1879 жылғы ағылшын-зулу соғысы

Кіріспе

Британдық отаршылдық соғыс 1879 жылы.

Англо-зулу соғысы 1879 жылы Британ империясы мен Зулу патшалығы арасында болған соғыс еді. Соғыстың ең әйгілі шайқасы – Рорк дрифтінің қорғанысы. 1867 жылғы Британдық Солтүстік Америка актісі арқылы Канадада федерация құрылғаннан кейін, Лорд Карнарвон осындай саяси күш-жігер, әскери науқандармен бірге, ақ нәсілділердің қара көпшілікке үстемдік етуіне әкелуі мүмкін деп ойлады. Бұл британдық қант плантациялары мен кендері үшін үлкен және арзан жұмыс күшін қамтамасыз ететін, Африка корольдықтарын, тайпалық аймақтарды және Буер республикаларын Оңтүстік Африкаға біріктіретін жағдай тудырар еді. 1874 жылы сэр Бартл Фрере осындай жоспарларды іске асыру үшін Британ империясының Жоғарғы комиссары ретінде Оңтүстік Африкаға жіберілді. Осы жолдағы кедергілердің қатарында Оңтүстік Африка Республикасы мен Зулуланд Корольдігінің қарулы тәуелсіз мемлекеттері тұрды. Фрере өз бастамасымен 1878 жылдың 11 желтоқсанында Зулу патшасы Цецхвайоға наразылық білдіретін ультиматум жіберді. Ол қабылданбаған соң, Лорд Челмсфордты Зулуланды басып алуға жіберді. Соғыста Исандлуана шайқасында зулулардың алғашқы жеңісі және Рорк дрифтіндегі кішігірім британдық гарнизонның үлкен зулу әскерінің шабуылына қарсы көрсеткен қорғанысы сияқты бірнеше аса қанды шайқастар болды. Британдықтар соғыста жеңіске жетіп, аймақтағы зулулардың үстемдігін аяқтады. Зулу патшалығы кейіннен протекторатқа айналды, ал 1887 жылы Британ империясы оны толыққанды аннексиялады.

Британ империясы

1850 жылдары Британ империясының Оңтүстік Африкада түрлі Бур қоныстарымен, Зулу және Басото сияқты жергілікті африкалық патшалықтармен және көптеген жергілікті тайпалық аймақтармен және мемлекеттермен шектесетін отарлары болды. Бұл топтармен әртүрлі қарым-қатынастар экспансионистік саясатқа сәйкес келеді. Кейп колониясы 1814 жылғы англо-голландтық келісім бойынша Кейптаундағы голландтық колонияны Ұлыбританияға берілгеннен кейін, оның аумағы 19 ғасырда айтарлықтай кеңейді. Оңтүстік-шығыс Африкадағы Наталға британдықтар 1843 жылғы 4 мамырда, британ үкіметі Наталияның Бур республикасын аннексиялағаннан кейін, колония ретінде мәлімдеді. Мәселелер үш ұлының (Мехлоказулу каСихаё бастаған) және Зулу вожді Сихаёның ағасы Натальға шабуыл жасап, британдықтардың қорғауында болған екі әйелді алып кеткен кезде туындады. 1867 жылы Кейптаудан солтүстік-шығысқа қарай орналасқан Ваал өзенінің жанында алмас табылғаннан кейін, Бурлардың ішкі аймақтағы оқшаулануы аяқталды және оқиғаларға маңызды әсер етті. Бұл жаңалық бриллианттар іздеуге бүкіл әлемнен адамдарды тартты, нәтижесінде бес жыл ішінде Кимберли 50 000 халқы бар қалаға айналды және британдық империялық мүдделердің назарын өзіне аударды. 1870 жылдары британдықтар Кимберлидегі алмаз жатындары орналасқан Батыс Грикуаландты аннексиялады. 1874 жылы Канадада 1867 жылы федерация құруға қол жеткізген Колониялар хатшысы Лорд Карнарвон Оңтүстік Африкада да осындай схема жұмыс істеуі мүмкін деп ойлады. Оңтүстік Африка жоспары британдық қант плантациялары мен кендері үшін көптеген арзан жұмыс күшін қамтамасыз ететін қара көпшілігі үстінен билік ететін ақ азшылықты қарастырды. Карнарвон 1875 жылы британдық ықпалды кеңейту үшін Оранж еркін мемлекеті мен Трансваал республикасының Бур мемлекеттеріне жақындады және британдық және Бур территорияларының федерациясын ұйымдастыруға тырысты, бірақ Бур басшылары одан бас тартты. 1877 жылы сэр Бартл Фрере Лорд Карнарвонның Оңтүстік Африкадағы жоғарғы комиссары болып тағайындалды. Карнарвон Фререге Карнарвонның конфедерация жоспарын жүзеге асыру үшін жұмыс істейтінін және Фрере сол кезде федерацияланған Оңтүстік Африка доминионының алғашқы британдық губернаторы бола алатынын түсіндірді. Фрере Оңтүстік Африкаға осы жоспарды жүзеге асыру үшін жоғарғы комиссар ретінде жіберілді. Мұндай жоспардың бір кедергісі - Трансваал Республикасы және Оранж еркін мемлекеті, сондай-ақ Зулуланд Корольдігі деп бейресми түрде белгілі Оңтүстік Африка Республикасының тәуелсіз Бур мемлекеттерінің болуы болды. Бартл Фрере бұл схеманы жылдамдатып, Зулуларға қарсы соғысқа себеп болу үшін жақында болған бірнеше оқиғалардың маңыздылығын арттырды. 1877 жылы Наталдағы британдық Жергілікті істер жөніндегі хатшысы сэр Теофилус Шепстон арнайы жарлық арқылы Трансваал республикасын Ұлыбританияға қосып алды. Трансваалдық Бурлар қарсылық білдірді, бірақ Зулу қауіп-қатері сақталғанша, олар екі қауіптің арасында болды; олар британдық аннексияға қарсы тұру үшін қаруды қолға алса, патша Цетшвайо мен Зулулар шабуыл жасау мүмкіндігін пайдаланады деп қорқыды. Британдықтардың біріне-бірі қосылуы, әсіресе Батыс Грикуаландты қосылуы Бур республикалары үшін толғануды күткен алаңдаушылықты тудырды. Шепстон Цетшвайоның режимін сақтап қалудың бұзылушылық әсеріне қарсы болды. "Зулу билігі - Оңтүстік Африкадағы барлық жергілікті қиындықтардың түп-тамыры және нағыз күші", - деді ол. 1877 жылғы желтоқсанда ол Карнарвонға былай деп жазды: "Цетшвайо - өздерінің түстерінің билік етуін қалайтын жүздеген шақырым қашықтықтағы әрбір кішігірім тәуелсіз басшының құпия үміті. Бұл үміт жойылғанша, олар өздерінің саналарын өркениеттің үстемдігіне бағындыруға бағыттамайды". 1877 жылдың қазан айында Шепстон Зулу мен Бурлар арасындағы жер дауының шешілуі үшін Блад-Ривер маңында Зулу басшыларымен кездесуге қатысты. Ол Бурлармен келісімге келуді ұсынды, ал кездесу нақты шешімдерсіз аяқталды. Ол Зулуларға қарсы кек алып, Бурлардың талаптарын қолдаған "ең даусыз, ең көп және айқын дәлелдерге" ие болғанын айтты. Ол Зулулардың "жалған сөйлеу мен сатқындықпен сипатталатын, тіпті жабайылар да солай істей алады деп сенбейтін" пікірін жоққа шығарды. Шепстон, британдық Наталь губернаторы ретінде, патша Цетшвайоның басшылығымен Зулу армиясы туралы және Натальға ықтимал қауіп туралы, әсіресе Зулулардың кейбірінің ескі мылтықтарды және басқа ескірген атыс қаруларын қабылдауы туралы алаңдаушылық білдірді. Трансваал әкімшісінің жаңа рөлінде ол Трансваалды қорғау үшін жауапты болды және Трансваал тарапынан Зулу шекаралық дауына тікелей қатысты. Бурлардың тұрақты өтініштері мен Пол Кругердің дипломатиялық маневрлері қысымды арттырды. Трансваал/Наталь шекарасының екі жағында Зулулардың жартылай әскери әрекеттеріне қатысты оқиғалар болды, және Шепстон патша Цетшвайо осындай "шабуылдарға" рұқсат бергенін және "қарсылық танытып отырғанын" көріп, оған көзқарасын өзгертті. Патша Цетшвайо енді Натальде біреу ғана қорғаушысы қалды - Наталь епископы Джон Коленсо. Коленсо Наталь және Зулуландтағы жергілікті африкалықтардың мүддесін қорғады, олар Натальдағы колониялық режиммен әділетсіздікке ұшырады. 1874 жылы ол Лангалибалеле және Хлуби және Нгве тайпаларының мүддесін қорғады, Колония хатшысы Лорд Карнарвонға шағымданып, жазды. Лангалибалеле 1873 жылы негізсіз көтеріліс жасады деп айыпталды және, әжуалық сот процесінен кейін, кінәлі деп танылып, Роббен аралында түрмеге жабылды. Натальдағы колониялық режимге және Жергілікті істер жөніндегі хатшы Теофилус Шепстонға қарсы Лангалибалеленің жағын алған Коленсо Натальдағы колониялық қоғамнан одан да шеттенді. Епископ Коленсоның Лондонғағы Колония хатшысына Шепстон мен Наталь губернаторы берген қате ақпарат туралы алаңдаушылығы оны Бурлардың басқыншылығына және ресми шабуылдарына қарсы Зулулардың мүддесін қорғауға итермеледі. Ол Фреренің Зулу патшалығын Натальға қауіп деп көрсетуге жасаған әрекеттерінің белгілі қарсыласы болды. Коленсоның науқандары Натальдағы колониялық режимнің нәсілшілдік негізін ашты және оны колонистер арасында жау жасай бастады. Лондоннан британдық премьер-министр Бенджамин Дизраэлидің консервативтік үкіметі Зулулармен соғысқысы келмеді. "Шындығында", - деді 1878 жылдың қараша айында Колония хатшысы Карнарвонның орнына келетін сэр Майкл Хикс Бич, "Шығыс Еуропадағы және Үндістандағы мәселелер соншалықты қиын болғандықтан, бізге басқа да үлкен және мүмкін болатын қиындықтарға қосымша Зулу соғысы қажет емес". Алайда, сэр Бартл Фрере 1877 жылдан бері Кап колониясының губернаторы және жоғарғы комиссары болып, түрлі британдық колониялар, Бур республикалары және жергілікті мемлекеттерден Оңтүстік Африка конфедерациясын құру жөніндегі тапсырманы орындап, жоспарларын дамытқан. Ол қуатты Зулу патшалығы осы жолға кедергі келтіретініне көз жеткізіп, Шепстонның патша Цетшвайо мен оның Зулу армиясы аймақтың тыныш болуына қауіп төндіретіні туралы аргументтеріне ыңғайлы жауап берді. Зулу патшалығына британдық шабуылға дайындық жұмыстары бірнеше айдан бері жүріп жатқан. 1878 жылдың желтоқсанында, британдық үкімет тағы бір колониялық соғысты бастағысы келмесе де, Фрере Цетшвайоға Зулу армиясын тарату және британдық резидентті қабылдау туралы ультиматум қойды. Бұл Зулулар үшін қабылдауға келмейтін нәрсе болды, өйткені егер ол келіссе, Цетшвайо тағын жояды.

