Кіріспе

Француз сәулетшісі және жазушы Эжен Эммануэль Виолет ле Дюк (øʒɛn vjɔlɛ lə dyk; 27 қаңтар 1814 – 17 қыркүйек 1879) – Францияның ең танымал ортағасырлық ескерткіштерін қайта жаңартумен аты шыққан француз сәулетшісі және жазушысы. Оның маңызды қайта жаңарту жобаларына Париждің Нотр-Дам соборы, Сен-Дени базиликасы, Мон-Сен-Мишель, Сен-Шапель, Каркасон қаласының ортағасырлық қабырғалары және Бордо аймағындағы Рокетайладе қамалы кірді. Оның сәндеме және сәулеттегі форма мен функция арасындағы байланыс туралы жазған еңбектері архитекторлардың жаңа буынына, оның ішінде Антони Гауди, Виктор Орта, Гектор Гимар, Генри ван де Вельде, Анри Сауваж және Нанси мектебі, Пол Ханкар, Отто Вагнер, Эжен Грасс, Эмиль Галле және Хендрик Петрус Берлаж сияқты көрнекті модерн суретшілеріне зор әсер етті. Ол сондай-ақ алғашқы заманауи сәулетшілерге – Франк Ллойд Райт, Мис ван дер Ро, Огюст Перре, Луи Салливан және Виолет ле Дюкке заманауи сәулет өнерінің әкесі деп қараған Ле Корбюзьеге де ықпал етті. Ағылшын сәулетшісі Уильям Бурж өмірінің соңында: «Біздің барлығымыз француз тілін білмесек те, Виолет ле Дюк еңбектерінен шабыттандық» деп мойындады. Оның жазбалары Джон Раскинге, Уильям Морриске және Өнер және қолөнер қозғалысына да әсер етті.

Жастар және білім беру

Виолет ле Дюк 1814 жылы Парижде дүниеге келді. Оның әкесі жоғары лауазымды мемлекеттік қызметкер болған, ал әкесінің әкесі сәулетші еді. 1816 жылы ол Людовик XVIII патшасының резиденцияларын бақылаушы болып тағайындалды. Оның ағасы Этьен Жан Делеклюз – суретші, Жак Луи Давидтің бұрынғы шәкірті, сонымен қатар өнер сыншысы және әдеби салонның иесі болды, онда Стендаль мен Сент-Бёв сияқты жазушылар жиналатын. Оның анасы да өз салонын ұйымдастырды, онда әйелдер де, ерлер де қатыса алатын. 1822 немесе 1823 жылы осы салонның бірінде Евгений Проспер Меримеемен танысты, ол оның болашақ мансабында маңызды рөл атқарды. Виолет ле Дюк суреттері мен картиналарын сатудан түскен ақшаға Италияның ескерткіштерін аралап, Рим, Венеция, Флоренция және басқа да қалаларды зерттеді, суреттер салып, бейнеледі. 1838 жылы ол Париж салонында бірнеше суретін көрсетті және «Ескі Францияның көркем және романтикалық бейнелері» атты саяхат кітабын жасай бастады, осы кітап үшін 1838 мен 1844 жылдар аралығында үш жүзге жуық гравюра жасады.

