Кіріспе
19/20 ғасырдағы Оңтүстік Африканың әскери шенеунігі, Буер соғыстары кезінде
Якобус Геркулас де ла Рей (22 қазан 1847 – 15 қыркүйек 1914), Көс де ла Рей деген атпен әйгілі, Екінші Буер соғысында Буер генералы болған Оңтүстік Африканың әскери шенеунігі. Ол сонымен қатар саяси карьера жасады және Бурлардың тәуелсіздігі үшін күрескен жетекші тұлғалардың бірі болды.
Ерте өмір
Оранж-Фри-Стейттің Винбург ауданындағы Доорнфонтейн шаруашылығында дүниеге келген Коос, Адриан Йоханнес Гисбертус де ла Рей мен Адриана Вильгельмина ван Ройеннің ұлы еді. Ол француз гугеноттары, испан және голланд тегінен тараған бур болды. Оның әкесінің әкесі, мектеп мұғалімі және Оңтүстік Африкадағы отбасының бастысы, Нидерландының Утрехт қаласынан келген. Бомплац шайқасынан кейін отбасылық шаруашылық британдықтар тарапынан тартып алынып, отбасы Трансвальға көшіп, Лихтенбургке қоныстанды. Бала кезінде Коосқа формальды білім беру өте аз болды. Де ла Рей отбасы алмаз ашылғаннан кейін Кимберлиге көшіп келді. Жас шағында де ла Рей Кимберлидегі алмаз кеніштеріне тасымал жұмыстарында көлікші болып жұмыс істеді.
Неке
Де ла Рей Жакоба Элизабет (Нонни) Гриффке үйленді және жұп Мананаға, Гриффтер отбасының фермасына қоныстанды. Манана Жакобаның әкесі Хендрик Адриан Гриффке тиесілі болған, ол Лихтенбургтің негізін қалаушы еді. Кейіннен Еландсфонтейн фермасын сатып алды. Олардың он екі баласы болды және ата-аналарынан айырылған тағы алты баланы тәрбиеледі. Ол терең діндар болды және кішкентай қалталық Библияны қолынан тастамайтын. Оның қаһарлы келбеті, ұзын, шағылысқан қоңыр сақалы, биік маңдайы және тереңге сіңген көздері оған ерте жастан патриархалдық сырт келбет беретін. Оның қарындасы Корнелия Трансваль мемлекеттік шіркеуінің негізін қалаушы Дирк Ван дер Хофтың немере інісі Питер Ван дер Хофқа тұрмысқа шықты.
Әскери науқандар
Де ла Рей 1865 жылғы Басото соғысында және 1876 жылғы Секукун соғысында шайқасты. Ол Бірінші Бур соғысына аса белсенді қатыспады, бірақ Батыс Трансваалда далалық корнет ретінде Пит Кронье ауырып қалғанда, оның Потчефструм қоршауын (1880–1881) өз мойнына алды. Ол Лихтенбург ауданының коменданты болып сайланды және 1883 жылы Трансваал халық кеңесіне мүше болды. Генерал Пит Жубердің прогрессивтіл тобын қолдаған ол, Пол Крюгердің аутландерлерге – Трансваал алтын асығысына ағылып келген шетелдіктерге – қарсы саясатына қарсы шықты және бұл Ұлыбританиямен соғысқа алып келетінін ескертті.
Крайпан
Соғыс басталғанда Пит Кроньедің далалық генералдарының бірі болып тағайындалды. Врибургтен Мафекингке қарай бара жатқан британдық бронепоездге шабуыл жасап, соғыстағы алғашқы оқтарды Крайпанда ашып, шабуылға бастады. Поезд рельстерден шығып, бес сағаттық шайқастан кейін британдықтар қарсыласты. Бұл оқиға оны танымал етті, бірақ сақтықпен және қиялы жоқ Кроньемен арадағы келіспеушіліктерін күшейтті, ол оны Кимберли қоршауын бұзуға бағытталған британдық күштердің жолын тоқтатуға жіберді.