By the 1850s, the British Empire had colonies in southern Africa bordering on various Boer settlements, native African kingdoms such as the Zulus and the Basotho and numerous indigenous tribal areas and states. Various interactions with those groups followed an expansionist policy. Cape Colony was formed after the Anglo–Dutch Treaty of 1814 had permanently ceded the Dutch colony of Cape Town to Britain, and its territory expanded very substantially in the 19th century. Natal, in south eastern Africa, was claimed by the British as a colony on 4 May 1843, after the British government had annexed the Boer Republic of Natalia. Matters were brought to a head when three sons (led by Mehlokazulu kaSihayo) and a brother of the Zulu inkosi Sihayo organized a raid into Natal and carried off two women who were under British protection. The discovery of diamonds in 1867 near the Vaal River, some northeast of Cape Town, ended the isolation of the Boers in the interior and had a significant effect on events. The discovery triggered a diamond rush that attracted people from all over the world, which turned Kimberley into a town of 50,000 within five years and drew the attention of British imperial interests. In the 1870s, the British annexed West Griqualand, site of the Kimberley diamond discoveries. In 1874 Lord Carnarvon, Secretary of State for the Colonies, who had brought about federation in Canada in 1867, thought that a similar scheme might work in South Africa, The South African plan called for a ruling white minority over a black majority, which would provide a large pool of cheap labour for the British sugar plantations and mines, Carnarvon, in an attempt to extend British influence in 1875, approached the Boer states of the Orange Free State and the Transvaal Republic and tried to organize a federation of the British and Boer territories but the Boer leaders turned him down. In 1877, Sir Bartle Frere was made High Commissioner for Southern Africa by Lord Carnarvon. Carnarvon appointed Frere to the position on the understanding that he would work to enforce Carnarvon's confederation plan and Frere could then become the first British governor of a federated southern African dominion. Frere was sent to South Africa as High Commissioner to bring this plan about. One of the obstacles to such a scheme was the presence of the independent Boer states of the South African Republic, informally known as the Transvaal Republic and the Orange Free State, and the Kingdom of Zululand. Bartle Frere wasted no time in putting the scheme forward and manufacturing a casus belli against the Zulu by exaggerating the significance of a number of recent incidents. By 1877, Sir Theophilus Shepstone, the British Secretary for Native Affairs in Natal, annexed the Transvaal Republic for Britain using a special warrant. The Transvaal Boers objected but as long as the Zulu threat remained, found themselves between two threats; they feared that if they took up arms to resist the British annexation, King Cetshwayo and the Zulus would take the opportunity to attack. The successive British annexations and in particular the annexation of West Griqualand caused a climate of simmering unease for the Boer republics. Shepstone railed against the disruptive effect of allowing Cetshwayo's regime to remain. "Zulu power", he said, "is the root and real strength of all native difficulties in South Africa". In December 1877, he wrote to Carnarvon "Cetshwayo is the secret hope of every petty independent chief hundreds of miles from him who feels a desire that his colour shall prevail, and it will not be until this hope is destroyed that they will make up their minds to submit to the rule of civilisation". Earlier in October 1877, Shepstone had attended a meeting with Zulu leaders near the Blood River to resolve the land dispute between the Zulus and the Boers. He suggested a compromise with the Boers and the meeting broke up without clear resolutions. He turned against the Zulus with vengeance, saying he had come into possession of "the most incontrovertible, overwhelming and clear evidence" never previously disclosed, for supporting the claims of the Boers. He rejected Zulu claims as "characterised by lying and treachery to an extent that I could not have believed even savages are capable of". Shepstone, in his capacity as British governor of Natal, had expressed concerns about the Zulu army under King Cetshwayo and the potential threat to Natal – especially given the adoption by some of the Zulus of old muskets and other out of date firearms. In his new role of Administrator of the Transvaal, he was now responsible for protecting the Transvaal and had direct involvement in the Zulu border dispute from the side of the Transvaal. Persistent Boer representations and Paul Kruger's diplomatic manoeuvres added to the pressure. There were incidents involving Zulu paramilitary actions on either side of the Transvaal/Natal border, and Shepstone increasingly began to regard King Cetshwayo, as having permitted such "outrages", and to be in a "defiant mood". King Cetshwayo now found no defender in Natal save the bishop of Natal, John Colenso. Colenso advocated for native Africans in Natal and Zululand who had been unjustly treated by the colonial regime in Natal. In 1874 he took up the cause of Langalibalele and the Hlubi and Ngwe tribes in representations to the Colonial Secretary, Lord Carnarvon. Langalibalele had been falsely accused of rebellion in 1873 and, following a charade of a trial, was found guilty and imprisoned on Robben Island. In taking the side of Langalibalele against the colonial regime in Natal and Theophilus Shepstone, the Secretary for Native Affairs, Colenso found himself even further estranged from colonial society in Natal. Bishop Colenso's concern about the misleading information that was being provided to the Colonial Secretary in London by Shepstone and the Governor of Natal prompted him to champion the cause of the Zulus against Boer oppression and official encroachments. He was a prominent critic of Frere's efforts to depict the Zulu kingdom as a threat to Natal. Colenso's campaigns revealed the racialist foundation underpinning the colonial regime in Natal and made him enemies among the colonists. British Prime Minister Benjamin Disraeli's Tory administration in London did not want a war with the Zulus. "The fact is," wrote Sir Michael Hicks Beach, who was to replace Carnarvon as Secretary of State for the Colonies, in November 1878, "that matters in Eastern Europe and India wore so serious an aspect that we cannot have a Zulu war in addition to other greater and too possible troubles." However, Sir Bartle Frere had already been into the Cape Colony as governor and High Commissioner since 1877 with the brief of creating a Confederation of South Africa from the various British colonies, Boer Republics and native states and his plans were well advanced. He had concluded that the powerful Zulu kingdom stood in the way of this, and so was receptive to Shepstone's arguments that King Cetshwayo and his Zulu army posed a threat to the peace of the region. Preparations for a British invasion of the Zulu kingdom had been underway for months. In December 1878, notwithstanding the reluctance of the British government to start yet another colonial war, Frere presented Cetshwayo with an ultimatum that the Zulu army be disbanded and the Zulus accept a British resident. This was unacceptable to the Zulus as it effectively meant that Cetshwayo, had he agreed, would have lost his throne.

