африкадағы бур халқының арасында Германия тарапына деген үлкен симпатия болды. Екінші бур соғысы аяқталғанына он екі жыл ғана өткен еді, сол кезде Германия екі бур республикасына Британ империясымен соғыста ресми емес қолдау көрсеткен. Неміс Оңтүстік-Батыс Африкасының шекарасындағы коммандос күштерін басқарған подполковник Мани Мариц, сондай-ақ бірнеше жоғары шенді офицерлер Трансвааль және Оранж еркін мемлекетінде барлығы шамамен 12 000 көтерілісшіні жинап, Бур көтерілісі (кейде Мариц көтерілісі деп те аталады) деп белгілі болған оқиға үшін күресуге дайын екендерін жариялады. 1914 жылдың 14 қазанында үкімет әскери жағдай енгізді, ал генералдар Луи Бота мен Ян Сматс басқаратын үкіметке адал күштер көтерілісті жойды. Мариц 24 қазанда жеңіліске ұшырады және немістерге қашып кетті; көтеріліс 1915 жылдың ақпан айының басына қарай толыққанды басылды. Көтерілістің басшылары алты және жеті жылға түрмеге жабылып, ірі айыппұл төледі; екі жылдан кейін Бота келісімнің маңыздылығын мойындағандықтан олар түрмеден босатылды.
Maritz and several other high ranking officers rapidly gathered forces with a total of about 12,000 rebels in the Transvaal and Orange Free State, ready to fight for the cause in what became known as the Boer revolt (also sometimes referred to as the Maritz rebellion). The government declared martial law on 14 October 1914 and forces loyal to the government under the command of Generals Louis Botha and Jan Smuts proceeded to destroy the rebellion. Maritz was defeated on 24 October and took refuge with the Germans; the rebellion was suppressed by early February 1915. The leading Boer rebels received terms of imprisonment of six and seven years and heavy fines; two years later they were released from prison, as Botha recognised the value of reconciliation.
Германия мен Оңтүстік Африка күштерінің арасындағы ұрыс
Германияның Оңтүстік-Батыс Африкаға оңтүстіктен шабуыл жасаудың алғашқы әрекеті, Кейп колониясының шекарасына жақын жердегі Сандфонтейн шайқасында сәтсіз аяқталды. 1914 жылдың 26 қыркүйегінде Германияның отаршылдық күштері Одақ қорғаныс күштеріне (UDF) жеңіліс сыйлады, бірақ аман қалған UDF әскерлері Оңтүстік Африкаға қайтуға бостандық алды. Оңтүстік Африканың Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасына шабуыл жасау жоспарын бұзу үшін немістер алдын ала шабуылға көшті. 1915 жылдың 4 ақпанында Какамас фордында Оңтүстік Африка мен Германия күштері арасында Какамас шайқасы болды. Бұл шайқас Германияның басып алушы күштері мен Оңтүстік Африка қарулы күштері арасындағы Оранж өзенінің үстіндегі екі өзен арнасын бақылау үшін жүргізілді. Оңтүстік африкалықтар немістердің арналарды басып алып, өзеннен өтуіне кедергі келтірді. 1915 жылдың ақпан айына қарай, ішкі майдан қорғалғандықтан, оңтүстік африкалықтар неміс аумағын толық басып алуға дайын болды. Бота, жоғары және тәжірибелі әскери қолбасшы ретінде, шабуылға жетекшілік етті. Ол командасын екіге бөлді: Сматс оңтүстік күштерге, ал ол өзі солтүстік күштерге тікелей басшылық етті. 11 ақпанда Бота Германияның отарлық қаласы Свакопмундқа келді, солтүстік контингенттің тікелей басқаруын қабылдады және Уолфиш шығанағында (немесе Уолвис шығанағында) – Оңтүстік Африка анклавында басып алу күштерін жинауды жалғастырды. Наурыз айында ол шабуылға дайын болды. Свакопмундтен Свакоп аңғарының бойындағы темір жол желісімен алға жылжып, оның күштері Отжимбингве, Карибиб, Фридрихсфельде, Вильгельмсталь және Окаханджаны басып алды, содан кейін 1915 жылдың 5 мамырында астана Виндхукке кірді. Немістер бағыну шарттарын ұсынды, бірақ Бота олардан бас тартты, соғыс жалғасты. 