Кіріспе
Тана (кейде қате жазылады) – Вануатудың оңтүстігіндегі арал. Тана Тафеа провинциясының ең көп халқы бар аралы және бүкіл ел бойынша үшінші орында (Ефате мен Эспириту Сантодан кейін). Аралда 5 түпкілікті тіл бар, олар архипелагтағы ең серпінді тілдердің қатарына жатады, 3500-нан 11500-ға дейін сөйлейтін адамдар бар. Тана Вануату аралдарының ең әйгілі аралы болып табылады және әлемнің көптеген деректі фильмдері мен телешоуларында көрсетілген. Бұл, ішінара, белсенді жанартау және маңызды туристік орталық болып табылатын Ясур тауының арқасы. Ол сонымен қатар билер мен фестивальдар арқылы жанды меланезиялық мәдениетімен де танымал. Арал көптеген антропологтардың назарын жүк культтарымен де аударды.
Tanna (sometimes misspelled Tana) is an island in southern Vanuatu. Tanna is the most populous island of Tafea Province, and the third most populous in the whole country (after Efate and Espiritu Santo). It is home to five indigenous languages, which also rank among the most vibrant in the whole archipelago, ranging from 3500 to 11500 speakers. Tanna is the most internationally renowned island of Vanuatu, and has been featured in numerous documentaries or TV shows around the world. This is partly due to Mount Yasur, an active volcano and a major touristic attraction. It is also famous for its vibrant Melanesian culture, through dances and festivals. The island has also attracted the attention of many anthropologists for its cargo cults.
Атауы
Танна деген атауды алғаш рет Джеймс Кук айтқан. Бұл атау квамера тіліндегі "tana" деген сөзден шыққан, ол "жер" деген мағынаны білдіреді. Этимологиялық тұрғыдан алғанда, Танна прото-океандық *tanoq, прото-малайя-полинезиялық *taneq сөздерінен бастау алады, олардың да мағынасы осылай.
География
Тана ұзын және кең, жалпы ауданы [ауданды қосу керек]. Оның ең биік нүктесі – аралдың оңтүстігіндегі Тукосмера тауының шыңы. Сиви көлі шығыста, шыңның солтүстік-шығысында, 2000 жылдың сәуір айының ортасына дейін жағалауға жақын орналасқан. Бірақ, одан кейін, тым ауыр жаңбыр салдарынан көл бұзылып, Күкірт шығанағына құлап, елді мекенді жойды, бірақ адам өмірінен жарақаттанғандар болған жоқ. Ясур тауы – оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан, қолжетімді белсенді жанартау.
Тарих
Танаға б.з.д. 400 жыл шамасында айналасындағы аралдардан келген Меланезиялықтар қоныстанды. 1774 жылдың тамызында аралды аралаған алғашқы еуропалық Джеймс Кукты Ясур тауының жарқыраған жарығы өзіне тартты. Ол аралдың оңтүстік-шығыс шетіндегі шығанаққа қонып, оны өзінің кемесі HMS Resolution есімімен Порт Резолюшн деп атады. XIX ғасырда саудагерлер мен миссионерлер (негізінен пресвитериандар) келді. Таннездер өз дәстүрлерін басқа аралдарға қарағанда қатты ұстанып отырды; Вануатудың басқа аралдарына қарағанда христиандар аз қалды. XIX ғасырда кит аулайтын кемелер аралға алғашқы рет келіп қайтты. Алғашқы рет 1804 жылдың ақпан айында "Роза" кемесі пайда болды. Соңғы рет мұндай сапарды 1871 жылдың қыркүйек айында "Диңгез рейнджері" жасаған. Танна Екінші дүниежүзілік соғыстың басты орны емес еді, бірақ 1000-ға жуық танналық адам Эфатедегі американдық әскери базада жұмыс істеуге тартылды. Бірінші әлемнің өмір сүру деңгейіне ұшырау жүк культінің дамуына әкелген болуы мүмкін. Көптеген культтер жойылып кетті, бірақ Джон Фрум культі бүгінгі күні Таннада, әсіресе аралдың оңтүстік-шығысындағы Сулфур шығанағында және оңтүстік-батысындағы Грин-Пойнтта күшті болып қала береді. Джессика Шерридің "Джонды күту" (2015) атты деректі фильмі осы сенімдерге қатысты тарихты және қазіргі жағдайды көрсетеді. 1970 жылдары сепаратистік қозғалыс басталды және 1974 жылы 24 наурызда Танна ұлты жарияланды. Британдықтар Вануатудағы иеліктеріне тәуелсіздік алуға мүмкіндік беруге көбірек дайын болса да, француз отаршылары қарсылық көрсетті және ақыры 1974 жылы 29 маусымда англо-француз кондоминиумдық билік органдары бұл әрекетті тоқтатты. 1980 жылы тағы бір тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысылды, 1980 жылдың 1 қаңтарында Тафеа ұлтын жариялады, оның атауы ұлт құрамына кіретін бес аралдың (Танна, Анива, Футуна, Эрроманго және Анитум) әрпінің бас әріптерінен құралған. Британдық күштер 1980 жылы 26 мамырда араласып, аралдың 30 шілдеде жаңа тәуелсіз Вануату мемлекетінің құрамына кіруіне жағдай жасады. 2015 жылдың наурызында Танна мен жақын маңдағы Эромангоны Пэм циклоны қиратты, қаза болғандардың саны белгісіз, аралдың инфрақұрылымы мен тұрақты тұрғын үйлер толығымен жойылды және ішуге жарамды су болмады. Осыдан кейін Ел-Ниньо құбылысынан туған құрғақшылық Тана халқына одан әрі қиындықтар әкелді.
