Кіріспе

Америкалық Азаматтық соғыстағы шайқас

Винчестердің үшінші шайқасы, сондай-ақ Опекуон шайқасы немесе Опекуон өзенінің шайқасы деп те аталады, 1864 жылдың 19 қыркүйегінде Вирджиния штатының Винчестер қаласының жанында болған Америкалық Азаматтық соғысының шайқасы. Одақ армиясының генерал-майоры Филипп Шеридан Шенандоа алқабындағы ең ірі, қанды және маңызды шайқастардың бірінде Конфедерация армиясының генерал-лейтенанты Джубал Эрлиді жеңді. 5000 одақтық әскердің қаза тауып, жараланғандарының арасында бір генерал қаза болды, ал үш генерал жараланды. Конфедерация әскерлерінің шығыны жоғары болды: 15 500 әскерден шамамен 4000-і қаза тапты. Екі конфедерация генералы қаза тауып, төртеуі жараланды. Бұл шайқасқа болашақ АҚШ президенттерінің екеуі, Вирджиния штаттарының болашақ губернаторларының екеуі, АҚШ-тың бұрынғы вице-президенті және немересі Джордж С. Паттон Екінші дүниежүзілік соғыста танымал генерал болған полковник қатысты. Эрлиге көмекке жіберілген үлкен конфедерация күштері аймақтан кеткенін білген Шеридан, Вирджиния штатының Винчестер қаласының жанындағы Опекуон өзені бойындағы конфедерациялық бекіністеріне шабуыл жасады. Шеридан шығыстан шабуыл үшін бір атты әскер дивизиясын және екі жаяу әскер корпусын, ал солтүстіктен шабуыл үшін екі атты әскер дивизиясын қолданды. Бригадир генерал Джордж Крук басқарған үшінші жаяу әскер корпусы резервте қалды. Винчестердің шығысындағы жерді тиімді пайдаланған қиын шайқастан кейін Крук өзінің жаяу әскерімен Эрлидің сол қанатына шабуыл жасады. Бұл, қаланың солтүстігіндегі одақтың атты әскерінің табысымен бірігіп, конфедераттарды Винчестерге қарай кері итерді. Одақтың жаяу әскері мен атты әскерінің солтүстік және шығыстан жасаған соңғы шабуылы конфедераттарды Винчестер көшелері арқылы оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр етті. Ауыр шығынға ұшырап, саны жағынан артық болған Эрли, аңғарлық жолмен оңтүстікке қарай Фишер төбесіне шегінді. Шеридан Фишер төбесін 19 қыркүйектегі шайқастың жалғасы деп есептеді және Эрлиді сол жолмен қуа жеңді. Екі шайқас та 1864 жылдың тамызынан қазанына дейін Шерданның Шенандоа алқабындағы науқанының бір бөлігі болды. Шериданның Винчестер мен Фишер төбесіндегі табыстарынан кейін Эрлидің армиясы тағы да жеңіліске ұшырап, 1865 жылдың 2 наурызында Вирджиния штатының Уэйнсборо шайқасында соғыстан шығарылды.

Негізгі мәліметтер мен жоспар

1864 жылдың тамызында Америка Азамат соғысы төртінші жылына енді, ал Конфедерация генерал-лейтенанты Джубал Эрлидің іс-қимылдары АҚШ федералды үкіметінің басшыларының арасында үлкен алаңдаушылық тудырды. Жаңа Орта әскери бөлімінің қолбасшысы генерал-майор Филип Шеридан Эрлиге шабуыл жасау үшін үнемі қысымға ұшырады, бірақ генерал-лейтенант Улисс С. Грант 12 тамызда Одақтың басшыларына екі жаяу әскер дивизиясы Эрлиге қосылғанын ескертті және Шеридан "сақтықпен әрекет етуі және қазірде қорғанысқа көшуі" керек екенін айтты, себебі Гранттың Ричмонд маңындағы әрекеттері сол бөлімдердің Ричмонд аймағына қайтаруына мүмкіндік береді. 1864 жылғы президент сайлауы президент Абрахам Линкольннің қайта сайлануына кедергі келтіретін кез келген әскери апаттан сақтануды қажет етті. Шеридан өз әскерлерін Эрлидің армиясы мен Вашингтон арасында ұстады және бірнеше шағын шайқастарға қатысты, оның ішінде 4 қыркүйекте аяқталған Берривилл шайқасы да бар. Сол шайқастан кейін Эрли түнде Берривилл мен Винчестер арасындағы Опекуон өзенінің батыс жағына шегінді. Шериданның әскерлері келесі бірнеше апта бойы өз позицияларын сақтап, күнделікті атқыштар тобының шабуылдарын жүргізді, соның ішінде бригадир генерал Джон Б. Макинтош басқаратын атқыштар бригадасы 8-ші Оңтүстік Каролина жаяу әскер полкін басып алды. Шериданның шешім қабылдаудағы тартыншақтығы Эрлиге Шериданның тайсалған қолбасшы екенін ойлатты.

Шериданның жоспары

1864 жылдың қыркүйегінде Шеридан Ерлидің әскер күші туралы ақпарат іздеді. Оның барлаушылары Томас Лоусты – Уинчестерге өнім сатуға рұқсаты бар құлды – хабар жеткізуге келіскенін анықтады. Винчестерде тұратын Ребекка Райт есімді мұғалім Ерлидің әскерлері туралы мәлімет беруге келісті. 16 қыркүйекте жазылған хабарлама арқылы Шеридан Райттан Лоустың көмегімен генерал-майор Джозеф Б. Кершоу басқаратын жаяу әскер дивизиясы мен артиллерия батальонының Ричмонд немесе Петербург маңында генерал Роберт Лидің Солтүстік Вирджиния армиясына қосылу үшін аймақтан шығып кеткенін білді. Осы ақпаратты ескере отырып, Шеридан келесі күні өз жаяу әскерін Ньютаунға жіберуді жоспарлады, бұл Ерлидің оңтүстікке шегінуіне кедері келтіретін еді. Бірақ Грант Шериданға Чарльзтаунда кездесуді бұйырғандықтан, жоспары кейінге шегерілді. Қайтып келген соң, ол Ерлидің екі дивизиясын Батыс Вирджиниядағы Мартинсбургке жіберу жоспарын өзгертті. Мартинсбургте Ерли 18 қыркүйек күні таңертең Гранттың сапар туралы біліп, бір дивизияны Банкер Хиллге (Винчестер мен Мартинсбургтің арасының ортасынан сәл солтүстікке қарай), ал екінші дивизияны (Эрлимен бірге) оңтүстікке қарай, Винчестердің солтүстік жағындағы Стивенсон қоймасына жіберді. Шериданның соңғы жоспары – бригадир генерал Уэсли Мерритт және бригадир генерал Уильям В. Аверелл басқаратын атқыштар дивизиясының солтүстіктен шабуыл жасауы еді. Шығыстан бригадир генерал Джеймс Х. "Гарри" Уилсон басқаратын ат әскерлері дивизиясы Берривиллден шығысқа қарай екі жаяу әскер корпусын бастап, Опекуон сағасы мен Винчестер арасындағы Ерлидің күштеріне шабуыл жасауға тиіс болды – Ерлидің күштері салмақты түрде кеміп кеткен еді. Круктың екі дивизиясы кейінірек резервте тұрады және олар Винчестердің оңтүстік жағындағы Valley Pike-ті басып алады.