Зулу патшалығы

Шака Зулу, зуллулардың алғашқы патшасы, соғыстар мен жаулап алулар арқылы шағын зуллу тайпасын Зуллу патшалығына айналдырды, ол 1825 жылы шамамен 11500 шаршы мильді (29,785 км²) қамтыды. 1828 жылы оны Дукузадағы өзінің бір дунасы және екі жартылай бауыры өлтірді, олардың бірі – Динг каСензангахон патшалық таққа отырды. 1830 жылдары көшіп жүретін бурлар сол кезде Дингане билік еткен Зуллу патшалығымен қақтығысқа келді. 1838 жылдың 16 желтоқсанында Дингане 470 Вуртреккер қоныс аударушыларына шабуыл жасады, оларды Преториус бастап келген болатын. Динганенің туған інісі Мпанде каСензангахон 17000 ізбасарымен бірге Динганеге қарсы бурлармен одақтасты. Дингане өлтіріліп, Мпанде Зуллу империясының патшасы болды. 1839 жылы Преториус басшылығындағы Вуртреккер бурлары Тугеланың оңтүстігінде және Порт-Наталдың (қазіргі Дурбан) британдық қонысының батысында Наталия бур республикасын құрды. Мпанде мен Преториус бейбіт қарым-қатынаста болды. Алайда 1842 жылы британдықтар мен бурлар арасында соғыс басталды, нәтижесінде Наталия британдықтардың бақылауына өтті. Мпанде британдықтарға адалдығын білдіріп, олармен жақсы қарым-қатынаста болды. 1843 жылы Мпанде өз патшалығындағы наразыларды тазалауға бұйрық берді. Бұл көптеген өлімге әкеп соқты, ал мыңдаған босқындар көршілес аймақтарға, соның ішінде британдықтар бақылап отырған Наталға қашып кетті. Бұл босқындардың көпшілігі зуллулардың байлығының негізгі өлшемі болған малмен қашып кетті. Мпанде 1852 жылы Свазилендке шабуыл жасап, оның айналасындағы аймақтарды басып ала бастады. Алайда британдықтар оны кері шегінуге мәжбүр етті, ол көп ұзамай осыны істеді. Осы кезде Мпанде ұлдарының арасында – Цетшвайо мен Мбуязи арасында мұрагерлік үшін күрес басталды. Бұл 1856 жылы Ндондакусука шайқасында аяқталды, нәтижесінде Мбуязи қаза тапты. Содан кейін Цетшвайо әкесінің билігін басып алуға кірісті. 1872 жылы Мпанде қартайып қайтыс болғаннан кейін Цетшвайо билеуші болды. 1861 жылы Мпанденің тағы бір ұлы Умтонга Утрехт ауданына қашып кетті, бұл Цетшвайоны жақын маңдағы шекарада әскер жинауға мәжбүр етті. Кейін бурлар берген мәлімдемелерге сәйкес, Цетшвайо фермерлерге ағасын тапсырса, шекара бойындағы жерді ұсынды. Бурлар Умтонганың өмірін сақтап қалу шартымен келісті, ал 1861 жылы Мпанде бұл жерді бурларға беру туралы құжатқа қол қойды. Утрехтке қосылған жердің оңтүстік шекарасы Буффалодағы Рорк ағысынан Понгола өзеніндегі нүктеге дейін созылды. Шекара 1864 жылы белгіленді, бірақ 1865 жылы Умтонга тағы да Зулуландтан Наталға қашқанда, Цетшвайо өзінің келісімінің бір бөлігін жоғалтқандығын түсінді (өйткені ол әлі де тірі Умтонга оны алмастыру үшін пайдаланылуы мүмкін деп қорқыды, өйткені Мпанде Динганені алмастырғандай). Ол белгіні алып тастап, Свазилер Лиденбургке берген жерді талап етті. Зулулар суазилерді өздерінің қарауындағылар деп есептеді, сондықтан олар бұл аумақтан айырылуға құқылы емес еді. Бір жыл бойы Пол Крюгердің басшылығымен бурлық коммандос бөлімдері мен Цетшвайоның басшылығымен армия жаңадан иеленген Утрехт шекарасын қорғауға орналастырылды. Зулу әскерлері Понголаның солтүстігіндегі жерлерін қайтарып алды. Сондай-ақ Зулулардың Утрехт жолағына қатысты қол қойған құжаттарының жарамдылығына қатысты сұрақтар туды; 1869 жылы Наталь губернаторының орынбасары Роберт Уильям Киттің қызметтерін екі тарап та төреші ретінде қабылдады, бірақ келіспеушіліктерді шешуге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Цетшвайо олардың іс-әрекетін ұнатпағанына қарамастан, еуропалық миссионерлерді Зулуландқа жіберді. Ол миссионерлерге зиян келтірмеген және қудаламағанмен, олардың бірнешеуі өлтірілді. Ал миссионерлер жауыздықпен қарсылық білдірді. Көптеген қарсыластар Наталға және оның айналасындағы кейбір аймақтарға қашып барған кезде, Цетшвайо Натал отаршыларымен ондаған жылдар бойы сақталған бейбіт қарым-қатынасты жалғастырды. Цетшвайо 1873 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Зулулардың абсолютті билеушісі болған кездегі саяси ахуал осындай болды. Билеуші ретінде Цетшвайо өзінің ағасы Шаканың әскери әдістерін мүмкіндігінше қайта жаңғыртуға кірісті. Ол жаңа дәуірдегі полк құрастырды, тіпті өз полктерін бірнеше ескірген мылтықтармен және басқа ескірген атыс қаруларымен жарақтандырды. Зуллу жауынгерлерінің көпшілігі икляумен (ассегайдың зуллулық жетілдірілген найзасы) және сиыр терісінен жасалған қалқанмен қаруланған. Зулу әскері осы қару-жарақ жүйесін жеке және тактикалық қолдану мен үйлестіруді жаттықтырды. Кейбір зуллуларда атыс қарулары болса да, олардың ату дағдылары нашар, сондай-ақ олардың оқ-дәрілерінің сапасы мен жеткізілімі нашар болды. Зулулардың атыс қаруларына деген көзқарасы былай қорытындыланды: "Зуллу жауынгерлерінің көпшілігі атыс қаруларын қаламайтын, олардың айтуынша, олар батырға шабуыл жасамай тұрып, оны өлтіруге мүмкіндік беретін әлсіздердің қаруы болған".