Халық саны
Бұл Тафеа провинциясының ең көп халқы бар аралы және 2009 жылы халқы шамамен 29 000 адамды құраған елдегі ең көп халқы бар аралдардың бірі, 2015 жылы бұл көрсеткіш 30 770-ке жетті. Провинцияның әкімшілік орталығы Исангел, аралдың батыс жағалауында, ең ірі қаласы Ленакельге жақын орналасқан. Таннаны негізінен меланезиялықтар қоныстандырады және олар көптеген басқа аралдарға қарағанда дәстүрлі өмір салтын ұстанады. Кейбір биік таулы ауылдар "кастом" ауылдары деп белгіленеді, онда заманауи жаңалықтар шектеледі, тұрғындары ерлерге арналған белдік және шөптен тоқылған етек киеді, ал балалар мемлекеттік мектепке бармайды. Антрополог Жоэль Боннемейсонның "Ағаш және каноэ: Таннаның тарихы мен этнографиясы" атты кітабының авторы айтқандай, олардың өзгеріске қарсы тұруының себебі олардың дәстүрлі көзқарасынан және "кеңістік пен уақыттың екіұшты ұғымдарын қабылдау, іштей сезіну және түсіндіру" әдісінен туындайды.
Жүктілік секталары
Арал Джон Фрум діни қозғалысының орталығы болып табылады, ол туристердің қызығушылығын жүк культі ретінде тартады. Бірінші Джон түнде Грин Пойнт жағажайында рух ретінде пайда болып, адамдарға дәстүрлі өмір салтына, яғни кастомға оралуға айтты. Сол кезден бері Таннадағы кастом, көптеген миссионерлік діндер тарапынан қолдау тапқан заманауилыққа балама ретінде қарастырылып келеді. Яонанен – Принц Филипп қозғалысының орталығы, ол Елизавета II-нің қайтыс болған күйеуі, Эдинбург герцогы Принц Филиппті құрметтейді. Бұл культті британдық жазушы Мэтью Бейлис 2013 жылы жарық көрген "Man Belong Mrs Queen: Adventures with the Philip Worshippers" кітабында зерттейді. 2007 жылы Channel 4 реалити-шоуы аясында жүк культінің бес өкілі Ұлыбританияға әкелінді. Олардың бағдарламасына, экраннан тыс принцпен кездесу де кірді. "An Idiot Abroad" телешоуының 2-сериясы, 1-бөлімінде Карл Пилкингтон Таннаға сапар шегіп, Принц Филипп қозғалысы туралы әңгімелесіп, Виндзор қасiрiне барғандармен кездесті. 19-ғасырдың ортасында миссионер Джон Гибсон Патон Танада қызмет еткен. Христиан діні аралға тарағанға дейін адам жеушілік кеңінен таралған. Патонның өмірбаянында, дінге қарсы болған жандарды зорлап, өлтіру сияқты, ежелгі дәстүрлердің қорқынышты жағдайлары егжей-тегжейлі сипатталған.
Экономика
Бұл арал Вануатудағы ең құнарлы аралдардың бірі және кава, кофе, кокос, копра және басқа да жемістер мен көкөністер өндіреді. Жақында туризм маңыздырақ болды, себебі туристер жанартау мен дәстүрлі мәдениетке қызығушылық танытады. Мәдениетті туристік актив ретінде сақтап қалуға көмектесу үшін, гидтер ретінде тек жергілікті тұрғындарға ғана рұқсат беріледі. Аралда әртүрлі типтегі жатақханалар бар.
Көлік
Аралға Уайтграсс әуежайы қызмет етеді.