Филип Шеридан басқарған одақ әскері

Уинчестердің үшінші шайқасындағы Одақ әскері – Шенандоа армиясы болды, ол 1864 жылдың 1 тамызында қайта құрылып, генерал-майор Филип Шеридан басқаруына берілді. Армия құрылған кезде үш мақсаты болды. Біріншісі – Эрли әскерін Потомак өзені аймағынан және төменгі (солтүстік) Шенандоа аңғарынан ығыстырып, оңтүстікке қарай қуу. Екіншісі – аңғардың Лидің Солтүстік Вирджиния армиясын азық-түлік және басқа да жабдықтармен қамтамасыз ету мүмкіндігін жою. Үшіншісі – Вирджиния орталық темір жолын бұзу. Қыркүйек айының ортасында Шенандоа армиясы он дивизиядан және артиллерия бөлімдерінен, барлығы шамамен 40 000 сарбазды құрады. VI корпус үш дивизиядан және артиллерия бригадасынан тұрды, оған генерал-майор Хорацио Райт басшылық етті. Оның жауынгерлері сенімді, тәжірибелі сарбаздар саналды. Райттың артиллериясы алты батареядан тұрды, бұл Шериданның жаяу әскеріне бөлінген артиллерияның жартысына тең. Екі дивизиядан құралған XIX корпусты бригадир генерал Уильям Х. Эмори басқарды. Оның әр дивизиясының өз артиллериясы болды, сонымен қатар қосымша артиллерия резервте сақталды. XIX корпус VI корпустың тәртібі мен тиімділігі жағынан кемістікке тап болды. Үш дивизиядан және атты артиллерия бөлімінен тұратын кавалерия корпусына бригадир генерал Альфред Торберт басшылық етті. Кавалерияның он бес полкі Спенсердің қайталайтын мылтығының карабин үлгісімен толық жарақтандырылды, оның дүңгіршегінде жеті патрон болды. Тағы үш полк қарудың мылтық үлгісімен жартылай жарақтандырылды, бұл бір реттік оқ атар қаруларға қарағанда артықшылықты құрады. Батыс Вирджиния армиясы Шериданның Шенандоа армиясында жаяу әскер корпусы ретінде жұмыс істеді және кейде қате түрде VIII корпус деп аталады. Оған бригадир генерал Джордж Крук басшылық етті, құрамында екі дивизия және артиллерия бригадасы болды. Крук – кәсіби әскери және Шериданның Вест-Пойнттағы бөлмедесі болды, сонымен қатар әскери тактиканы жақсы меңгерген. Круктың бригада командирлерінің бірі, полковник Рутерфорд Б. Хейз кейін АҚШ президенті болды. Круктың штабының мүшесі капитан Уильям Маккинли де Хейзден кейін екі онжылдықтан соң президенттік лауазымға ие болды.

Юбал Эрлидің қолбасшылығындағы Конфедерация әскері

Конфедерация күшінің құрамында 1864 жылдың маусымында құрылған және генерал-лейтенант Джубал Эрли басқарған Долина армиясы болды. Бұл армия Солтүстік Вирджиния армиясының екінші корпусының бөлімшесі болып табылды және алты дивизиядан және артиллериядан тұрды. Оның мақсаты – Шенноа аңғарының қорғалуын қамтамасыз ету, себебі ол шығыс Конфедерация армиялары үшін маңызды азық-түлік көзі болатын. Тағы бір мақсат – Одақтың астанасы Вашингтонға қауіп төндіріп, оны астананы және солтүстік штаттарды қорғауға ресурстар жұмсауға мәжбүр ету, бұл Солтүстік Вирджиния армиясына, Конфедерацияның астанасы Ричмондқа жақын орналасқан, қысымды азайтуға көмектесер еді. Кершоудың басқаруындағы дивизия Эрлиге уақытша берілді, бірақ 120 миль (193 км) қашықтықтағы Ричмонд-Петербург аймағына қайтарылды. Кершоудың шамамен 3400 адамнан тұратын дивизиясын есептемегенде, 1864 жылдың 10 қыркүйегінде Эрлидің армиясында 15 514 адам болды. Ұлттық саябақтар қызметі шайқасқа қатысқандардың санын 15 200 деп есептейді. Армияда ірі жаяу әскер және кавалерия корпустары болды, сонымен қатар көптеген полктер Вирджиния және Солтүстік Каролинадан құралған. Брекинридж корпусына генерал-майор Джон К. Брекинридж басшылық етті, ол 1857-1861 жылдары президент Джеймс Бьюкененнің әкімшілігінде АҚШ вице-президенті болған. Оның корпусында төрт жаяу әскер дивизиясы және артиллерия бөлімі болды. Оның бригада командирлерінің бірі полковник Джордж С. Паттон болды, оның немересі Екінші дүниежүзілік соғыста танымал генерал атанды. Кавалерия корпусына генерал-майор Фитцху Ли басшылық етті, ол болашақта Вирджинияның губернаторы болды және Америка революциясының жұлдызы Генри "Жылы ат Гарри" Лидің немересі, ал Солтүстік Вирджиния армиясының қолбасшысы Роберт Лидің туысы еді. Кавалерияда екі дивизия болды, және әрқайсысының жеке атты артиллериясы болды.

Вильсонның 3-атқыштар дивизиясы шығыстан алға қарай жылжыды

1864 жылдың 19 қыркүйегінде Уилсон дивизиясы таңғы сағат 2:00-де Берривиллден Берривилл тас жолымен, Макинтош бригадасын алдыңғы қатарда алып, батысқа қарай жылжуды бастады. 1-ші Коннектикут кавалерия полкі сағаттар бұрын шығып, Берривилл тас жолындағы Опекуон өзенінің Спут Спринг фордына көрінетін Лаймстоун Риджді басып алды. Бұл орын Винчестерден шамамен 5 миль (8 км) қашықтықта, ал фордтан батысқа қарайғы жол бірнеше мильге (3,2 км-ден астам) тар шатқал немесе кішкентай каньон (әрі қарай Берривилл каньоны деп аталады) арқылы өтеді. Екі кавалерия полкі – 2-ші Нью-Йорк, одан кейін 5-ші Нью-Йорк, Опекуон өзенінен алғашқы шабуылды бастады. Олар 37-ші Вирджиния кавалерия батальонын Берривилл каньонының батыс жағына дейін қуды, онда вирджиниялықтар 23-ші Солтүстік Каролина жаяу әскер полкінің қарауылдарынан қашып кетті. Солтүстік Каролиналықтар Берривилл каньонының батыс шетінен бірнеше жүз метрге (шамамен 275 м) шегініп, бригадасының қалған бөлігіне қосылды, ал олардың командирі дивизия командирі генерал-майор Стивен Додсон Рамсеурге хабаршы жіберді. Макинтош қайталайтын мылтықтарымен қаруланған алдыңғы полктерімен биікке шабуыл жасады. 18-ші Пенсильвания кавалерия полкіне қолбасшылық еткен подполковник Уильям П. Бринтон конфедераттардың маңызды бекінісін басып алған шабуылға жетекшілік етті. Конфедераттар қайта топтасып, бекіністі қайтарып алды, Бринтонның атын атып, сол күні кешке қашқан Бринтонды тұтқындады. Макинтош жеке өзі 2-ші Огайо кавалерия полкінің әскерлерін, олардың бір бөлігі аттан түсіп, бекіністі қайта басып алды. Уилсон бекініс "біздің қолымызда қауіпсіз болғандықтан, жаяу әскерлер еркін жиналып, жеңіске жету мүмкіндігімен шайқасқа түсуге мүмкіндік алды" деді. Рамсеур әскерін қайта жинап, күштерді қосып әкелгенде, ал Уилсон артиллериясын орналастырғанда шайқас тоқтап қалды. Оның басқа бригадасы, бригадир генерал Джордж Х. Чэпмен басқарып, солтүстікке қарай XIX корпустың орналасқан сызығы бойымен орналасты. Шеридан Уилсонның кавалерия дивизиясының артынан жүріп, Райтке VI және XIX корпустардың 24 000 жаяу әскерін Берривиллден Винчестерге Берривилл тас жолымен жылжытуды тапсырды. Райттың VI корпусы таңғы сағат 5:00 шамасында Берривилл каньонының басына жетіп, Эморидің XIX корпусының әскерлері кірер алдында тар каньонға жүк көлігі мен артиллериясын орналастырды. Макинтоштің жаралыларын фронттан қайтарып әкелген жедел жәрдем машиналары мен Райттың фронтқа қарай жылжыған вагондары салдарынан үлкен кептеліс туды. Эморидің XIX корпусы таңғы сағат 9:00-ға дейін каньонға кірген жоқ.