Бірінші сәулет қалпына келтіру жұмыстары

1838 жылдың қазан айында, ол оқыған сәулетші Ахилл Леклердің ұсынысымен Франция Ұлттық мұрағатының жаңа орны – Субизе сарайын кеңейту жөніндегі инспектордың орынбасары болып тағайындалды. Оның ағасы Делеклюз оны Францияның тарихи ескерткіштер жөніндегі жаңа комиссиясына ұсынды, оны Проспер Мериме басқарды, ол француз ортағасырлық ескерткіштер туралы кітап жариялаған еді. Ол жиырма төрт жаста болғанымен және сәулет саласында білімі болмағанымен, оны Нарбоннаға сондағы кафедральды аяқтау жоспарын ұсынуға шақырды. Жергілікті билік бұл жобаны тым ауқымды және қымбат деп санады. Оның алғашқы нақты жобасы – Везеле аббаттығын қалпына келтіру болды, көптеген адамдар бұл мүмкін емес деп есептеді. 1569 жылы шіркеу гугеноттар тарапынан тоналып, ал Франция революциясы кезінде фасады мен ондағы мүсіндер қиратылды. Шатырдың күмбездері әлсіреп, көптеген тастар басқа жобаларға қолданылды. Мериме құрылысты тексеруге келгенде, айналасына тастар құлап жатқанын естіді. 1840 жылдың ақпан айында ол Виолет ле Дюкқа шіркеуді қалпына келтіру және қайта құру міндетін тапсырды, осылайша оның құлауын болдырмау үшін, сонымен қатар "қалпына келтіру жобасында шіркеудің барлық ежелгі құрылымын қатаң сақтауды" талап етті. Бұл міндет одан да қиын болды, өйткені сол кезге дейін ортағасырлық құрылыс техникаларын ғылыми тұрғыдан зерттеу жүргізілмеген, ал қалпына келтіру мектептері де болған жоқ. Оның бастапқы ғимараттың жоспары болмады. Виолет ле Дюк құрылыстағы кемшіліктерді анықтап, ғимараттың құлауына себеп болған мәселелерді жойып, одан берік және тұрақты құрылым салуға тиіс болды. Ол шатырды жеңілдетіп, құрылымды тұрақтандыру үшін жаңа аркалар салды және күмбездер мен аркалардың пішінін сәл өзгертті. Оның бұл өзгерістері 1960 жылдары сынға ұшырады, бірақ оның жақтастары атап өткендей, оларсыз шатыр өз салмағынан құлап кетер еді. Меримедің орынбасары Ленорман құрылысты тексеріп, Меримеге былай деп хабарлады: "Жас Ледук сіздің сеніміңізге толыққанды лайық көрінеді. Осындай қиын міндетті қолға алу үшін оған зор батылдық қажет болды; ол дәл уақытында келгені анық, егер біз он жыл күткен болсақ, шіркеу тас үйіндісіне айналар еді". Бұл қалпына келтіру жұмыстары 19 жылға созылды.

Сент-Шапель және Амбоаз

Виолет ле Дюктің Везелейдегі жетістігі көптеген жобаларға жол ашты. 1840 жылы ол өзінің досы, архитектор Жан Батист Лассуспен бірлесіп, революциядан кейін қоймаға айналған Париждегі Сент-Шапельді қайта жаңғыртуға кірісті. 1843 жылдың ақпан айында король Луи-Филипп оны Амбуаз сарайына, Леонардо да Винчидің қабірін сақтаған капелладағы витраждарды қалпына келтіру үшін жіберді. Анық айтқанда, 1940 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бұл терезелер қирады. 1843 жылы Мериме Виолет ле Дюкті ескерткіштерді тексеру сапарының бірінде Бургундияға және Францияның оңтүстігіне алып жүрді. Виолет ле Дюк ғимараттардың суреттерін салып, әрбір орын туралы толыққанды мәліметтерді жазды, олар өз суреттерімен бірге архитектуралық журналдарда жарияланды. Осы тәжірибесінің арқасында ол француз ортағасырлық сәулетінің ең белгілі ғалымы атанды, ал оның ортағасырлық терминдердің сөздігі 4000-нан астам суреттерді қамтиды және бүгінгі күнге дейін осы тақырыптағы ең толық иконография болып табылады.

