Кіріспе
Көтерілген тас жол – бүкіл ұзындығы бойында жер бетінен жоғары салынған, кіруі шектелген тас жол. Көтерілу әдетте виадуктар түрінде, көбінесе ұзын тіреулі көпір ретінде жасалады. Техникалық тұрғыдан алғанда, тас жолдың өзі бір үлкен көпір болып табылады.
Автомобильдің пайда болуы
Сонымен қатар, 20-шы ғасырдың басында автомобильдер мен жүк көліктерінің санының артуы теміржолдардың бұрыннан бар қауіпсіздік және еркін қозғалыс мәселелерін ушықтырып, тіпті теміржолдарға қосымша қауіптер тудырды. Көлік қозғалысының өсуі алғаш рет қалалар арасында жаңа және жақсартылған жолдар салу қажеттігін тудырды. 1920-жылдарға қарай, қоймалар мен порт аймақтарындағы жүк көліктерінің қозғалысы соншалықты жоғары болды ki, жиі тығырындар мен апаттар орын алды. 1924 жылы Нью-Йорк қаласы 11-ші авенюдегі жүк көліктері, автомобильдер, пойыз және жаяу жүргіншілердің араласуынан туындаған мәселелерді шешудің жолдарын іздеуге кірісті. Бұл авеню автомобильдер мен жүк көліктері пайда болғанға дейін-ақ «Өлім авенюі» деп белгілі болған. Екінші дүниежүзілік соғыстың араласуынан кейін, 1947-1951 жылдар аралығында қала құрылысын басқарушы Роберт Мозестің жетекшілігімен бірнеше кеңейтімдер салынды, олар негізінен Генри Гудзон паркі және Бруклин-Баттери туннелі сияқты басқа да жобалармен байланысты болды. Миллер тас жолы Бостонның Орталық артериясы, Пуласки көкжолы және тіпті Мозестің өзінің Гованус паркі сияқты көптеген келешек жобаларға әсер етті. 20-шы ғасырдың басында Нью-Йорк және Нью-Джерси штатының шенеуніктері паромдардағы автомобильдердің қозғалысы сол кездегі паром жүйесінің қабілетін асып түсетінін түсінді. Голланд туннелінің жоспарлау жұмысы 1919 жылы басталды және 1922-1927 жылдар аралығында салынды. Құрылыс басталғанда, Нью-Джерси туннель мен жақын жердегі қалалар арасындағы қозғалыс ағынын жоспарлауды бастады. Заң шығарушы орган Ньюарк және Джерси-Сити арқылы өтетін 1-ші тас жолды кеңейту туралы заң қабылдады. Жергілікті халықтың жаңа тас жолдардың жергілікті қозғалыс схемаларын бұзуына қарсылығына байланысты инженерлер жаңа маршруттың шығыс бөлігі үшін (туннельге жақын кіреберіске дейін) виадукты пайдалануға шешім қабылдады, ол Пуласки көкжолы болып танылды. Ол 1933 жылы ашылды. Миллер тас жолы сияқты, оның да сол жақтан шығу және кіру жолдары, тар жолақтары және тас жолдың астындағы жергілікті жолдары болды. Миллер тас жолы жетілмеген дизайны мен одан туындаған мәселелерімен тас жолдарды жобалаудағы жетістіктерді зерттеуге арналған оқулыққа айналды. 1940-1970 жылдар аралығында төсеудің сапасы, шығу бағыты, бұрылу радиусы, дренаж, бортық биіктігі, пандус ұзындығы, жылдамдықты оңтайландыру, жол жиектері, техникалық қызмет көрсету шаралары, шуды азайту және қауымдастықтарды бөліп тұратын «тас жол қабырғасы» әсерін азайту сияқты инженерлік шешімдер жақсартылды, бұл жақсартулар осы ерте замандағы биік тас жолдың кемшіліктерін зерттеу арқылы іске асырылды.
Автомобильдер арасындағы жүйе
1930 жылдардың ортасында АҚШ Федералдық автомобиль жолдары туралы заңнамасы бүкіл ел бойынша жолдарды, соның ішінде "супермагистральдарды" зерттеу және жоспарлау үшін бюджет бөлді, сондай-ақ Қоғамдық жолдар бюросының басшысына зерттеулер мен ұсыныстарды беруді тапсырды. 1939 жылы ұсынылған баяндамада қалалық магистральдарды "төмендетілген немесе көтерілген" етіп салуды ұсынатын бас жоспар қамтылған. 1944 жылы президент Франклин Д. Рузвельт "Аймақтық магистральдар" атты келесі баяндаманы ұсынды, онда төмендетілген және көтерілген дизайнның суреттері болды. Миллер магистралі мен оның кейбір вариацияларын еске түсіретін көтерілген суретте жартылай сол жаққа шығуға арналған жолдар, халық тығыз қоныстанған бульвардың енімен өтетін магистраль, тіпті ғимараттан ғимаратқа дейін салынған, ал магистральдің астында жергілікті қозғалысқа арналған жолақтар бейнеленген. Баяндамада сондай-ақ жақында салынған Гованус саябағының суреті де бар, және ол қауымдастыққа минималды әсер ететін тиімді орналасқан жер деп есептелгені айтылған. (Бұл кейінірек күмәндалған, ал Гованус көтерілген магистральдар қалай аудандарды бөліп, қалалық құлдырауға қалай ықпал ететінін зерттеу үшін жағдайлық зерттеме ретінде де қолданылады.) 1944 жылы Конгресс заң жобасында "Аймақтық магистральдар" термині "Мемлекетаралық магистральдар" терминімен ауыстырылды, сондай-ақ қалалық магистральдарға 125 миллион доллар бөлінді. Жетекші агенттік, Федералдық қоғамдық жолдар басқармасы (PRA) жоспарлау және жобалау критерийлерін әзірлеу үшін штаттық инженерлік қауымдастықтармен бірлесіп жұмыс істеді. PRA басшылары, әсіресе Томас Х. Макдональд және Герберт С. Фэрбанк, қалалық магистральдар туралы ерекше алаңдаулылық білдірді.
Бүгін
Қазір әлемде, әсіресе Америка, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия қалалары сияқты, көлік қозғалысы мен қала тығыздығы жоғары орталық қалаларда жоғары жылдамдықты магистральдар кең таралған. Метро Манила, Гуанчжоу, Бангкок, Осака, Шанхай, Токио және Ухань қалаларының орталық аудандарында магистральдардың толық желілері бар.