Мериттің 1-ші атқыштар дивизиясы солтүстік-шығыстан алға қарай жылжыды

Мерриттің 1-ші кавалерия дивизиясы да 19 қыркүйек күні таңғы сағат 2-де қозғала бастады. Дивизия лагерьді Батыс Вирджиниядағы Саммит-Пойнттен қалдырды, ол Берривиллден солтүстікке қарай 7 миль (11 км) жердегі Винчестер және Потомак теміржолында орналасқан еді. Сол кезде теміржол жұмыстан тоқтаған болатын. Мерит және кавалерия корпусының командирі Торберт полковник Чарльз Р. Лоуэлл мен оның резервтік бригадасымен бірге аттанды, олар шабуылды бастады. Бригад генерал Томас Девин басқарған Екінші бригада артты қамтыды. Бригад генерал Джордж Армстронг Кастер басқарған Бірінші бригада солтүстікке қарай шамамен 2 км жерде болды және тәуелсіз түрде шабуылға шықты. Бригадалар күн шықпастан бұрын Опекуон өзеніндегі бродына жетті, онда олар алғашқы күшті қарсылыққа тап болды. Өзеннің қарсы жағында бродыны күзетіп тұрған Конфедерацияның бригадиялық генералы Габриэль К. Уортонның жаяу әскер дивизиясының (әрі Брекинридж дивизиясы деп те аталатын) екі бригадасы, сондай-ақ полковник Милтон Дж. Фергюсон басқаратын бригадиялық генерал Джон МакКаустлендтің кавалерия бригадасы болды. Үшінші бригада Стивенсонның депосында резервте тұрды. Конфедерациялық қарауылдар Лоуэллдің жаяу әскерлерімен атысты. 2-ші АҚШ кавалерия полкі өзеннен өтіп, оның жағалауына шабуыл жасағанға дейін шайқас тепе-теңдікте болды, бұл конфедераттарды бекініске кері шегіндірді. Лоуэллдің оң жағында (солтүстікке қарай) Кастер бригадасы Локк бродын бақылауға алу үшін күресті. Алайда, Лоуэллдің 2-ші АҚШ кавалериясы Кастердің қарсыластарының оң фланкіне қарай жылжыды, олардың шегіну жолы кесілмес бұрын кері шегінуіне себеп болды. Сағат 7-ге қарай Лоуэлл мен Кастер Опекуон өзенінен аман-есен өтті, ал Девин бригадасы өзеннің шығыс жағында резервте қалды.

Аверелдің 2-ші атқыштар дивизиясы солтүстіктен алға қарай шапқыншылық жасайды

Аверелдің 2-ші кавалериялық дивизиясы лагерьтен таңғы сағат 5-те ғана шықты. Оның бірінші бригадасы, полковник Джеймс М. Шонмейкер басшылығымен Мартинсбургтен жолға шықты. Аверелдің екінші бригадасы, полковник Уильям Х. Пауэлл басшылығымен, Батыс Вирджиния штатындағы Литаун қаласында Опекуон өзенінен шығысқа қарай 3 шақырым жерден аттанды. Аверелл Пауэллмен бірге жүрді, және олар Бёрнс Форд өтпелі жерінде ешқандай қарсылыққа ұшырамағаннан кейін, Дарксвиллдің біршама солтүстігіндегі Мартинсбург жолында Шонмейкермен қосылды. Аверелл және оның бригада командирлері бұл аймаққа жақсы білген, өйткені олар Винчестердің солтүстігіндегі Рутерфорд шаруашылығы шайқасында және оңтүстігіндегі Кернстаунның екінші шайқасында шайқасқан. Дарксвилл маңында сағат 8:30 шамасында Аверелдің барлаушылары 23-ші Вирджиния кавалериялық полкінен, подполковник Чарльз Т. О'Ферралл басқаратын пикеттерге кездесті – болашақта АҚШ конгрессмені және Вирджиния штатының губернаторы. Пикеттер көп ұзамай оңтүстікке қашып, Аверелдің 2500 адамдық дивизиясымен қақтығысудан жалтарды.

Шабуыл алдындағы одақ және Конфедерация жаяу әскерлері

Одақтың жаяу әскерінің шабуылға дейінгі орналасуында сол жақта Райттың VI корпусы, ал оң жақта Эморидің XIX корпусы болды. VI корпус таңғы сағат 9:00-ге дейін толық орналасып, Винчестерден шамамен 3 км қашықтықта болды. Бригадир генерал Джордж В. Геттидің 2-дивизиясы сол жақта, ал Абрамс Крик (немесе Аврахамс Крик) оның сол жағында болды. Бригадир генерал Джеймс Б. Рикетстің 3-дивизиясы оң жақта, ал Эш Холоу оның оң жағында орналасқан. Бригадир генерал Дэвид Аллен Расселдің 1-дивизиясы резервте қалды. Эморидің XIX корпусындағы екі дивизия, Беривилл жолындағы тығырындарға байланысты кешігіп, сағат 11:00-ге дейін позицияға кірмеді. Олар Эш Холоу мен Ред Бадд Ран аралығында, Беривилл жолының солтүстігінде орналасты. Бригадир генерал Кувье Гровердің 2-дивизиясы Шериданның ең ірі дивизиясы болды және оның алдында төрт бригада тізілген. Бригадир генерал Уильям Дуайттың 1-дивизиясы резервте қалды. Шеридан Круктың Батыс Вирджиния армиясының екі дивизиясын, кейбір карталарда VIII корпус деп белгіленген, Опекуон сағасында резервте ұстады. Рамссер мен Макинтош шайқас бастағаннан кейін Ли, бригадалық генерал Уильямс Картер Уикхэм басқаратын атқыштар дивизиясын Ред Бадд Ранның солтүстік жағына жіберді, олар оңтүстікке қарап тұрды. Ол сондай-ақ майор Джеймс Брейхедтің атқыштар артиллериясы батальонын жіберді, ол майор генерал Джон Б. Гордон мен майор генерал Роберт Э. Родстың дивизияларының алдындағы аймақты қорғады. Ли артиллерияны бақылады, ал оның әскері Уилсон дивизиясынан Чэпмен бригадасымен өзен арқылы шайқасты, XIX корпус позицияға келгенге дейін. Одақтың жаяу әскерін орналастырудағы кешігу Эрлиге Винчестерден солтүстікке қарай екі конфедерациялық жаяу әскер дивизиясын Рамссердің жанына жылдамдықпен жеткізуге мүмкіндік берді, бұл Шериданның Рамссердің жалғыз дивизиясын жеңуіне кедері келтірді. Гордон дивизиясы Бункер-Хиллден шығып, Редбадд Ранның оңтүстік жағындағы Хаквуд фермасына жақын Рамссердің сол жағына орналасты. Родс дивизиясы Рамссер мен Гордон арасында орналасты. Рамссердің позициясы Винчестерден шығысқа қарай 2 км жерде, Энос Динклге тиесілі фермадағы қораға жақын болды. Винчестерден солтүстікке қарай Уортонның жаяу әскер дивизиясы және екі атқыштар бригадасы солтүстік және шығысқа қарап тұрды. Екі тараптың да шайқасшылары Одақтың жаяу әскерінің шабуылына дейін кеңейтілді, сонымен қатар артиллерия да қолданылды.