Париждің Нотр-Дам шіркеуі

1844 жылы Мериме қолдауымен, отыз жастағы Виолет ле Дюк пен отыз жеті жастағы Лассус Нотр-Дам соборының қалпына келтірілуіне арналған конкурс жеңімпазы атанды, бұл жұмыс жиырма бес жылға созылды. Олардың жобасының басты назарында собордың қасбеті болды, онда революция кезінде порталдардағы көптеген мүсіндердің бастары кесіліп немесе қиратылған. Олар интерьерде екі маңызды өзгеріс енгізуді ұсынды: екі бөлікті бастапқы ортағасырлық төрт қабатты биіктігіне қайта құру және Луи XIV тұсында хорға қосылған мәрмәр неоклассикалық құрылымдар мен әшекейлеуін алып тастау. Мериме оларды сақ болуға ескертті: «Мұндай жобада тым жоғары сақтықпен немесе еңбекқорлықпен әрекет етуге болмайды. Қайта жаңғырту ескерткішке ғасырлардың зиянынан да қауіпті болуы мүмкін». Тарихи ескерткіштер жөніндегі комиссия Виолет ле Дюк жоспарларының көп бөлігін мақұлдады, бірақ Людовик XIV тұсында салынған хорды алып тастау туралы ұсынысын қабылдамады. Виолет ле Дюк өзі мұнаралардың үстіне екі жаңа шпиль қосу туралы ұсыныстан бас тартты, себебі мұндай ескерткіш «тамаша болғанымен, Париждің Нотр-Дам соборы болмас еді». Оның орнына, ол 1786 жылы желге тұрақсыздықтан алынып тасталған трансепттегі бастапқы ортағасырлық шпиль мен қоңырау мұнарасын қайта құруды ұсынды. Ол сондай-ақ 1831 жылы бүлік кезінде қираған архиепископтың резиденциясын алмастырып, собордың мұражайы ретінде қызмет ету үшін готикалық стильде жаңа қазыналықты жобалады. 1791 жылы екі мұнарадағы қоңыраулар алынып, олардан зеңбіректер жасалды. Виолет ле Дюк солтүстік мұнараға жаңа қоңыраулар құюға және оларды қолдау үшін ішке жаңа құрылым салуға тапсырыс берді. Виолет ле Дюк пен Лассус 1756 жылы салынған, бірақ 1830 жылғы шілде революциясы кезінде бүлікшілер өртеп жіберген шіркеудің оңтүстік жағындағы сакристияны қайта жаңартты. Жаңа шпиль аяқталды, ауа райына төтеп беру үшін биік және берік салынды; ол апостолдардың мүсіндерімен әшекейленді, ал сәулетшілердің қасиеттісі Сент-Томас бейнесі Виолет ле Дюкке ерекше ұқсады. Каркассон Франциядағы ортағасырлық әскери сәулет өнерінің ең жақсы мысалы және маңызды туристік орынға айналды. Наполеон III Нотр-Дам соборының қалпына келтірілуіне қосымша қаржы бөлді. Виолет ле Дюк сонымен қатар 18 ғасырда соборды безендірген мифтік жандар мен жануарлардың үлкен жиынтығын ауыстыруға кірісті. 