Shaka Zulu, the first Zulu king, had through war and conquest built the small Zulu tribe into the Zulu Kingdom, which by 1825 encompassed an area of around 11500 square miles (29,785 km2). In 1828 he was assassinated at Dukuza by one of his inDunas and two of his half brothers, one of whom, Dinggh kaSenzangakhona, succeeded him as king. By the 1830s migrating Boers came into conflict with the Zulu Kingdom, then ruled by Dingane. Dingane suffered a crushing defeat on 16 December 1838, when he attacked a group of 470 Voortrekker settlers led by Pretorius at the Battle of Blood River. Dingane's half brother, Mpande kaSenzangakhona, then defected with some 17,000 followers and allied with the Boers against Dingane. Dingane was assassinated and Mpande became king of the Zulu empire. In 1839, the Boer Voortrekkers, under Pretorius, formed the Boer Republic of Natalia, south of the Tugela, and west of the British settlement of Port Natal (now Durban). Mpande and Pretorius maintained peaceful relations. However, in 1842, war broke out between the British and the Boers, resulting in the British annexation of Natalia. Mpande shifted his allegiance to the British, and remained on good terms with them. In 1843, Mpande ordered a purge of perceived dissidents within his kingdom. This resulted in numerous deaths, and the fleeing of thousands of refugees into neighbouring areas, including the British controlled Natal. Many of these refugees fled with cattle, the main measure of the Zulu wealth. Mpande began raiding the surrounding areas, culminating in the invasion of Swaziland in 1852. However, the British pressured him into withdrawing, which he did shortly afterwards. At this time, a battle for the succession broke out between two of Mpande's sons, Cetshwayo and Mbuyazi. This culminated in 1856 with the Battle of Ndondakusuka, which left Mbuyazi dead. Cetshwayo then set about usurping his father's authority. When Mpande died of old age in 1872, Cetshwayo took over as ruler. In 1861, Umtonga, another son of Mpande, fled to the Utrecht district, prompting Cetshwayo to assemble an army on the nearby frontier. According to claims later brought forward by the Boers, Cetshwayo offered the farmers a strip of land along the border if they would surrender his brother. The Boers complied on the condition that Umtonga's life was spared, and in 1861 Mpande signed a deed transferring this land to the Boers. The south boundary of the land added to Utrecht ran from Rorke's Drift on the Buffalo to a point on the Pongola River. The boundary was beaconed in 1864, but when in 1865 Umtonga again fled from Zululand to Natal, Cetshwayo, seeing that he had lost his part of the bargain (for he feared that the still living Umtonga might be used to supplant him, as Mpande had been used to supplant Dingane), removed the beacon and claimed the land ceded by the Swazis to Lydenburg. The Zulus asserted that the Swazis were their vassals and therefore had no right to part with this territory. For a year, a Boer commando unit, under Paul Kruger and an army under Cetshwayo were posted to defend the newly acquired Utrecht border. The Zulu forces took back their land north of the Pongola. Questions were also raised as to the validity of the documents signed by the Zulus concerning the Utrecht strip; in 1869 the services of the lieutenant governor of Natal, then Robert William Keate, were accepted by both parties as arbitrator, but the attempt then made to settle disagreements proved unsuccessful. In spite of his dislike for their activities, Cetshwayo permitted European missionaries in Zululand. Though he did not harm or persecute the missionaries themselves, several converts were killed. The missionaries, for their part, were a source of hostile reports. While numerous Zulus of rival factions fled into Natal and some of the surrounding areas, Cetshwayo continued and maintained the peaceful relations with the Natal colonists that had prevailed for decades. Such was the political background when Cetshwayo became absolute ruler of the Zulus upon his father's death in 1873. As ruler, Cetshwayo set about reviving the military methods of his uncle Shaka as far as possible. He formed new age set regiments and even succeeded in equipping his regiments with a few antiquated muskets and other outdated firearms. Most Zulu warriors were armed with an iklwa (the Zulu refinement of the assegai thrusting spear) and a shield made of cowhide. The Zulu army drilled in the personal and tactical use and coordination of this weapons system. While some Zulus also had firearms, their marksmanship training was poor and the quality and supply of their powder and shot was dreadful. The Zulu attitude towards firearms was summarized: "The generality of Zulu warriors, however, would not have firearms – the arms of a coward, as they said, for they enable the poltroon to kill the brave without awaiting his attack."