Одақ атты әскері

Таңғы сағат 8:00-де VI корпустың бір бөлігі каньонның батыс жағына жетіп, Уилсонның атты әскерін ауыстырды. Уилсон дивизиясының көп бөлігі Берривилл Пайкінен оңтүстікке қарай, Абрамс Кригінен әрі, Сенсени Роудына жылжыды. Олар мұнда демалып, оқ-дәрілерін толықтырды. Олардың орналасқан жері Одақтың жаяу әскерінің сол қанатында, Геттидің сол қанатынан оңтүстікке қарай болды. Олар Эрлидің Валлей Пайк арқылы қашу жолына ең жақын Одақ күші еді. XIX корпус келгенге дейін бірнеше шабуылшылар оң жақта қалды. Солтүстіктен Авереллдің атты әскер дивизиясы Мартинсбург Пайк бойымен оңтүстікке қарай жылжыды, дивизия Винчестерден шамамен 19 км (12 миль) солтүстіктегі Банкер Хиллдің солтүстігіне жеткенше. Олар полковник Джордж Х. Смит басқаратын, шамамен 600 сарбаздық бригадалық генерал Джон Д. Имбоденнің атты әскер бригадасымен кездесті. Сағат 10:00-де Аверелл Уэйрдің L батареясын атуға бұйрық берді, ал Конфедерация бригадасы дереу Стивенсон депосының бағытына қарай оңтүстікке қашты. Банкер Хиллден оңтүстікке қарай Конфедерацияның Льюисбург артиллериясының бөлігі, Смитқа көмектесу үшін Бреккинридж жіберген екі зеңбірек арқылы Авереллдің ілгерілеуін баяулатты. Аверелл өзінің барлық алты артиллериялық құралымен жауап беріп, конфедераттарды кері шегіндірді. Ол пик бойымен оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырып, Стивенсон депосына және Уортонның Конфедерациялық жаяу әскер дивизиясының артқы жағына жақындады. Мериттің атты әскер дивизиясы Уортонның екінші позициясында, тас қабырғалардың артында бірнеше сағат бойы тоқтатылды. Ақырында, конфедераттар оңтүстікке жылжыды, ал Мерит баяу ілесіп өтті. Ол Брюстаун маңында сағат 11:00 шамасында Уортонның алғы шебіне шабуыл жасады, бірақ алға жылмады, себебі жаудың жаяу әскерін Винчестерден алшақтатып, жақын арада болады деп күтілетін Одақтың жаяу әскерінің шабуылынан сақтаған дұрыс болды.

Одақтың жаяу әскері шығыстан шабуыл жасайды

Екі одақтық жаяу әскер корпусы шабуылды дерлік бір уақытта бастады, Райттің VI корпусы сағат 11:40-та, ал Эморидің XIX корпусы сағат 11:45-те. Екі тарап та бұрыннан шалғайтын әскерлерін жіберген еді, және Райтты артиллерия қолдады. Одақтың жаяу әскерлері шабуылға өткенде, Уилсонның кавалериясы да Сенсени жолының шығысынан аймақты барлауға тырысты, бірақ VI корпустың сол қанатын қолдауға жеткіліксіз алыс болды. Алғашқы 30 минутта Райт Рамсерді Берривилл тас жолына қайта шегіндірді, ал Эмори Гордонға қарсы бригадаларының бірімен ұқсас нәтижеге қол жеткізді.

Райттың VI корпусының шабуылы: Гетти мен Рикетс

Райттың екі дивизиясы және төрт батареясы алдыңғы шепте, ал бір дивизиясы резервте болды. Оның әскері Рамсердің жаяу әскер дивизиясымен, сондай-ақ кавалериямен күшіндеген Конфедерация күштерінен шамамен төрт есе көп болды. Дегенмен, бетегелі жер, әсіресе шатқалдар, Райттың әскеріне жауды анықтауды қиындатты. Оң жақтағы Рикетстің 3-дивизиясы Беривилл жолымен бағытталды, ол солға қарай бұрылып, Рикетс пен сол жақтағы XIX корпус арасында кеңістік тудырды. Дивизияға Конфедерация артиллериясы ауыр соққы берді, алға жылжу тоқтап қалды. Сол жақта Геттидің 2-дивизиясы екі жақтан артиллериялық атысқа ұшырағанда баяу жылды. Лейтенант-полковник Уильям Нельсонның батальонына қарасты батарея алдыңғы қатарда болды, ал Ломакс атты әскерінің бөлігі алыс сол жақтан (оңтүстіктен) қанаттан оқ жаудырды. Рикетс қайтадан жылжуды жалғастырды, полковник Дж. Уоррен Кейфер басқаратын бригада қолдау бригадаларын артта қалдырып, Рамсердің сол қанатын асып өтіп, Конфедерацияны Динкл амбарынан Винчестерге қарай шегінуге мәжбүр етті. Сағат 12:10 болғанда, Рамсерге жеңілуге шамасы келмеді.