1856 жылы Нотр-Дам соборының басқа ортағасырлық шіркеулері мен қираған бөліктерін үлгі ретінде пайдаланып, оның шеберханасында айдаһарлар, химералар, гротесктер және гаргульдер, сондай-ақ әртүрлі суреткерлік шыңдар мен флерондар жасалды. Ол Клермон-Ферран соборының қалпына келтірілуіне жаңа жобаға кірісті, бұл жоба он жылға созылды. Ол сондай-ақ Наполеон III үшін ерекше жобаны қолға алды: император мен оның сүйіктілері үшін нео-готикалық интерьері бар алты теміржол вагонының дизайны мен құрылысы. Екі вагон әлі де сақталған; төбесінде фрескасы бар құрметті вагон салон Компиень сарайында орналасқан, ал орталық безендірілген үлкен алтын бүркіті бар тамақ вагоны Мюльхауз теміржол мұражайында орналасқан. Наполеон III Виолет ле Дюктан императордың жеке пайдалануы үшін Компиеньге жақын жердегі ортағасырлық шатоны қалпына келтіруді сұрады, онда император дәстүрлі түрде қыркүйек және қазан айларын өткізетін. Виолет ле Дюк ең алдымен Францияның ең биік ортағасырлық мұнарасы бар Куси шатосын қалпына келтіруді зерттеді. Бұл тым қиын болғандықтан, ол 1396 жылы Орлеанның Людовигі бастаған, содан кейін Францияның Людовик XIII бірнеше қоршаудан кейін 1617 жылы бөлшектенген Пьерфонд шатосына тоқтады. Наполеон 1812 жылы қираған ғимаратты 5000 франкқа сатып алды, ал Мериме оны 1848 жылы тарихи ескерткіш деп жариялады. 1857 жылы Виолет ле Дюк қираған үйдің үстінде жаңа шато салуды бастады. Бұл құрылым бұрынғысын қайта жасау үшін емес, готиканың рухын қайта жаңғырту үшін, сәнді нео-готикалық әшекейлеумен және 19 ғасырдың жайлылығымен салынды. Пьерфонд және оның ішкі әшекейлері Уильям Бургес пен оның Кардифф және Кох қалаларына ғана емес, Баварияның Людвиг II (Нойшванштейн қамалы) және император Вильгельм II-нің Хоут Кенигсбург қалаларына да әсер етті. Оның назарының көп бөлігі қалпына келтіру жұмыстарына арналған болса да, Виолет ле Дюк Парижде бірқатар жеке тұрғын үйлер мен жаңа ғимараттарды жобалап, салдырды. Ол сондай-ақ жаңа Париж операсы үшін кезеңнің ең маңызды конкурсына қатысты. 1855 жылғы Париждің Дүниежүзілік көрмесінде ұсынылған алғашқы конкурста бір жүз жетпіс бір жоба ұсынылды. Белгілі сәулетшілерден тұратын қазылар алқасы оларды беске дейін таңдады, олардың ішінде Виолет ле Дюк пен отыз бес жастағы Шарль Гарнье жобалары да болды. Виолет ле Дюк ақыры іріктеп тасталды, бұл Виолет ле Дюкке қоғамдық ғимараттар салуға деген ниетін аяқтады. Наполеон III Виолет ле Дюктан әртүрлі археологиялық және сәулеттік тапсырмалар орындауды сұрады. Ол Юлий Цезардың галлдарды жеңген Алесия шайқасын белгілеу үшін ескерткіш орнатуды қалағанда, оның нақты орны тарихшылар арасында даулы болды, ол Виолет ле Дюктан шайқас алаңын табуын сұрады. Виолет ле Дюк әртүрлі болжамды орындарда қазба жұмыстарын жүргізіп, соңында сол кезде салынған қабырғалардың қалдықтарын тапты. Ол сондай-ақ осы орында орнатылатын галл басшысы Верцингеторикстің алты метрлік мүсіні үшін металл каркасын жобалады. Кейін ол осыған ұқсас каркасты әлдеқайда үлкен мүсін үшін, Азаттық мүсіні үшін жобалады, бірақ мүсін аяқталғанға дейін қайтыс болды.