Граспан
1-ші дивизияның қолбасшысы генерал-лейтенант лорд Метхенге Кимберли қаласын боерлердің қоршауынан босату міндеті жүктелді және ол өзінің әскерін солтүстік Кейп провинциясындағы Белмонт станциясына пойызбен жеткізді. Пойызбен түскеннен кейін, олар Белмонт Копьесінде комендант Дж. Принслоу басқаратын боерлердің шағын күшінен атысқа түсті. Ертесі күні таңға дейін британдықтар дөңгелекті артиллериямен атқылап, содан кейін шабуылға өтуге мүмкіндік алды, бірақ оларға да шығын келді. Боерлер жылқыларына қарай шегініп, Граспанға қайтып, Принслоу мен басқа да командирлер бағынындағы Азат Мемлекет және Трансвааль әскерлерімен қосылды. Бұл жерде боерлер бірнеше коппилерді басып алды, бірақ артиллерия мен жаяу әскердің шабуылдарынан олар да ығыстырылды. Метхеннің әскеріне боерлердің теміржол көпірін жарылтып тастаған Моддер (палшық) өзенінен өтуге жол ашылды.
Моддер өзені
Боерлердің дәстүрлі тактикасы – биік жерден шайқасудың ағылшын артиллериясының басымдығына себеп екенін түсінген соң, ол өзінің әскеріне және Принслоудың Азат Мемлекеттік әскеріне Моддер мен Риет өзендерінің жағасында бекініс қазуды бұйырды, бұл соғыста алғашқы траншеялық соғысқа айналды. Жоспар бойынша, британдықтар мылтықпен оқ атуда артықшылықтарын пайдалана алатындай жақын келгенше атысты тоқтату керек еді, сонымен қатар британдық артиллерияның толық күшін қолдануды қиындату мақсаты болды. Таңғы сағаттарда британдық әскерлер жазықтықтан қарсылықсыз өтті, бірақ Принслоудың әскері алыстан атып, әскерлер укрытияға жасырынып, артиллерия боерлердің бекіністерін атқылады. Британдық шабуылдардың бірнешесі Азат Мемлекеттік әскерді фордтан кері шегіндірді, және тек оның басқаруымен жасалған қарсы шабуыл ғана боерлерге кешкі уақытқа дейін позицияны ұстап тұруға мүмкіндік берді, содан кейін олар бой көрсетпеді. Ол жараланды, ал оның ұлы Адриан қаза тапты; ол Кроньені күш түсірмегені үшін айыптады.
Магерсфонтейн
Боерлер Моддер өзенінен кері шегілгеннен кейін, британдықтар Моддер өзеніндегі көпірді жөндеуге біраз уақыт жұмсады, ал ол өзінің әскерлерін Магерсфонтейн төбесінің етегіндегі жазық жерге бекіндірді. Оның даулы тактикасы 10 желтоқсанда төбеге қарқынды оқ жаудыру арқылы расталды, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. Келесі күні таңға жуық, ең жақсы "Таулы" полктеріне тығыз қатарлармен шабуылға өтуге бұйрық берілді. Олар консерв банкілері ілінген сымдарға тап келіп, қорғаушыларды ескертті де, дереу отқа түсті. Тоғыз сағат бойы ауыр шығындарға ұшырап, оның ішінде бригада командирі генерал-майор Ваухоп қаза тапты, бірақ ешқандай прогресске жете алмады. Соңында олар жарылып, тәртіпсіздікпен шегінді. Бұл шайқас Шотландияда жалпы халықтық қайғыға алып келді және Метхен қызметтен шеттетілді; Кимберлиді азат ету Лорд Робертске сеніп тапсырылды.
Бурлардың жеңілуі
Дегенмен, Магерсфонтейн және Тугела өзеніндегі апаттар британдық жорықтарының ең төмен нүктесі болды, содан кейін Британ империясының барлық аймақтарынан келген үлкен күштермен олар біртіндеп алға жылжыды. Паардебергте (8 ақпан 1900 ж.), генерал-майор Френчтің Колесберг аймағындағы шабуылына қарсылық көрсету үшін кетіп жүрген кезде, қорғаныссыз Кроне Робертстің қолына түсіп, бүкіл әскерімен бірге қарсылық көрсетпей берілді. Блумфонтейн 1900 жылдың 13 наурызында, Претория 5 маусымында жауланды; Крюгер португалдық Шығыс Африкаға қашты.