Эморидің XIX корпусының шабуылы

Эморидің XIX корпусы Гровердің 2-дивизиясының бригадаларын Гордон дивизиясымен кездесуге пайдаланды. Олардың алдындағы жер бедері Бірінші Орманы, Орталық Дала және Екінші Орманы қамтыды. Орталық Дала – шамамен 600 метрлік ашық кеңістік. Гровер жауды кері тартуда бастапқы жетістікке жетті. Бірақ, бұл жетістік алдыңғы бригадалардың тым жылдам ілгерілеуіне әкеп соқты, ал командирлер өздерінің құлшыныспен толған әскерлерін тоқтатуда қиындыққа тап болды. Сол жақта полковник Джейкоб Шарптың үшінші бригадасы сол (VI корпус) және оң жағында олқылықтарға тап болды. Олқылықты толтыруға үлкермей тұрып, Гордон артиллериямен қолдау көрсетілген бригадамен шабуылға шықты. Шарптың орнын бастан алған подполковник Джеймс П. Ричардсон да, басқа полк командирлерінен басқа, жараланды. Оң жақта бригада генералы Генри Бирдждің бірінші бригадасы Орталық Дала мен Екінші Ормандар арқылы өтіп, Гордон әскерін Екінші Ормандардан тысқары қуды, ал одақтас бригадаларын артта қалдырды. Бирдж әскері сабанға жасырылған жеті конфедерациялық артиллериялық зеңбірек тапты. Конфедерациялық артиллеристер шегінетін конфедерациялық әскерлер олардан өтіп кеткенше күтті, сосын таңқалған одақтас бригадаға жақын қашықтықтан екі еселенген оқ-дәрілерді атты. Бұл, Родстың конфедерациялық дивизиясының бір бөлігі келген сәтте, Бирдж әскерлерін қиратты. Родс қаза болса да, оның бригада командирлері Бирдж әскеріне шабуыл жасады, олардың кері шегінуіне себеп болды. Орталық Далаға қайта шегінген одақтас әскерлері Лидің артиллериясы мен Ред Бад Рунның солтүстігінде орналасқан снайперлердің нысанына ілікті. Көмектес бөлімдердің көмегі тиімсіз болды. Дивизияның соғысуы аяқталды, ал Бирдж бригадасы 500-ден астам қаза тапты. Сол күні 350-ден астам қаза тапқан одақтас бригадасы тек біреу ғана болды. Эмори Дуайттың 1-дивизиясын 2-дивизияның барлық төрт бригадасының шегінуін тоқтату үшін пайдаланды. Дуайт полковник Джордж Лафайетт Бил басқаратын бірінші бригадасын оң жаққа жіберді, ал Эмори Дуайттың сол жағындағы екінші бригадасымен жұмыс істеді. Бил бригадасының көп бөлігін 114-ші Нью-Йорк жаяу әскер полкі атқарды, оның 185 қазасы басқа одақтас полкінен көп болды. Сол жақтағы 8-ші Вермонт және 12-ші Коннектикут жаяу әскер полктері соғыстың көп бөлігін жүргізді. XIX корпустың шабуылы сағат 13:00-де ауыр қазалармен аяқталды, екі тарап үшін де, Гордон үшін шағын жеңіс болды. XIX корпустың 1-дивизиясы содан кейін қорғанысқа көшті.

Расселл, Эдвардс және Аптон VI корпусты құтқарады

Рикетс дивизиясы Динкл амбарынан әрі жылжыды, оң жақтағы Кейфер бригадасы екі жағынан да оның қолдауынан шығып, алға жылды. Кейфер Конфедерацияның артиллериялық батареяларын басып алуға тырысқанда, Роудс дивизиясының бригадасы Одақтың алдыңғы және оң жағынан шабуыл жасады. Кейфер жеңіліске ұшырады, ал оның әскері дау-дамалымен кері шегінді. Роудстың осы көмегі Рамсердің шегінуін тоқтатып, оның әскерін қайта жандандырды. Біраз уақыттан кейін Рикетс дивизиясының қалған бөлігі де шегіне бастады, және бұл шегіну Гетти дивизиясына тарады. Конфедераттар Динкл амбарын қайта басып алып, екі Одақ корпусының арасындағы кеңістікте алға жылжыды. Одақтың полковнигі Чарльз Х. Томпкинс екі корпустың да қолдауына көмектесу үшін Берривилл жолының солтүстік және оңтүстік жағындағы артиллерияны бағыттады. VI корпустың Расселдің 1-ші дивизиясының полковнигі Оливер Эдвардстың үшінші бригадасы Спенсердің қайталайтын мылтықтарымен қаруланған 37-ші Массачусетс жаяу әскер полкін пайдаланып, Конфедераттардың шабуылын тоқтатуға тырысты. Сол кезде Рассел Эдвардс бригадасынан қосымша полктерді жеткізіп, оларға Рикетс дивизиясының екі полкі қосылды. Рассел Эдвардсқа шабуылға өтуді бұйырғанда, оққа түсіп, кейін снарядтың сынығынан қаза тапты. Эдвардс бригадир генерал Эмори Аптон қолбасшылыққа келгенге дейін әрекеттерді үйлестірді. Расселдің үш бригадасы да Конфедераттардың шегінуін тоқтату үшін жұмыстанды. Аптон жеке өзі бригадасын Солтүстік Каролинадан келген полктің бір бөлігін, оның ішінде полковникті де тұтқындауға жетектеді. Рассел, Эдвардс және Аптонның басшылығы Одақтың жаяу әскерінің қатарын қайта жаңартты және 2000-3000 Одақ әскерінің артқа қашуын тоқтатып, оларды қайтадан майданға қайтарды. Райт Одақ қатарын қалпына келтіру "қақтығыстың шешуші нүктесі" болды деп сенді. Бұл сағат 13:00-ден кейін болды, ал Расселдің 1-ші дивизиясы 30 минуттық шайқаста жаяу әскер қатарын қалпына келтірді.

Ерли өз күшін басқа жаққа ауыстырады

12:30-да Аверелл дивизиясы Стивенсон депосына жақындады, ал Лоуэлл мен Кастер басқаратын Меррит бригадалары деподан шығысқа қарай 3 км қашықтықта Уортонның (Брекинридж) дивизиясына қарсы тұрды. Брекинриджге Эрлидің хабаршысы Винчестерде қажет екенін және Аверелл оның артына келгенге дейін Долина жолына қарай шегіну керектігін жеткізді. Брекинридж 22-ші Вирджиния кавалерия полкін Кастердің алдына шығарды, ал оның жаяу әскері орман арқылы жасырын түрде шегінді. Стивенсон депосына келген Брекинридж Авереллдің Смит кавалерия бригадасын кері итеріп жатқанын көрді. Брекинридж Авереллді деподан солтүстікке қарай шамамен 2 км-ге ығыстырды. Аверелл өзінің артиллериясымен қарсы шабуыл жасады, бірақ Мерриттің кавалериясын іздеу үшін барлаушыларды жіберген соң артиллериялық дуэльге қанағаттанды. Осы уақыт ішінде Паттон бригадасы Чарльзтаун жолынан шегініп, Брекинридж дивизиясына қосылды. Паттон теміржол желісіне жақын орманға орналасып, Винчестер бағытындағы конфедераттардың шегінуін қамтамасыз етті. Паттонның кетуімен Смиттың аттан түскен кавалериясы мен Стивенсон депосын қорғайтын бірнеше пушка ғана қалды. Роудс жаяу әскер дивизиясының капитаны күнделігіне "Брекинридж дивизиясы шегінгеннен кейін апаттар басталды" деп жазды. Сағат 13:00 шамасында Уилсонның кавалерия дивизиясы Эрлидің оң фланкінде, Абрамс ағысының оңтүстігінде, Сенсени жолындағы Ломакс конфедерат кавалериясын сынап көрді. Эрли Уикхемнің кавалерия бригадасын, полковник Томас Т. Манфорд басқарып, Ред Бад Рунының солтүстігінен Абрамс ағысының оңтүстігіне жылдырып жауап берді. Капитан Джон Шумейкер басқаратын екі пушкалық батарея және подполковник Уильям Томпсон басқаратын кавалерия бригадасы да Эрлидің оң жағына ауыстырылды. Сол жағын нығайту үшін Эрли Лиге Ред Бад Рунының солтүстігіндегі барлық кавалерияны басқаруды тапсырды. Ол сондай-ақ Брекинриджге Лиге көмектесу үшін Паттон бригадасын бөлуді бұйырды, ал Ли Мартинсбург жолына полковник Уильям Пэйн басқаратын төрт пушкалық атты артиллерия батареясы бар кавалерия бригадасының көп бөлігін әкелді. Ли өз әскерін Ратерфорд фермасының жанындағы қарағай орманына жылжытты.