Империяның соңы және қалпына келтіру

1863 жылы Виоле ле Дюк École des Beaux Arts мектебінде профессор болып тағайындалды, ол студенттік өмірден бас тартқан оқу орны. Неоклассикалық Beaux Arts сәулетінің бекінісінде оған қарсылық күшті болды, бірақ ол курсына екі жүз студентті тартты, олар лекция соңында ыстық ықыласпен қол соқты. Оның көптеген жақтастары болғанымен, факультет профессорлары мен кейбір студенттер оған қарсы күресті. Оның сыншылары өзінің сәулет өнерін жетік білмегендігінен, жаңа ғимараттарды санаулы ғана салғанын айтты. Ол жанжалдардан шаршап, 1863 жылдың 16 мамырында отставкаға кетіп, École des Beaux Arts мектебінен тыс жазу және оқыту ісімен айналысты. Ол 1865 жылы Париждегі Архитектураның арнайы мектебін құруға бастама берді. 1864 жылдың басында ол өзінің ең маңызды жобасы – Нотр-Дам соборының қалпына келтірілуін аяқтады. Сол жылдың қаңтар айында ол француз роман сәулетінің ескерткіштерінің бірі – Тулузадағы Сен-Сернин соборының қалпына келтірілуінің бірінші кезеңін аяқтады. Наполеон III Виоле ле Дюктің шетелдегі реставрациялау жұмыстарын зерттеуіне шақырды, оның ішінде Алжир, Корсика және Мексикада, онда Наполеон французтардың қолдауымен жаңа император Максимилианды таққа отыртыпты. Ол сондай-ақ Париж маңындағы Сен-Денидегі Сен-Дени де-Л’Эстренің неоготикалық шіркеуінің қасиеттілік рәсімін көрді. 1866 мен 1870 жылдар аралығында оның басты жобасы – Пьеррефондты қираған күйінен патшалық резиденцияға айналдыру болды. Пьеррефонд үшін жасаған металл конструкциясының жобалары 1867 жылы Париждегі Дүниежүзілік көрмеде көрсетілді. Ол сонымен қатар Альпідегі Монблан аймағының геологиясы мен географиясын зерттеумен жаңа салаға қадам басты. 1870 жылдың шілдесінде Альпідегі карта жасау сапарында ол Пруссия мен Франция арасында соғыс жарияланғанын естіді. Франко-прусс соғысы басталғанда Виоле ле Дюк Парижге асығып оралып, әскери инженер ретінде қызмет етуге ниет білдірді; ол Париждің қорғанысын дайындау үшін инженерлер полковнигі болып тағайындалды. Қыркүйекте император Седан шайқасында тұтқындалды, билікке жаңа республикалық үкімет келді, ал императрица Евгения елден қашып кетті, неміс әскері Парижге жетіп, қаланы қоршауға алды. Сонымен қатар, 23 қыркүйекте Виоле ле Дюктің басты демеушісі және қолдаушысы Проспер Мериме Францияның оңтүстігінде бейбіт қайтыс болды. Виоле ле Дюк Париждің сыртындағы жаңа қорғаныс құрылыстарын қадағалады. Соғыс апатқа ұшырады, ол 1870 жылдың 14 желтоқсанында күнделігіне былай деп жазды: "Барлық жерде ұйымсыздық. Офицерлер әскерге сенімсіздікпен қарайды, ал әскер офицерлерге сенімсіздікпен қарайды. Күн сайын жаңа бұйрықтар мен жаңа жобалар шығады, олар кешегілерге қайшы келеді". Ол 1871 жылдың 24 қаңтарында Бузенваль шайқасында немістерге қарсы француз армиясымен шайқасты. Шайқас жеңіліспен аяқталды, ал 28 қаңтарда француздар капитуляциялады. 28 ақпанда Виоле ле Дюк әйеліне былай деп жазды: "Мен не болатынымды білмеймін, бірақ мен әкімшілікке қайта оралғым келмейді. Мен оны мәңгілікке жек көремін және қалған жылдарымды зерттеумен және қарапайым өмірмен өткізуден басқа ештеңе қаламаймын". Ол әрқашан ғалым болғандықтан, қоршау кезінде Париждің бекіністерінің тиімділігі мен кемшіліктерін егжей-тегжейлі зерттеді, бұл 1917 жылы Верденді қорғауға және 1938 жылы Мажино желісін салуға пайдаланылды. 1871 жылдың мамырында ол Париж Коммунасының қарулы күштеріне шақыру үшін ұлттық гвардияшылар келгенге дейін Париждегі үйінен кетіп қалды, кейін оған өлім жазасы берілді. Ол Пьеррефондқа қашып, Лозаннаға жер аударылғанға дейін кішкентай пәтерде тұрды, онда ол тауларға деген құмарлығын қанағаттандырып, егжей-тегжейлі карталар жасады және Альпілік пейзаждың отыз екі суретінен тұратын серия салды. Лозаннада ол соборды қалпына келтіру жұмысын жүргізуді сұрады. Ол Коммуна басылғаннан кейін Парижге оралды және қаланың көптеген қоғамдық ғимараттарының қираған қалдықтарын көрді, олар Коммунаның соңғы күндері өртеп жіберілген. Ол Француз Үшінші Республикасының жаңа үкіметінен өзінің жалғыз тапсырмасын алды; Жаңа мәдениет және білім министрі Жюль Симон одан Париж Коммунасының соңғы күндері өлтірілген тұтқындарды құрметтеу үшін Нотр-Дам алдына қоюға арналған тақташаны жобалауды сұрады. Француз Үшінші Республикасының жаңа үкіметі Париж Коммунасы өртеп жіберген ірі мемлекеттік ғимараттарды қалпына келтіруде оның тәжірибесін аз пайдаланды, соның ішінде Тюйлерилер сарайы, Құрмет легионы сарайы, Корольдік сарай, Лувр кітапханасы, Әділет министрлігі және Қаржы министрлігі. Ол кеңес берген жалғыз қайта құрылыс – қалалық әкімшіліктің үйі болды. Жазушы Эдмoнд де Гонкур қалалық әкімшіліктің қираған күйінде қалдыруға шақырды, "магиялық сарайдың қираған қалдығы, көркемдік керемет. Ел оны Виоле ле Дюк жасаған қалпына келтіруге шақырусыз жабылуға құқықсыз". Үкімет Виоле ле Дюктан бәйге ұйымдастыруын сұрады. Ол екі нұсқа ұсынды: ғимаратты тарихи интерьерімен бірге бастапқы күйіне келтіру немесе оны бұзып, жаңа қалалық әкімшілік үйін салу. 1872 жылдың шілдесінде үкімет Ренессанс фасадын сақтап, қалған бөлігін толығымен бұзып, қайта салуға шешім қабылдады.