Партизандық соғыс
Тек бірқатар қатал боерлер ғана далада қалуға дайын болды. Луис Бота және басқа да командирлер Кронштад маңында кездесіп, партизандық соғыстың жаңа стратегиясын белгіледі. Батыс Трансваль жаулап алынды, ал келесі екі жыл бойы ол жылдам науқанға жетекшілік етті, Модвил, Нуитгедагт, Дрифонтейн, Донкерхук және басқа да жерлерде шайқастарда жеңіске жетіп, 25 ақпанда Истерспруитте британдықтарға көптеген адам мен материалдық шығын келтірді. Онда боер күштерін қайта жандандыруға жеткілікті оқ-дәрі мен жабдықтар қолға түсті. 7 наурызда Твибошта Метхеннің артқы күзетінің көп бөлігі, тіпті Метхеннің өзі де тұтқынға алынды. Жыртылған және көбінесе аш болса да, оның әскерлері кең аумақтарда еркін жүріп, ондаған мың британдық әскерін ұстап тұрды. Ол тұтқыннан қашуда ерекше қабілетке ие болды, көптеген адамдар оған бірге жүрген Синер ван Ренсбург пайғамбары кеңес бергенін сендірді. 1902 жылғы сәуірдегі Руйвал шайқасындағы кейбір жеңілістерге қарамастан, 3000 адамға дейін санын құраған оның командолары соғыстың соңына дейін далада қалды.
Жоғарғылық
Де ла Рей жауларына көрсеткен әдепті және қайырымды мінез-құлқымен белгілі болды. Мысалы, 1902 жылдың 7 наурызында Твибош шайқасында ол генерал-лейтенант Метуенді және оның бірнеше жүз әскерін тұтқындады. Әскерлерге күтім жасауға мүмкіндік болмағандықтан олар өз қатарларына қайтарылды, ал Метуен де өз аты құлап, аяғы сынғандықтан босатылды.
Бейбітшілік
Буер партизандарын жеңу үшін британдықтар (алғашқыда лорд Робертс, содан кейін лорд Китченер басшылығымен) Bittereinders-ке барлық көмек көздерін кесуді мақсат тұтқан күйдірілген жер саясатын қабылдады. Бұл Оңтүстік Африка Республикасы және Оранж еркін мемлекетіндегі буерлерге тиесілі барлық шаруашылықтарды жоюды, ал тұтқынға алынған буер азаматтарын концлагерьлерге қамауды қамтыды. Концлагерьлерде жұқпалы аурулардың таралуы және жағдайдың өте нашар болуы салдарынан өлім-жітім көрсеткіші жоғары болды. Бұл әлсірету тактикасы қалған буер партизандарының соғысты жалғастыруға деген ықыласын баяулатып, буер халқының одан әрі зардап шегуіне жол бермеу үшін британдықтармен бейбіт келісімге келу қажет деген тұжырымға келді. Британдықтар бірнеше рет, әсіресе 1901 жылғы наурыз айында бейбітлік шарттарын ұсынды, бірақ Бота бұл идеяны қабылдамады. Лорд Китченер 1902 жылғы 11 наурызда Клерксдорпта кездесу өткізуді сұрады. Екі жақтың арасындағы достық қарым-қатынас британдық ұсыныстардың адал екеніне сенімділік сыйлады. Дауды бейбіт жолмен шешу үшін дипломатиялық күш-жігер жалғасты және ақыры Верингингте бейбіт келіссөздер өткізуге келісімге келді, онда ол қатысып, бейбітшілікке шақырды. Соғысқа қатысушы тараптар 1902 жылғы 31 мамырда Верингинг шартына қол қойды. Сол жылы генерал Бота Англия мен АҚШ-қа сапар шекті. Буерлерге болашақта өздерін-өздері басқару құқығы берілуі уәде етілді (Трансвааль және Оранж еркін мемлекеті үшін 1906 және 1907 жылдары іске асырылды), олар Эдуард VII-нің билігін мойындап, 3,000,000 фунт стерлинг өтемақы алды. Соғыстан кейін ол Луи Бота мен Кристиан де Ветпен бірге Еуропаға барып, отбасылары мен шаруашылықтары қираған кедей буерлерге қаржы жинады. 1903 жылы ол Үндістан мен Цейлонға барып, онда тұтқындалған соғыс тұтқындарын адалдық серт беруге және Оңтүстік Африкаға оралуға көндірді. Соңында ол әйелі мен қалған балаларымен бірге өз шаруашылығына оралды. Жакоба соғыстың көп бөлігін балаларымен және бірнеше адал қызметшілерімен бірге далада өткізді; ол кейіннен өзінің саяхаттары туралы «Myne Omzwervingen en Beproevingen Gedurende den Oorlog» (1903) атты кітап жазды, ол Люси Хотц аударған «Англо-бур соғысы кезінде әйелдің саяхаттары мен сынақтары» деген атпен ағылшын тіліне аударылып, 1903 жылы Лондонда жарияланды.