Торберт оңтүстікке қарай жалғасады

13:30-да Торберт Меритттің дивизиясына алға жылжуға бұйрық берді. Девин бригадасы Опекуонды шамамен сағат 14:00-де кесіп өтіп, Стивенсон қоймасына қарай жолға шықты. Оң жақта Брекинридж пен Уортонның алдауына іліккен Кастер бригадасы Стивенсон қоймасына қарай даламен жүрді. Лоуэлл бригадасы да Девин мен Кастердің арасында даламен жылжыды. Девин Мартинсбург жолынан шамамен 2 км қашықтықтағы Чарльзтаун жолында Фергюсонның кавалерия бригадасының бір бөлігімен кездесті, ал оның екі алдыңғы полкі Фергюсонды теміржол желісі арқылы өтетін көпірден қуып өтті. Бұл Паттон бригадасының Стивенсон қоймасынан кетуіне кедергі келтірді, бірақ Паттон Девинді жолдан ығыстырып, теміржол бойымен оңтүстікке қарай жылжуын жалғастырды. Девин бригадасы қайта ұйымдасқанда, Смиттің үш полкінің екеуі қоймаға шабуыл жасап, Девинді қысқа мерзімге шегінуге мәжбүр етті. Девин қарсы шабуыл жасады, көп ұзамай Смит бригадасы Фергюсон әскерінің артынан оңтүстікке қарай жылжыды. Стивенсон қоймасынан оңтүстікке қарай Меррит пен Аверелл дивизиялары бірігіп, бес бригададан тұратын ірі күш құрды. Олар шамамен сағат 14:00-де Чарльзтаун жолынан өтті, бірақ жылқыларымен баяу жылжыды. Сонымен қатар, Фергюсон мен Смиттің конфедерациялық кавалерия бригадалары Девинмен болған шайқастан шамамен 2 км оңтүстікке қарай жолға қайта жиналды. Осы жерде, Рутерфорд фермасының жанындағы тығыз қарағайлы орман ішінде, олар Лиге, Пейннің кавалерия бригадасымен және артиллериямен қосылды. Лиге сондай-ақ, подполковник Онслоу Бин басқаратын Вонның кавалерия және атты жаяу әскер бригадасынан күтпеген көмек келді, ол Бэк-Крик өзені үстіндегі B&O теміржолының көпірін қиратқаннан кейін Литл-Норт-Маунтин айналасындағы қиын жерлерден оралды.

Қалтагер шайқасқа қатысады

Круктың екі жаяу әскер дивизиясы сағат 13:00-де майданға қарай жылжуды бастады. Круктың 6000 адамының XIX корпустың оң жақ фланғын қорғауы тиіс болған, бірақ ол Винчестердің оңтүстік жағын басып алып, солтүстікке қарай жылжуды артық көретін. Полковник Джозеф Тобурн сағат 14:00-де өзінің 1-ші дивизиясының бірінші және үшінші бригадаларымен майданға келді, ал екінші бригадасы Опекуон өзенінің шығыс жағындағы жабдықтау вагондарымен қалды. Полковник Исаак Х. Дювальдың 2-дивизиясы одан кейін ілесіп келді. Крук әскерін Бірінші орманның артындағы (шығысындағы) ашық алаңға орналастырды, ал Дуайттың XIX корпусының 1-ші дивизиясы шайқасып жатты, ал 2-ші дивизиясы дүркіреп, шатаққа түскендей болды. Жағдайды бағалап, Дуайтпен кеңескеннен кейін, Крук Тобурн дивизиясын Ред-Бад-Ранның оңтүстік жағына, Бірінші орманның Орта алаңпен қосылатын жеріне жіберді, ал Крук Дюваль дивизиясымен Ред-Бад-Ранға қарай солтүстікке бет бұрды. Крукқа XIX корпустың оң жақ фланғын қорғау бұйырылған, бірақ ол өзінің жаңа әскерлерінің қорғанысқа ғана емес, шабуылға да қабілетті екенін түсінді. Шабуылдың басында ол әскерін Ерлінің оң жағынан айналып, Винчестердің оңтүстігіне шығып, Ерлінің қашу жолын кесіп тастауға ниеттенген. Бұл мүмкіндік енді жоқ еді, бірақ ол Ерлінің сол жағынан (Гордон, Винчестердің солтүстік жағы) айналып, XIX корпустың үстінен қысымды жеңілдете алатынына сенді. Крук пен Дюваль дивизиясы Дупонттың артиллерия бригадасын алып, Ред-Бад-Ранды кесіп өтті. Олар батысқа қарай жылжып, Дуайттың бұйрығымен өзеннің солтүстік жағына жіберген XIX корпустың 153-ші Нью-Йорк жаяу әскер полкінің бірнеше роталарына кездесті. Бұл шағын отряд 23-ші Огайо жаяу әскер полкінің мергендерімен бірігіп, Ли қалдырған Уикхэм бригадасының конфедерациялық мергендерін ығыстырып, Лидің артиллериясынан қалған пулеметтерді де жойды. Крук енді Ред-Бад-Ранның солтүстік жағында қарсылыққа тап болмады, ал Орта алаңдағы одақтық әскерлер солтүстіктен келіп жатқан отқа түспейтін болды. Дюпонттың 18 зеңбірегі Хантсбери фермасының батыс жағына орнатылды, осы арқылы Орта алаң, Екінші орман және Хаквуд үйі олардың ату қашықтығына ілікті.

Ли Торбертке шабуыл жасайды

Сағат 15:00 шамасында Торберт Аверелл мен Мериттті Мартинсбург жолының жанында, парадтық формацияда оңтүстікке қарай Винчестерге жылжытты, Меритті сол жақта, ал Авереллді оң жақта орналастырды. Олар Рутерфорд фермасына жақын орманды аймаққа ашық дала арқылы аттанды. Лидің аз санды әскері қарағай орманында күтіп отырды, ал Паттонның жаяу әскері мен артиллериясы оңтүстікке қарай орналасқан күйінде қалды. Лидің солтүстік-батысында Биннің кавалерия бригадасы Веллтаун жолындағы орманда күтті. Ли Мериттің сол жағындағы Девин бригадасына шабуыл жасап, оларды Картер фермасына қарай кері шегіндірді. Авереллдің оң жағында Бин Шунмейкер бригадасына қарсы да ұқсас алғашқы табысқа қол жеткізді. Девин мен Кастер Лидің кавалериясына қылыштарымен қарсы шабуыл жасады – көптеген оңтүстік әскерлерінде болмаған қару. Авереллдің сол жағында Пауэлл 2-ші Батыс Вирджиния кавалерия полкінің бір бөлігін сол жағындағы ормандарға жіберді, онда олар Кастерге қарама-қарсы бағытталған Конфедерация кавалериясын кездестірді. 7 оқ атқыш карабин пайдаланып, 2-ші Батыс Вирджиния Конфедерация әскерін үрейге түсірді. Осы кезде Бин де Шунмейкерден шегінді. Лидің әскері Мартинсбург жолының шығыс жағындағы Ред Бад Рунның бастауына қарай оңтүстікке шегінді, бірақ Мериттің әскері оларды шашыратты. Ли өз әскерін қайта жинай алмады, олар Паттонның теміржол бойындағы жаяу әскерінің артына қайта шегінді.