Шарттары

Ультиматумға енгізілген талаптар 1878 жылғы 11 желтоқсанда Тхукела өзенінің жағасындағы Ультиматум ағашында король Четшвайоның өкілдеріне жеткізілді. 4-тармаққа қатысты мерзім көрсетілмеген, ал 1–3-тармақтарды орындауға жиырма күн, яғни 31 желтоқсанға дейін берілді; қалған талаптарды (5–13-тармақтар) орындауға тағы он күн қосымша берілді. Кейін бұл мерзімдер өгертілді, соның салдарынан барлығы 1879 жылғы 10 қаңтарда аяқталды. Сихайоның үш ұлы мен ағасын Наталь сотының қарауына тапсыру. Жоғарыда аталғандардың жасаған қылмыстары үшін және Четшвайоның Наталь үкіметінің қылмыскерлерді ұстап беру туралы өтінішіне кешіккені үшін 500 бас ірі қара төлеу. Смит пен Дейтонға қарсы жасалған қылмыс үшін 100 бас ірі қара төленуі тиіс. Свази басшысы Умбилини және одан кейін аталатын басқаларды Трансвааль сотының қарауына беру. Таққа отыру кезінде берілген уәделерді орындау. Зулу әскерін таратуға және сарбаздардың үйлеріне қайтуына рұқсат беру. Зулу әскери жүйесін тоқтату және Ұлы Кеңес пен британдық өкілдермен кеңескеннен кейін жаңа әскери ережелерді қабылдау. Әрбір ер адам, ересек болғаннан кейін, өз қалауынша үйленуге құқылы болуы. 1877 жылға дейін Зулуландта тұрған барлық миссионерлер мен олардың ізбасарларына өздерінің қызмет орнына оралуға рұқсат беру. Барлық миссионерлерге оқытуға рұқсат етіледі және кез келген зулу, қаласа, олардың сабақтарын тыңдауға болады. Зулуландта британдық агентіне тұруға рұқсат беру, ол жоғарыда көрсетілген талаптардың орындалуын қадағалайды. Миссионер немесе еуропалық қатысы бар кез келген дауды король резиденттің қатысуымен және көпшілік алдында қарау. Зулуландтан қуылған адамға қатысты үкім резидент мақұлдағаннан кейін ғана орындалуы керек. Лондоннан кедергі келмеуі үшін Фрере өзінің ультиматумы туралы Колониялық кеңсеге хабарлауды кешіктірді, оны кері қайтару мүмкін болмайтын кезде хабарлады. Оның талаптарының толық мәтіні Лондонға 1879 жылғы 2 қаңтарда ғана жетті. Сол кезде Челмсфорд 18 000 сарбаздық әскерді (қызыл халатты сарбаздар, колониялық еріктілер және Наталь африкалық көмекші әскерлер) Зулуланд шекарасында жинады, соғысқа дайын күйде. Четшвайо өз тарапынан британдықтармен соғыстан кез келген жолмен аулақ болуға және соғыс болған жағдайда оның ауқымын және салдарларын шектеуге тырысты. Ол әскерлеріне тек шабуылданған жағдайда ғана өз елін қорғауға және соғысты елдің шегінен тысқары жерге жеткізбеуге бұйрық берді. Оларға қызыл халат киген британдық сарбаздардан басқа басып келгендерді өлтіруден аулақ болуды қатаң тапсырды.

The terms included in the ultimatum were delivered to the representatives of King Cetshwayo on the banks of the Thukela river at the Ultimatum Tree on 11 December 1878. No time was specified for compliance with item 4, twenty days were allowed for compliance with items 1–3, that is, until 31 December inclusive; ten days more were allowed for compliance with the remaining demands, items 5–13. The earlier time limits were subsequently altered so that all expired on 10 January 1879. Surrender of Sihayo's three sons and brother to be tried by the Natal courts. Payment of a fine of 500 head of cattle for the outrages committed by the above and for Cetshwayo's delay in complying with the request of the Natal Government for the surrender of the offenders. Payment of 100 head of cattle for the offence committed against Messrs. Smith and Deighton. Surrender of the Swazi chief Umbilini and others to be named hereafter, to be tried by the Transvaal courts. Observance of the coronation promises. That the Zulu army be disbanded and the men allowed to go home. That the Zulu military system be discontinued and other military regulations adopted, to be decided upon after consultation with the Great Council and British Representatives. That every man, when he comes to man's estate, shall be free to marry. All missionaries and their converts, who until 1877 lived in Zululand, shall be allowed to return and reoccupy their stations. All such missionaries shall be allowed to teach and any Zulu, if he chooses, shall be free to listen to their teaching. A British Agent shall be allowed to reside in Zululand, who will see that the above provisions are carried out. All disputes in which a missionary or European is concerned, shall be heard by the king in public and in presence of the Resident. No sentence of expulsion from Zululand shall be carried out until it has been approved by the Resident. To ensure that there was no interference from London, Frere delayed informing the Colonial Office about his ultimatum until it was too late for it to be countermanded. The full text of his demands did not reach London until 2 January 1879. By then, Chelmsford had assembled an army of 18,000 men redcoats, colonial volunteers and Natal African auxiliariesalong the Zululand border ready for the invasion. For his part, Cetshwayo strenuously attempted to avoid war with the British and, should it occur, to limit its scope and effects. He ordered his troops to defend their country only if attacked and not to carry the war beyond its borders. He directed them to avoid killing any of the invaders other than the regular British soldiers in their red coats.