12 мамырда Бота әскери жағдай жариялады және колонияны екіге бөлді, күштерін Коэн Бритс, Лукин, Мани Бота және Майбургтың басқаруына берілген төрт топқа бөлді. Бритс солтүстікке қарай Отживаронго, Оутжо және Этоша Панға бағытталды, бұл ішкі аймақтағы неміс күштерін Кунене және Каоковельд жағалау аймақтарынан оқшаулады. Қалған үш топ солтүстік-шығысқа қарай тарады. Лукин Свакопмундтан Цумебке дейінгі темір жол желісімен жүрді. Қалған екі топ Лукиннің оң жақ қанатымен, Майбург Отави тоғысына, ал Мани Бота Цумебке және желінің соңғы станциясына қарай жылды. Бұл топтарды басқарған командирлер бұрынғы буерлер командаларында соғыс тәжірибесін алған. Солтүстік-батыстағы неміс күштері 1 шілдеде Отавиде қарсылық көрсетті, бірақ 9 шілдеде Хорабта жеңіліп, берілді. Солтүстікте оқиғалар дамып жатқанда, Сматс басқа бір Оңтүстік Африка күштерімен Оңтүстік-Батыс Африка колониясының Лудерицбухт (қазіргі Ангра Пекена) теңіз базасына қонды. Қаланы басып алғаннан кейін Сматс ішкі аймаққа жылжыды, 20 мамырда Китманшопты басып алды. Мұнда ол Оңтүстік Африкадан келген екі топпен кездесті, бірі Порт-Ноллот жағалау қаласынан, екіншісі Кимберлиден келген. Сматс темір жол бойымен Беир-Шебаға қарай солтүстікке жылды және екі күндік шайқастан кейін 26 мамырда Гибеонды басып алды. Оңтүстіктегі немістер солтүстікке қарай, астаналарына және Бота күштерінің күтіп тұрған қолына шегінуге мәжбүр болды. Екі апта ішінде оңтүстіктегі неміс күштерінің жойылуына тап болған губернатор Зитц 1915 жылдың 9 шілдесінде Виндхук қаласының солтүстігіндегі Корабта капитуляциялады. Неміс күштері өздерінің басқаруындағы шамамен 2200 сарбаздың тізімін ұсынғанда, Бота неміс делегациясына алданғанын айтты, өйткені немістердің 15000 адамы бар екенін білген. Неміс командирі Виктор Франке: "Егер бізде 15000 адамымыз болғанда, сіздер мұнда болмас едіңіздер, біз де осы жағдайға түспес едік" деп жауап берді.
Неміс және португал әскерлері арасындағы шайқас
Германия мен Португалия арасындағы ресми соғыс жариялануға дейін (1916 жылдың наурызында) Германия және Португалия әскерлері Германияның Оңтүстік-Батыс Африкасы мен Португалияның Анголасы шекарасында бірнеше рет қақтығысты. Немістер осы қақтығыстардың көп бөлігінде жеңіске жетіп, Португалияның оңтүстік Анголасындағы Хумбе аймағын басып алды, Португалияның бақылауы Оңтүстік Африка армиясы немістерді жеңгенге дейін бірнеше күн бұрын қайта орнатылды. Анголаға жасалған неміс шабуылы жергілікті ованбо тайпаларын португалдық үкіметке қарсы көтеріліске шығарды. Келесі ованбо көтерілісі Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ғана португалдық және британдық күштерімен толыққандай басылды.
Салдары
Оңтүстік Африканың қаза болғандары 113 адамды құрады, 153 адам жарақат немесе аурудан көз жұмды және 263 адам жарақат алды. Неміс әскерінен қаза болғандар 103 адамды құрады, 890 адам тұтқынға алынды, 37 далалық зеңбірек және 22 пулемет қолға түсті. Оңтүстік-Батыс Африкадағы неміс күштерін жеңгеннен кейін Оңтүстік Африка колонияны оккупациялады, содан кейін 1919 жылдан бастап оны Ұлттар Лигасының мандаттық аумағы ретінде басқарды. Оңтүстік Африка үкіметі Оңтүстік-Батыс Африканы өз аумағына қосуға ниеттенгенімен, оны ресми түрде жасамады, бірақ ол де-факто «бесінші провинция» ретінде басқарылды, онда ақ нәсілділер Оңтүстік Африка Парламентінде өкілдік құрды, сондай-ақ өздерінің жергілікті әкімшілігін – SWA Заң шығару жинасын сайлады. Оңтүстік Африка үкіметі кең өкілеттіктерге ие SWA әкімшісін де тағайындады. 1946 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымы Ұлттар Лигасының орнына келгеннен кейін Оңтүстік Африка бұрынғы мандатын қайтарудан бас тартты, ал БҰҰ Бас Ассамблеясы оны жойды. 1971 жылы Халықаралық сот Оңтүстік Африканың әкімшілігін заңсыз деп жариялаған «консультативтік пікір» берді.