Дюваль мен Тоберннің шабуылы

Крук пен Дювальдың дивизиясы Екінші Орманнан (Red Bud Run солтүстік жағында) шығып, оңтүстікке қарай бағытталды. Сағат 15:00-де олар ду Понттың артиллериясымен қолдау көрсетіліп, арықтың арғы жағына шабуыл жасады. Конфедерация әскерлері полковник Эдмунд Н. Аткинсонның бригадасымен және подполковник Картер М. Брэкстонның артиллериясымен жауап берді. Хэйздің бірінші бригадасы Брэкстонды іздеп, Ред-Бад-Ранның осы бөлігінің батпақты және қиын өтілетін екенін анықтады. Хейс пен 23-Огайо жұмыскерлік полкі екінші жаққа өте алды, бірақ басқа полктер арықты кесіп өтуге қолайлы жерлер іздеді. Брэкстон Хейс батпақтан шығар алмай тұрып, артиллериясын жылжытты, ал Дювальдың екінші бригадасының командирі полковник Дэниел Д. Джонсон батпақтың жиегінде ауыр жарақат алды. Дювальдың қиындықтарын арттыра түскендей, Паттонның бригадасы Лидің кавалериясын тастап, Аткинсонға көмек көрсету үшін тас қабырғаның артына орналасты. Тоберннің 1-ші дивизиясы Дювальдың шабуылының шуын естіп, Бірінші Орманнан батысқа қарай Ред-Бад-Ранның оңтүстік жағынан өз шабуылын бастады. Орта алаңның ортасына жақын жерде Гордонның дивизиясы мен Роудс дивизиясының Бэтл бригадасынан шабуылға ұшырады. Бэтл бригадасы енді полковник Сэмюэл Б. Пикенстің басқаруында болды, себебі Бэтл Роудстың қазасынан кейін дивизияның басқаруын өз мойнына алған еді. Аткинсон бригадасының Дювальға қарап тұрған бөлігі Тоберннің артиллериясынан майысқан отқа түсті. Екі жақтан қоршалып, Аткинсон бригадасы Екінші Орманның жиегіне қарай шегіне бастады. Гордон ақырында дивизиясын Екінші Орманнан шығарып, Винчестерге жақын тас қабырғаға орналастырды. Пикенс жараланды, ал полковник Чарльз М. Форсайт оның бригадасының басқаруын қабылдады. Бэтл Винчестерге қарай шегінуге бұйрық берді, осымен тәртіпсіз шегіну басталды.

VI корпус алға қарай жылжыды

Тоберн сағат 15:00-де шабуылға кіріскенде, Шеридан өз әскерінің көбісін қосылуға тырысты. Уптон, қазір VICorps 1-ші дивизиясының қолбасшысы, жаңалықты бірінші болып естіді және оңтүстік ормандағы жаудың жаяу әскеріне назар аударды. Ол 65-ші Нью-Йорк жаяу әскер полкінің C компаниясын, 37-ші Массачусетс жаяу әскер полкінің және 2-ші Род-Айленд жаяу әскер батальонының – барлығы қайта зарядталатын мылтықтармен қаруланған – күштерін пайдаланып, Родс дивизиясынан екі бригаданы ығыстырып шығарды. Уптон дивизиясының қалған бөлігін Эдвардс басқарды, ол Динкл фермасының батыс шетінде артиллериялық қолдаумен екі Конфедерация бригадасымен шайқасты. Райттың VI корпусының қалған бөлігі сағат 15:40-қа дейін қайта ұйымдастырылып жатты, себебі Рикетстің дивизиясы және Гетти дивизиясынан Уорнер бригадасы елеулі жағдайсыздыққа тап болды. Шеридан VI корпустың жаяу әскерлерінің қасынан өтіп, оларды шабуылға шақырып, олар Берривилл жолының екі жағынан да алға жылжи бастады. 16:30-ға қарай Эдвардстың әскері Граймстің бригадасын Бейкер үйіне дейін кері итерді. Рамсердің әскері сол жақтағы шайқасты естіп, Гордон және Родс/Батл дивизияларынан қалып қойғандарды көре алды. Граймстің шегінуі және VI корпустың қалған екі дивизиясының қысымы Рамсерді кері шегінуге мәжбүр етті. Рамсер тағы бір шегінуді бастағанда, артиллериялық снаряд жарылып, бригадир генерал Арчибальд К. Годвин қаза болғандықтан, ол бригада командирін жоғалтты. Нельсоннан алға және оңтүстіктен Ломакстан атылған Конфедерация артиллериясы одақтың алға жылжуына ең үлкен кедергі болды.