Автор және теоретик

Өмірінің барысында Виоле ле Дюк сәулет, әшекейлеу, тарих, археология және т.б. салалар бойынша 100-ден астам жарияланым жазды. Олардың кейбіреулері халықаралық бестселлерлерге айналды: 11-ден 16-ға дейінгі ғасырлардағы француз сәулетінің сөздігі (1854–1868), «Сәулет туралы әңгімелер» (Entretiens sur l'architecture, 1863–1872), «Үйдің тарихы» (L'histoire d'une Maison, 1873) және «Суретшінің тарихы: қалай сурет салуға үйренуге болады» (Histoire d'un Dessinateur: Comment on Apprend à Dessiner, 1879). «Сәулет туралы әңгімелер» еңбегінде ол темір және басқа да жаңа материалдарды қолдануға, сондай-ақ ғимараттарды жобалаудың маңыздылығына назар аударды, онда сәулет олардың қызметіне бейімделуі керек, ал емес белгілі бір стильге. Кітап 1881 жылы ағылшын тіліне аударылып, АҚШ-та кең танылды. Көкжайларды ойлап тапқандардың бірі, Чикаго сәулетшісі Луис Салливан, жиі «форма функцияны ұстанады» деген фразаны қолданды. Лозанна соборы оның соңғы маңызды қалпына келтіру жобасы болды; ол 1873 және 1876 жылдар аралығында оның жоспарларына сәйкес қайта салынды. Оның қайтысынан кейін де жұмыс жалғасты. Оның қоңырау мұнарасын қайта құруы кейіннен сынға ұшырады; ол бастапқы сегізбұрышты негізді алып тастады және жаңа шпильді орнатты, ол бастапқы шпиль сияқты күмбезге емес, қабырғаларға тірелді. Ол сондай-ақ жаңа әшекейлер қосты, шпильдің орта биіктігін габельдермен тәждеді – бұл тағы бір түпнұсқа элемент, және бастапқы плиткаларды алып тастады. Мұнараларға, соның ішінде гаргульдерге қосылған материалдар мен әшекейлері үшін де сынға ұшырады. Оның конструкциялық дизайны сақталды, бірақ 1925 жылы оның гаргульдері мен түпнұсқалық безендірулері алынып тасталды, ал шпиль плиткалармен жаңартылды. Оның беделі Франциядан тыс жерлерде де танымал болды. Франко-пруссия соғысы кезінде Страсбург соборының шпилі мен шатыры неміс артиллериясымен зақымдалған, ал қала енді Германияның құрамына кірген. Неміс үкіметі Виоле ле Дюкті қалпына келтіру жоспарлары туралы пікір білдіруге шақырды, ол әуелгі романдық стильдегі үлкен мұнараны қамтыды. Виоле ле Дюк неміс сәулетшісіне жоспарланған жаңа мұнараның собордың бастапқы фасады мен стиліне мүлдем сай еместігін хабарлады. Оның кеңесі қабылданды, және шіркеу бұрынғы түріне келтірілді. 