Бірінші шабуыл

Соғыстың себебі Зулу көшбасшысы Цецхвао мен Трансвааль аймағындағы бурлар арасындағы шекаралық шиеленістерде жатты. Шекаралық дауды зерттеген комиссия 1878 жылдың шілдесінде Зулу ұлтының пайдасына шешім шығарды. Сэр Генри Бартл Фрере комиссия отырысында өз бетінше әрекет ете отырып, Зулу өкілдерінің таңғалуын тудырған ультиматум қосты, одан кейін оны Цецхваоға жеткізді. Цецхвао жыл соңына дейін жауап бермеді, сондықтан Бартл Фрере 1879 жылдың 11 қаңтарына дейін мерзімді ұзартты. Цецхвао Бартл Фреренің талаптарына жауап бермеді, ал 1879 жылдың қаңтарында генерал-лейтенант Фредерик Тезигердің, 2-ші барон Челмсфордтың басқаруымен британдық әскер британ үкіметінің рұқсатысыз Зулуландқа басып кірді. Басып кірудің нақты күні 1879 жылдың 11 қаңтары болды. Челмсфорд 4700 сарбаздан тұратын №3 колоннасымен, оның ішінде 1900 ақ сарбаз және 2400 африкалық көмекшілермен Буффало өзенін Рорк дрифтінде, бұрынғы ирланд саудагерінің бекеті болған, кейін миссиялық станцияға айналған жерде кешіп өтті. Соғыс кезінде британдық күштердің бас қолбасшысы лорд Челмсфорд бастапқыда Зулуланды бес бағыттан шабуылдауды жоспарлаған, онда 16 500-ден астам сарбаз болып, Зулу армиясын қоршап, шайқасқа мәжбүрлеуді көздеген, себебі Зулулар шайқастан қашуы мүмкін деп алаңдаған. Зулулардың астанасы Улунди Зулу территориясының ішінде 80 шақырымдай қашықтықта орналасқан. Соңында Челмсфорд үш басып кіруші колоннаны құрды, олардың негізгі орталық колоннасы қазір Ричард Томас Глиннің №3 колоннасы мен Энтони Дурнфордтың №2 колоннасынан, барлығы 7800 сарбаздан тұрады және оның тікелей басқаруында болды. Ол әскерін Питермарицбургтен Грейтаун арқылы Хельпмекаардағы алдыңғы лагерьге көшірді. 1879 жылдың 9 қаңтарында олар Рорк дрифтке жетті, ал 11 қаңтарда Баффало өзенін кешіп Зулуландқа енді. Үш колонна Зулуландқа Тугела өзенінің төменгі ағысынан (полковник Чарльз Пирсон басқаратын №1 колонна), Рорк дрифттен (Лорд Челмсфорд басқаратын №3 колонна) және Утрехттен (полковник Эвелин Вуд басқаратын №4 колонна) басып кіруі керек болды, олардың мақсаты патшалық астанасы Улунди болды. Дурнфордтың №2 колоннасына Тугела өзенінің орта ағысының жанында қорғанысқа тұруға бұйрық берілді. Цецхваоның армиясы шамамен 35 000 сарбаздан тұрса да, ол ұлттық қауіп туғанда шақырылатын ополчение күші болды. Оның логистикалық мүмкіндігі шектеулі болды және әскерлер азаматтық міндеттеріне оралуға мәжбүр болғанға дейін бірнеше апта ғана далада тұра алды. Зулу жауынгерлері негізінен зығырлы найзалармен, зулу тілінде "иклява" деп аталатын, дубинкалармен, кейбіреулері шаша найзалармен және сиыр терісінен жасалған қалқандармен қаруланған. Барлық үш колоннаның бастапқы басып кіруіне ешқандай қарсылық көрсетілмеді. 22 қаңтарда Рорк дрифттен алға жылжыған орталық колонна Исандлуана маңында орналасты; сол күні таңертең Лорд Челмсфорд өз күштерін бөліп, барлау тобын қолдауға шықты, ал қалған 1300 сарбазға полковник Пуллейн басшылық етті. Полковник Дурнфорд таңертең 500 сарбазбен №2 колоннаны лагерьді нығайту үшін жеткізді. Британдықтарды Нтшингвайо Хоза басқарған 20 000-ға жуық зулу армиясы жеңді. Челмсфордты зулу диверсиялық күштері орталық колоннасының көп бөлігімен шығысқа қарай шақырып алды, ал негізгі Импи оның лагеріне шабуыл жасады. Челмсфордтың британдық лагерьді қорғаныс тұрғысынан орнатудан бас тартуы, қалыптасқан доктринаға қайшы келді және зулулардың жақын жерде екендігі туралы ақпаратты елемеуі – бұл британдықтар көп ұзамай өкінетін шешімдер болды. Одан кейінгі Исандлуана шайқасы Зулу патшалығының соғыста алған ең үлкен жеңісі болды. Британдық орталық колоннасы қирады, ал оның лагері ауыр зардап шекті, сондай-ақ барлық жабдықтары, оқ-дәрілері мен көлігі жоғалды. Жеңіліс Челмсфордты Зулуландтан асыққан түрде шегінуге мәжбүр етті. Шайқастан кейін 4000-қа жуық зулу резерві жақын маңдағы британдық армияның Рорк дрифт шекаралық бекетіне рұқсатсыз шабуыл жасады және 10 сағатқа созылған қатал шайқастан кейін қуып шығарылды. Британдық орталық колонна Челмсфордтың басқаруымен осылайша шайқасқа түскен кезде, жағалаудағы оң жақ флангтық колонна, полковник Чарльз Пирсон басқаратын, Тугела өзенін кесіп өтіп, Иньезане өзенінде тұзақ құрғаны үшін зулу импиімен шайқасты және ол қаланы нығайтуға кіріскен Ешоудің бос миссионерлік станциясына дейін жетті. Исандлуанадағы апат туралы естіген Пирсон Тугела өзенінің арғы жағына қашуды жоспарлады. Алайда, ол бұл жоспарларды жүзеге асыруға үлкермес бұрын, зулу армиясы оның жабдықтандыру желісін үзіп, Ешоу қамалы басталды. Сонымен қатар, Утрехттегі сол жақ флангтық колонна, полковник Эвелин Вуд басқаратын, бастапқыда Зулу тайпаларын басып алып, олардың Зулуландтың солтүстік-батысындағы британдық орталық колоннаның Улундиге шабуылына кедері келтірмейтіндей етіп, оларды басып алуға міндеттелген. Осы мақсатта Вуд Тинтаның ауласында, Хлобан тауынан 10 шақырымдай оңтүстікте лагерь құрды, онда 4000 зулу күші байқалды. Ол 24 қаңтарда оларға шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Исандлуанадағы апат туралы естігеннен кейін, ол Кралға қайта шегінуге шешім қабылдады. Осылайша, британдық басып кіруден бір ай өткен соң, олардың сол жақ флангтық колоннасы ғана әскери жағынан тиімді болып қалды, бірақ ол жеке науқан жүргізуге жеткіліксіз күшті болды. Зулуландқа жасалған бірінші басып кіру сәтсіз аяқталды. Цецхваоның Наталға басып кіруі емес, Зулу патшалығының шегінде шайқасуы ғана мақсаты болды. Челмсфорд келесі екі айды қайта топтасуға және Пирсонды Ешоуда құтқаруды мақсат етіп, жаңа басып кіруші күш құруға жұмсады. Британ үкіметі Наталға жеті полк күшін және екі артиллериялық батареясын жіберді. 12 наурызда Лунебергке бағытталған жабдықтарды эскорттаған отряд 500-ге жуық зулулармен Интомбе шайқасында жеңіліске ұшырады; британдық күштер 80 қаза тапты және барлық жабдықтары жоғалды. Бірінші әскерлер 7 наурызда Дурбанға келді. 29-ы Челмсфордтың басқаруымен 5670 сарбаздан (3390 еуропалық және 2280 африкалық) тұратын колонна Ешоуға көмекке аттанды, әр түні бекітілген лагерьдер құрылды. Челмсфорд сэр Эвелин Вудтың әскеріне Хлобан тауындағы абаҚулуси зулу бекінігіне шабуыл жасауды бұйырды. Лейтенант-полковник Редверс Буллер 28 наурызда Хлобанға шабуылға жетекшілік етті. Алайда, 20 000 сарбаздық зулу армиясы қоршаудағы тайпаларына көмектесу үшін жақындағанда, британдық күштер шегінуге мәжбүр болды, ол жеңіліске айналды және абаҚулусидің 1000 зулуы британдық күштеріне 225 қаза таптырды. Келесі күні 20 000 зулу жауынгері Камбуладағы Вудтың 2068 сарбазына шабуыл жасады, бұл Цецхваоның рұқсатысыз болған сияқты. Британдықтар Камула шайқасында оларды ұстап тұрды және бес сағаттық ауыр шабуылдан кейін зулулар ауыр шығындармен шегінді, бірақ британдық атты әскерлерімен қуылды, олар көптеген қашқан және жараланған жауынгерлерді өлтірді. Британдық шығындар 83 (28 қаза тапқан және 55 жараланған) құрады, ал зулулар 2000-ға дейін қаза тапты. Камула шайқасы зулу армиясына ауыр соққы болды. Олардың қолбасшысы Мнямана Бутелезі полктерді Улундиге қайтаруға тырысты, бірақ көптеген әлсіреген жауынгерлер үйлеріне қайтып кетті. Вуд осылайша шайқасқанда, Челмсфордтың колоннасы Ешоуға бағытталды. 2 сәуірде бұл күш жолда Гингиндовлуда шабуылға ұшырады, зулулар ығыстырылды. Олардың шығындары ауыр болды, шамамен 1200 адам, бірақ британдықтар екі қаза тапты және 52 жараланды, ал ертесі күні олар Пирсонның сарбаздарын құтқарып алды. Олар 5 сәуірде Ешоудан эвакуацияланды, содан кейін зулу күштері оны өртеп жіберді.