Саяси мансап
1907 жылы колониялық Трансваал парламентіне сайланды және ол 1910 жылы Оңтүстік Африка одағының құрылуына әкелген Ұлттық конвенцияға делегаттардың бірі болды. Ол сенатор болып, алғашқы премьер-министр Луи Ботаны бурлар мен британдықтарды біріктіру әрекеттерінде қолдады. Герцог жетекшілігіндегі қарсы фракция мүмкіндігінше ертерек республикалық үкімет орнатуды қалап, британдықтармен ынтымақтастыққа қарсы тұрды. 1914 жылы Рандтағы ақшахташылар полиция және әскермен қарашахташыларды жұмысқа пайдалану мәселесі бойынша қақтығысқа түскенде, қауіпті жағдай туды. Ол үкіметтік күштерге басшылық етті, наразылықтар басылды, бірақ қауіпті атмосфера қалыптасты.
Оңтүстік Африканың Бірінші дүниежүзілік соғысқа араласуына қарсылық
Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Луи Бота Германияның Оңтүстік-Батыс Африка (қазіргі Намибия) колониясын басып алу үшін әскер жіберуге келіскенде дағдарыс туды. Көптеген бурлар Ұлыбритания үшін, Германияға қарсы соғысуға қарсы болды. Сонымен қатар, олардың көптегені неміс тегінен шыққан еді, ал Германия олардың күресіне көңіл бөліп, қолдағандықтан, олар басшылық іздеді. Парламентте ол бейтараптықты жақтады және Оңтүстік Африкаға шабуыл жасалмаса, соғысқа толығымен қарсы екенін айтты. Дегенмен, Бота мен Ян Сматс оны бурларды ашуға ұшырататын ешқандай әрекет жасамауға көндірді. Ол, қарулас жолдастарына адалдығы, олардың көпшілігі Герцог фракциясына қосылған болатын, және ар-намысы арасында қысылып қалғандай болды. Синер ван Ренсбург көріп тұрғандары туралы айту арқылы көп адамдарды өзіне тартты, ол бүкіл әлемді соғыс жалап, Британ империясының құлайтынын көреді. 2 тамызда ол генералдың гүлдермен безендірілген каретада, басы ашық күйі үйіне оралып келе жатқанын, ал үстінен 15 саны жазылған қара бұлт қан төгіп жатқанын түсінде көргенін айтты. Қуанышқа толы бурлар мұны жеңіске жететінінің белгісі деп қабылдады, бірақ ван Ренсбургтің өзі бұл түс өлім туралы ескертеді деп сенді.
Өлім
1914 жылдың 15 қыркүйегінде қарулы күштердің генерал-командующиі Кристиан Фредерик Бейерс өкілеттігінен бас тартты және оның машинасымен Йоханнесбургтен Преторияға оны алып келуді сұрады, себебі ол онымен кеңесуді қалаған. Екі генерал сол түні генерал ЖСГ Кемп те отставкаға кеткен Потчефструм әскери лагеріне бет алды. Олар бірнеше полиция тосқауылдарына кездесті, бірақ тоқтаудан бас тартты; тосқауылдардың мақсаты шындығында Фостер тобын ұстау болатын. Ланглагтеде полиция жылдам келе жатқан көлікке оқ атып, оның арқасына оқ тиіп, қаза тапты;
Танымал мәдениетте
Оңтүстік Африкада 2005 жылы халық әншісі Бок ван Блерк шығарған танымал африкаанс әнінің арқасында генералдың өмірі мен мансабына деген қызығушылық қайта жанданды. Ән Оранж еркін мемлекетінің партизанының жеңіліске бет қарайтыны, шаруашылығынан айырылуы және Екінші буер соғысы кезінде отбасының концлагерге қамалуы туралы айтады. Африканер халқының құрылуға бет бұзғанын сезіне отырып, ол халқын жеңіске бастау үшін шақырады. Өнер және мәдениет министрлігі ван Блерктің әлеуетті бүлік тудырушы мәтіндеріне байланысты мәлімдеме жасау туралы сұранысқа жауап беріп, әннің "аз ғана оңшылдар тобының ықпалына түсу қаупі бар" екенін мәлімдеді және "қайтысқа шақырушылар, олар қандай әдістерді қолданбасын, заңмен қиындыққа тап болуы мүмкін" деп ескертті. Де ла Рей - романшы Уилбур Смиттің "Асегей" (роман) кітабындағы қарсы кейіпкер.