1872 жылы Виоле ле Дюк бұрынғы король Луи Филипптің ұрпақтарына тиесілі Амбуаз қамалын қайта құрумен айналысты. Қамал 1848 жылы Наполеон III-тің тәркілеуіне ұшыраған, бірақ 1872 жылы отбасыға қайтарылды. Оны тұрғын үйге айналдыру – үлкен жоба болды, кейде үш жүз жұмысшы жұмылдырылды. Виоле ле Дюк барлық жұмысты ең ұсақ бөлшектеріне дейін жобалады, соның ішінде еденге төселген плиткаларды, салонға орнатылған газ шамдарын, ас үйге орнатылған пештерді және қызметшілерді шақыруға арналған электр қоңырауларын да. 1874 жылы Виоле ле Дюк Париждің епархиялық сәулетшісі лауазымынан кетіп, оның орнын замандасы Пол Абади иеленді. Өмірінің соңғы жылдарында ол тарихи ескерткіштер комиссиясы үшін жүргізіліп жатқан қалпына келтіру жобаларын қадағалауын жалғастырды. Ол баспасөз беттерінде сәулет туралы пікірталасқа қатысып, Париж қалалық кеңесіне сайланды.

Еркіндік мүсіні

Бостандық мүсінін (Әлемді жарықтандыратын бостандық) жобалау және құрылысын жоспарлағанда, мүсінші Фредерик Огюст Бартольди өзінің досы және ұстазы Виолет ле Дюкке жобаны ұсынды. Бас инженер ретінде,

Готика мен көркем өнер

Viollet le Duc-тің өмірінің бар кезеңінде ол Францияның жетекші сәулет мектебі École des Beaux Arts-тың қағидаларымен пікір таластырып, студент ретінде оған қатысудан бас тартты. Ал қысқа ғана уақытқа профессор болып сабақ бергенінен кейін, оны кетуге мәжбүр етті. 1846 жылы ол француз академиясының мәңгілік хатшысы Кватремере де Куинсимен "19 ғасырда готика стилінде шіркеулер салуға бола ма?" деген мәселе бойынша қызу пікір алмасты. Де Куинси және оның жақтастары готика стилін ұйымсыз, тәртіпсіз, ақылға сыймас, ескірген және әдемі емес деп сынады. Виолет ле Дюк: "Біздің қалағанымыз, мырзалар, отандық жерде туған өнердің қайта жаңғыруы. Римге тиесілісін Римге, ал Афинаға тиесілісін Афинаға беріңіздер. Рим біздің готикамызды қаламады (мүмкін, Еуропадағы жалғыз оны қабылдамаған ел болды) және олардың пікірі дұрыс болды, себебі ұлттық архитектураға ие болғанда, оны сақтап қалу – ең дұрысы". "Егер 13 ғасырға салынған шіркеуді бір сәт зерделейтін болсаңыз, құрылыстың барлығы өзгермейтін жүйе бойынша салынғанын көресіз. Барлық күштер мен салмақтар сыртқа қарай бағытталған, бұл ішкі кеңістікті мүмкіндігінше кеңітеді. Ұшатын тіректер мен контрфорстар ғана бүкіл құрылымды қолдайды және әрқашан көзге көрінетін қарсылық, күш және тұрақтылық сезімін береді, бұл көзді және жанды тыныштандырады. Материалдар оңай жиналады және биікке орнатылады, ал қоршаулар салмақты тіректерге біріктіріледі. Ең қарапайым тәсілдер қолданылады және осы құрылымдардың барлық бөліктері бір-біріне тәуелді болғанымен де, бір-бірінен тәуелсіз, осындай үлкен ғимарат үшін қажетті серпімділік пен жеңілдік береді. Біз әлі де көре аламыз (және мұны тек готикалық сәулетте ғана кездестіруге болады), адам пропорциялары – бірден-бір тұрақты ереже".