The pretext for the war had its origins in border disputes between the Zulu leader, Cetshwayo, and the Boers in the Transvaal region. Following a commission inquiry on the border dispute which reported in favour of the Zulu nation in July 1878, Sir Henry Bartle Frere, acting on his own, added an ultimatum to the commission meeting, much to the surprise of the Zulu representatives who then relayed it to Cetshwayo. Cetshwayo had not responded by the end of the year, so an extension was granted by Bartle Frere until 11 January 1879. Cetshwayo returned no answer to the demands of Bartle Frere, and in January 1879 a British force under Lieutenant General Frederic Thesiger, 2nd Baron Chelmsford invaded Zululand, without authorization by the British Government. The exact date of the invasion was 11 January 1879. Chelmsford crossed the Buffalo River at Rorke's Drift, an old Irish trader's post that had become a mission station, in command of 4,700 men of the No. 3 Column, which included 1,900 White troops and 2,400 African auxiliaries. Lord Chelmsford, the Commander in Chief of British forces during the war, initially planned a five pronged invasion of Zululand composed of over 16,500 troops in five columns and designed to encircle the Zulu army and force it to fight as he was concerned that the Zulus would avoid battle. The Zulu capital, Ulundi, was about 80 miles inside Zulu territory. In the event, Chelmsford settled on three invading columns with the main centre column, now consisting of some 7,800 men comprising Richard Thomas Glyn's No. 3 Column and Anthony Durnford's No. 2 Column, under his direct command. He moved his troops from Pietermaritzburg to a forward camp at Helpmekaar, past Greytown. On 9 January 1879 they moved to Rorke's Drift, and early on 11 January commenced crossing the Buffalo River into Zululand. Three columns were to invade Zululand, from the Lower Drift of the Tugela River (No. 1 Column under Col. Charles Pearson), Rorke's Drift (No. 3 Column under Lord Chelmsford), and Utrecht (No. 4 Column under Col. Evelyn Wood) respectively, their objective being Ulundi, the royal capital. Durnford's No. 2 Column was ordered to stay on the defensive near the Middle Drift of the Tugela River. While Cetshwayo's army numbered perhaps 35,000 men, it was essentially a militia force which could be called out in time of national danger. It had a very limited logistical capacity and could only stay in the field a few weeks before the troops would be obliged to return to their civilian duties. Zulu warriors were armed primarily with Assegai thrusting spears, known in Zulu as iklwa, clubs, some throwing spears and shields made of cowhide. The initial entry of all three columns was unopposed. On 22 January the centre column, which had advanced from Rorke's Drift, was encamped near Isandlwana; on the morning of that day Lord Chelmsford split his forces and moved out to support a reconnoitering party, leaving the remaining 1,300 men of the No. 3 Column under the command of Colonel Pulleine. Colonel Durnford would arrive later in the morning with 500 men of the No. 2 Column to reinforce the camp. The British were outmanoeuvred by the main Zulu army nearly 20,000 strong led by Ntshingwayo Khoza. Chelmsford was lured eastward with much of his centre column by a Zulu diversionary force while the main Impi attacked his camp. Chelmsford's decision not to set up the British camp defensively, contrary to established doctrine, and ignoring information that the Zulus were close at hand were decisions that the British were soon to regret. The ensuing Battle of Isandlwana was the greatest victory that the Zulu kingdom would enjoy during the war. The British centre column was wrecked and its camp annihilated with heavy casualties as well as the loss of all its supplies, ammunition and transport. The defeat left Chelmsford no choice but to hastily retreat out of Zululand. In the battle's aftermath, a party of some 4,000 Zulu reserves mounted an unauthorised raid on the nearby British Army border post of Rorke's Drift and were driven off after 10 hours of ferocious fighting. While the British central column under Chelmsford's command was thus engaged, the right flank column on the coast, under Colonel Charles Pearson, crossed the Tugela River, skirmished with a Zulu impi that was attempting to set up an ambush at the Inyezane River, and advanced as far as the deserted missionary station of Eshowe, which he set about fortifying. On learning of the disaster at Isandlwana, Pearson made plans to withdraw back beyond the Tugela River. However, before he had decided whether or not to put these plans into effect, the Zulu army managed to cut off his supply lines, and the Siege of Eshowe had begun. Meanwhile, the left flank column at Utrecht, under Colonel Evelyn Wood, had originally been charged with occupying the Zulu tribes of north west Zululand and preventing them from interfering with the British central column's advance on Ulundi. To this end Wood set up camp at Tinta's Kraal, just 10 miles south of Hlobane Mountain, where a force of 4,000 Zulus had been spotted. He planned to attack them on 24 January, but on learning of the disaster at Isandlwana, he decided to withdraw back to the Kraal. Thus one month after the British invasion, only their left flank column remained militarily effective, and it was too weak to conduct a campaign alone. The first invasion of Zululand had been a failure. It had never been Cetshwayo's intention to invade Natal, but to simply fight within the boundaries of the Zulu kingdom. Chelmsford used the next two months to regroup and build a fresh invading force with the initial intention of relieving Pearson at Eshowe. The British government rushed seven regiments of reinforcements to Natal, along with two artillery batteries. On 12 March, an armed escort of stores marching to Luneberg, was defeated by about 500 Zulus at the Battle of Intombe; the British force suffered 80 killed and all the stores were lost. The first troops arrived at Durban on 7 March. On the 29th a column under Lord Chelmsford consisting of a total of 5,670 men (3,390 Europeans and 2,280 Africans) marched to the relief of Eshowe, with entrenched camps being formed each night. Chelmsford ordered Sir Evelyn Wood's troops to attack the abaQulusi Zulu stronghold in Hlobane. Lieutenant Colonel Redvers Buller, led the attack on Hlobane on 28 March. However, as the Zulu main army of 20,000 men approached to help their besieged tribesmen, the British force began a retreat which turned into a rout and were pursued by 1,000 Zulus of the abaQulusi who inflicted some 225 casualties on the British force. The next day 20,000 Zulu warriors attacked Wood's 2,068 men in a well fortified camp at Kambula, apparently without Cetshwayo's permission. The British held them off in the Battle of Kambula and after five hours of heavy attacks the Zulus withdrew with heavy losses but were pursued by British mounted troops, who killed many more fleeing and wounded warriors. British losses amounted to 83 (28 killed and 55 wounded), while the Zulus lost up to 2,000 killed. The effect of the battle of Kambula on the Zulu army was severe. Their commander Mnyamana Buthelezi tried to get the regiments to return to Ulundi but many demoralised warriors simply went home. While Woods was thus engaged, Chelmsford's column was marching on Eshowe. On 2 April this force was attacked en route at Gingindlovu, the Zulu being repulsed. Their losses were heavy, estimated at 1,200, but the British suffered only two dead and 52 wounded and the next day they relieved Pearson's men. They evacuated Eshowe on 5 April after which the Zulu forces burned it down.

Салдары

Улунди шайқасынан кейін зулу әскері тарап кетті, жетекші басшылардың көпшілігі бағынып берді, ал Четшваё қашқынға айналды. Улундиден кейін Челмсфордты алмастырған Вользели соңғы операцияларды өз қолына алды. 28 тамызда патша тұтқындалып, Кейптаунға жіберілді. Барлаушылар патшаның су тасымалдаушыларын байқаған, олардың ерекшелігі – суды бастарынан жоғарыда, емес, иықтарында тасыған. Оның тақтан түсірілуі зулуларға ресми түрде жарияланды. Вользели Бартл Фреренің конфедерация жобасын тез арада қабылдамай, Зулуландты тәуелді басшылар басқаратын он үш билікке бөлді, бұл зулулардың енді бір патшаның билігі астында бірігуіне жол бермейтінін және ішкі дау-дамай мен азамат соғыстарын тудыратынын қамтамасыз етті. Шака әулеті құлатылды, ал зулу елі он бір зулу басшыларына, оның ішінде Зибхебуға, ақ әуесқой Джон Роберт Даннға және соғыста британдықтармен одақтасқан Басуто басшысы Хлубиге бөлінді. Челмсфорд негізінен Улунди шайқасының арқасында Бат орденінің Ұлы кресімен марапатталды. Алайда, Ат сақшыларының тергеуі оны қатты сынады және ол енді ешқашан соғысқа қатыспады. Бартл Фрере Кейптаунда маңызды емес лауазымға ауыстырылды. Англо-зулу соғысы аяқталғаннан кейін епископ Коленсо британ үкіметімен Четшваёның мәселесін шешіп, оны Роббен аралынан босатып, 1883 жылы Зулуландқа қайтаруға қол жеткізді. Басшылар мен британ үкіметі арасындағы байланыс арнасы ретінде резидент (Мелмотт Осборн) тағайындалды. Бұл жағдай көптеген қантөгістер мен тәртіпсіздіктерге әкелді, ал 1882 жылы британ үкіметі Четшваёны билікке қайтаруға шешім қабылдады. Алайда, сол кезде Усибепу (Зибебу) және Хаму басшыларының арасында, бір жағынан, бұрынғы патша мен оның отбасын қолдаған тайпалардың арасында қанды қақтығыс туындады. Четшваёның жақтастары (қазір Усуту деп аталды) екі басшының қолынан, ақ қожалықтардың көмегімен қатты зардап шекті. Четшваё билікке қайта келген кезде Усибепу өз аумағын сақтап қалды, ал Даннның жері мен Басуто басшысының жері (Тугела өзені мен Умхлатузи арасындағы аймақ, яғни Наталға іргелес) резерват болып құрылды, онда қалпына келтірілген патшаға қызмет етуге ниеті жоқ зулуларға орындар берілді. Бұл жаңа жүйе Вользелидің жобасы сияқты тиімсіз болып шықты. Усибепу, жақсы қаруланған және жаттықтырылған жауынгерлерден тұратын күшті жасақ құрып, Четшваё аумағының шекарасында тәуелсіздікке қол жеткізіп, бұрынғы патшасының қайта орнатылуына наразылық білдірді, ал Четшваё өзінің туысын кемсітуге құштар болды. Ұзақ өтпей соқтығыс орын алды; Усибепудің күштері жеңіске жетті, ал 1883 жылдың 22 шілдесінде ол Буер жалдамалы әскерлерінің тобымен басқарып, Четшваёның Улундидегі қамалын кенеттен шапты, оны қиратты және қашпайынша еркек-әйелдерді қырды. Патша жараланған күйінде Нкандла орманға қашып кетті. Мельмотт Осборнға жүгінгеннен кейін ол Эшоуге көшіп барды, онда ол көп ұзамай қайтыс болды. Британдықтардың соғыста көптеген шығынға ұшырауы, әсіресе, олар нәсілдік тұрғыдан төмен саналатын, өнеркәсіптік дамылмаған жаумен күрескендіктен, британдық соғыс күш-жігері нашар деп бағаланды. Британдықтардың жауынгерлік соғыстағы қазасы аурудан болған өлімнен үш есе көп болды, ал ауру британдық отаршылдық қақтығыстарда көбінесе үлкен өлімге себеп болатын.

After the battle of Ulundi, the Zulu army dispersed, most of the leading chiefs tendered their submission, and Cetshwayo became a fugitive. Wolseley, having relieved Chelmsford after Ulundi, took over the final operations. On 28 August the king was captured and sent to Cape Town. It is said that scouts spotted the water carriers of the king, distinctive because the water was carried above, not upon, their heads. His deposition was formally announced to the Zulu. Wolseley wasted no time in discarding Bartle Frere's confederation scheme and drew up a new scheme which divided Zululand into thirteen chiefdoms headed by compliant chiefs which ensured that the Zulus would no longer unite under a single king and made internal divisions and civil wars inevitable. The dynasty of Shaka was deposed, and the Zulu country portioned among eleven Zulu chiefs, including Zibhebhu, John Robert Dunn, a white adventurer, and Hlubi, a Basuto chief allied to the British in the war. Chelmsford received a Knight Grand Cross of Bath, largely because of Ulundi. However, he was severely criticized by the Horse Guards investigation and would never serve in the field again. Bartle Frere was relegated to a minor post in Cape Town. Following the conclusion of the Anglo Zulu War, Bishop Colenso interceded on behalf of Cetshwayo with the British government and succeeded in getting him released from Robben Island and returned to Zululand in 1883. A Resident (Melmoth Osborn) was appointed to be the channel of communication between the chiefs and the British government. This arrangement led to much bloodshed and disturbance, and in 1882 the British government determined to restore Cetshwayo to power. In the meantime, however, blood feuds had been engendered between the chiefs Usibepu (Zibebu) and Hamu on the one side and the tribes who supported the ex king and his family on the other. Cetshwayo's party (who now became known as the Usuthu) suffered severely at the hands of the two chiefs, who were aided by a band of white freebooters. When Cetshwayo was restored Usibepu was left in possession of his territory, while Dunn's land and that of the Basuto chief (the country between the Tugela River and the Umhlatuzi, i. e., adjoining Natal) was constituted a reserve, in which locations were to be provided for Zulu unwilling to serve the restored king. This new arrangement proved as futile as had Wolseley's. Usibepu, having created a formidable force of well armed and trained warriors, and being left in independence on the borders of Cetshwayo's territory, viewed with displeasure the re installation of his former king, and Cetshwayo was desirous of humbling his relative. A collision very soon took place; Usibepu's forces were victorious, and on 22 July 1883, led by a troop of mounted Boer mercenary troops, he made a sudden descent upon Cetshwayo's kraal at Ulundi, which he destroyed, massacring such of the inmates of both sexes as could not save themselves by flight. The king escaped, though wounded, into Nkandla forest. After appeals to Melmoth Osborn he moved to Eshowe, where he died soon after. Because of the unusually high amount of casualties the British suffered as a result of combat, especially given that they were facing a preindustrial enemy that was considered racially inferior, the British war effort was widely seen as a poor showing. British casualties resulting from combat were three times higher than those from disease, which was generally a larger killer in British colonial conflicts.

Соңғы ардагерлер

Түсті сержант (кейіннен лейтенант-полковник және OBE) Фрэнк Борн, DCM (1854–1945) Рорк Дрифтінен соңғы тірі қалған.