Сәулет теориясы және жаңа құрылыс жобалары

Көптеген адамдар Виолет ле Дюкты қазіргі заманғы сәулет өнерінің алғашқы теоретигі деп санайды. Сэр Джон Саммерсон: «Еуропалық сәулет тарихында екі аса көрнекті теоретик болды – Леон Баттиста Альберти және Эжен Виолет ле Дюк» деп жазды. Оның сәулет теориясы негізінен нақты материалдар үшін идеалды формаларды табуға және осы формаларды ғимараттар құру үшін пайдалануға негізделген. Оның жазбалары материалдарды «шынайы» пайдалану қажеттігіне бағытталған. Оның пікірінше, ғимараттың сыртқы түрі ғимараттың рационалды құрылысын көрнеуі керек. «Сәулет туралы әңгімелер» еңбегінде Виолет ле Дюк грек ғибадатханасын оның құрылысын рационалды түрде бейнелегені үшін жоғары бағалады. Ол үшін «грек сәулеті құрылым мен сыртқы келбет арасындағы сәйкестіктің үлгісі ретінде қызмет етті». Виолет ле Дюк теориясының тағы бір маңызды бөлігі – ғимараттың дизайны оның мақсаты мен жоспарынан басталып, әшекейлеуімен аяқталуы керек. Егер бұл сыртқы пішіннің асимметриясына әкелсе, ондай болсын. Ол классицизм ғимараттарының симметриясын бекершілік деп санады, олар үй иелерінің практикалық жайлылығы мен ыңғайлылығынан гөрі сыртқы түріне тым көп мән береді. Салынбаған бірнеше жаңа ғимарат жобаларында Виолет ле Дюк готикалық сәулеттен алған сабақтарын қолданып, оның рационалды құрылымдық жүйелерін құйма темір сияқты заманауи құрылыс материалдарына бейімдеді. Ол сондай-ақ жапырақтар мен жануарлардың қаңқалары сияқты органикалық құрылымдарды зерттеді. Ол әсіресе жартастың қанаттарына қызығушылық танытты, бұл оның Ассамблея залы жобасында көрініс тапқан. Виолет ле Дюктың темір конструкциялардың суреттері сол кезде инновациялық болды. Оның темірге баса назар аударған көптеген дизайндары кейінірек модерн қозғалысына әсер етті, ең айқын Хектор Гимар, Виктор Хорта, Антони Гауди және Хендрик Петрус Берлаже еңбектерінде. Оның жазбалары Фрэнк Фурнесс, Джон Велборн Рут, Луис Салливан және Фрэнк Ллойд Райт сияқты бірнеше американдық сәулетшілерге шабыт берді. 1965 жылы Парижде «Эжен Виолет ле Дюк 1814–1879» көрмесі ұйымдастырылды, ал 1980 жылы одан да ірі, жүз жылдық көрме өтті. Виолет ле Дюк 2014 жылдың 27 қаңтарында Google Doodle-де көрсетілді.