Кавалерия оңтүстік-шығыстан және солтүстіктен шабуыл жасайды

Вильсон дивизиясы оңтүстік-шығыстан басталған түстен кейінгі жалпы шабуылға қосылды. Макинтош бригадасы күні бойы авангардта болды, бірақ Макинтош Сенсени жолына жақын жерде жеке шабуылға жетекшілік ету кезінде ауыр жарақат алды. Жағдайы соншалықты ауыр болғандықтан, оның аяғы тізеден төмен кесілді. Бір тарихшы былай деп жазды: «Макинтош пен оның басшылығының жоғалуы Вильсон дивизиясының тиімділігіне елеулі нұқсан келтірді». Вильсонның басқа бригада командирі Чэпменнің семсер белдігіне оқ тигеннен кейін бірнеше сағатқа мүгедек болып қалды. Чэпмен бригадасын полковник Уильям Уэллс уақытша басқарды, ол сағат 16:00 шамасында Конфедерацияның атты әскерін Абрамс-Криктан артқа қарай ығыстырды, бірақ артиллерия тарапынан кері қайтарылды. Круктың 2-ші жаяу әскер дивизиясы Паттонға қарсы тұрғанда, Девиннің кавалерия бригадасы семсерлерді қолдана отырып, Паттонның сол жағына шабуыл жасады. Аса қатал шайқаста Девин Паттонның полктерінен 300 сарбаз бен барлық үш туды қолға түсірді. Оңтүстікке қарай орналасқан Конфедерация артиллериясы жауынгерлердің жиынтығына оқ атып, досы мен жауын ажырата алмады, бірақ Девиннің шабуылын тоқтатты. Паттон кері шегілгеннен кейін Крук Екінші Орманды басып алды. Паттон бригадасының тұтқынға алынбаған немесе өлтірілмеген сарбаздары Гордонның дивизиясын қайта құруға мүмкіндік берген тас қоршаудың артына қайта жиналды. Осы кезде Гордон дивизиясы мен Паттон және Батл бригадалары ауыр шығынға ұшырады. Осы бригадалардың жүздеген сарбаздары тас қоршауға жиналмай, керісінше Винчестерге шегінді. Паттон өзінің бригадасының қалдықтарын жинауға тырысқанда қаза тауып, Винчестерде тұтқындалды. Крук Екінші Орманды басып алғаннан кейін Аверелдің кавалериясы пикеге батыс жақтан агрессивті түрде жылды. Аверел 1-ші Нью-Йорк кавалерия полкінің аттан түсірілген эскадрильясын, сондай-ақ Пауэлл мен Шунмейкер бригадаларының атты сарбаздарын қолданып, бір зеңбірек пен 80 сарбазды қолға түсірді. Содан кейін Шунмейкердің «Жұлдызды бекініс» деп аталатын шағын бекіністі басып алуы (кейін тастап кетуі) болды, нәтижесінде Шунмейкерге Құрмет медалі табысталды. Аверелдің сол жағында Пауэлл мен Кастер Мартинсбург пикесі маңында Пейн мен Фергюсонның кавалериясының қалдықтарына шабуыл жасады. Екі Конфедерация бөлімшесі Винчестерге қашып, қалада үрей тудырды. Кастер мен Пауэллдің сарбаздары қаланың солтүстік көшелерінде бірнеше рет оқ атқанмен, қаладағы Конфедерация офицерлері шамамен 300 сарбазды ұстап алды. Меррит Винчестерге жақындағанда Эрли Смит пен полковник Огастус Форсбергтің бригадаларын Брекинридж дивизиясынан пикені күзетуге жіберді. Олар Гордон мен Паттон күштері қайта жиналғаннан кейін тас қабырғаның оңтүстігіне 1500 сарбазды орналастырды, оларға Брэкстон мен майор Уильям Маклафлиннің батальондарынан батареялар көмектесті. Конфедерация артиллериясы Мерритті кері шегіндірді, ол кішкентай қырқаның артында қайта жиналды. Мерриттің шегінуі Аверелдің сол жақ қанатын ашты, ал Брекинридждің сарбаздары Аверелге назар аударды. Брекинридж капитан Джордж Берн Чэпменнің артиллериясын Форт-Коллиерге (кейбір карталарда «Форт-Коллиер» деп қате жазылған), теміржол желісі мен Мартинсбург пикесіне жақын орналастырды. Біраз уақыттан кейін Аверел кері шегініп, пикеге батыс жақтан қайта жиналды. Одақ кавалериясының тоқтауы Конфедерация күштерінің әртүрлі бөлімдерін қайта жинауға мүмкіндік берді, ал Ли Форт-Коллиер маңындағы күштердің басқаруын өз қолына алды. Брекинридж мен Уортон Гордон дивизиясына жақын орналасты. Уикхемнің кавалерия бригадасы, Манфорд басқаруында, Ред-Бад-Ранның солтүстік жағынан Сенсени жолына Эрлидің оң жағында Ломаксқа көмектесу үшін көшті. Торберт кавалериясы одан да қауіпті бола бастағандықтан, Эрли Манфордты Винчестер биіктіктерінің батыс жағына көшірді. Манфорд Форт Джексонды (Форт Милрой) шағын күштер басып алғанын анықтады. Манфорд сабырмен қамалға басып кіріп, екі зеңбірегін орнатты. Сол биік жерден ол Торберт кавалериясы мен Круктың жаяу әскеріне оқ атуы мүмкін еді.

Крук пен Торберт алға қарай жүреді

Крук Ерлидің сол жағына шабуылдауды жалғастырды. Гордон дивизиясы мен Паттон бригадасы сағат 16:30-да Уортон/Брекинридж дивизиясының қалған бөлігінің оң жақ фланкінің артына қайта топтасты. Конфедерацияның сол жақ фланкі енді Мартинсбург жолы мен теміржолға перпендикуляр орналасқан тас қабырғаның артында болды. Брэкстон артиллериясын қабырғаның артына орналастырды. Конфедерация әскерлерінің солтүстіктегі Форт-Коллиерде көбірек артиллериясы болды, онда Чэпмен батареясы Ли күшінің қолдауымен төрт зеңбірекке ие болды. Тағы да зеңбіректер Гордон дивизиясының артында, капитан Уильям М. Лоуридің «Wise Legion» артиллериясы орналасқан жерде болды. Бұл артиллерия Круктың шабуылын тоқтатты, бірақ Лоури мен Брэкстонның екі зеңбірегі оқ-дәрісін жұмсап, кері шегінуге мәжбүр болды. Аптон мен Крук XIX корпустың екі полкін Конфедерация позициясының бұрышына шабуылдауға көндіруге тырысты, бірақ полктер бас тартты, себебі Эмори XIX корпусына Екінші ормандардан асып кетпеуді бұйырған еді. Содан кейін Аптон полковник Рэнальд С. Маккензи мен 2-ші Коннектикут ауыр артиллерия полкін XIX корпус полктерінен асып, теміржол қоршауына жіберді, онда олар Гордонның оң фланкіне оқ атты. Олар күтпеген көмек алды, өйткені XIX корпустың 1-ші дивизиясынан бригадир генерал Джеймс В. Макмиллан 160-шы Нью-Йорк жаяу әскер полкімен келді және Маккензидің оң фланкіне орналасты. Бұл Гордон әскерін кері шегінуге мәжбүр етті, ал Тоберн әскері қабырғадан секіріп өтіп, шабуылдады. Круктың бүкіл армиясы алға жылжып, Аптонның оң жағына қосылды, бұл XIX корпусын шайқастан мүлдем шығарып тастады. Содан кейін Батл (Роудс) дивизиясы тәртіпсіздікпен Винчестерге қарай шегінді, ал Аптон өзінің қалған дивизиясын сол жақтан алға итерді. Оның кедергісі Бейкер үйі болды, ол биік жерде, Граймс бригадасымен орналасқан еді. Аптон полковник Джозеф Хамблин бригадасын жотаға қарай жылжытты, ал Граймс Смитфилд үйінің жанындағы биік жердегі L тәрізді Смитфилд редубына шегінді. Ли күші мен Чэпмен артиллериясы соғыс қиылысының екі жағында да одақтың атты әскерін ұстап тұрды. Сонымен қатар, Аптон Брекинридждің оң фланкіне шабуыл жасады, ал Торберттің атты әскері оның сол фланкіне Форт-Коллиерде, Мартинсбург жолының жанында шабуыл жасады. Торберт лейтенант Уильям К. Куйлер басқаратын 3-ші АҚШ артиллериясының батареясын қолданып, 34 жылқыны өлтіріп, капитан Чэпманды ауыр жарақаттады. Аверелл дивизиясы Конфедерацияның сол фланкін Бин, Фергюсон және Смит атты әскер бригадаларының қалдықтарына қарсы бұрды. Мерит Лоуэллдің резервтік бригадасын Форт-Коллиерге жіберіп, Пейн атты әскер бригадасын ығыстырды. Пауэлл бригадасы фортты жолдың батыс жағынан қоршап алды, ал Лоуэлл фортты басып алды, оның ішінде Чэпменнің екі зеңбірегі де болды. Ли ұрыс кезінде аяғына ауыр жарақат алды, бірақ қашып кетті. Аптонның жаяу әскері мен Торберттің атты әскерінің сәттілігі Крук әскерін шабуылды жаңартуға шабыс тартты, ал Конфедерация әскерлерінің көп бөлігі енді Винчестер арқылы оңтүстікке қарай қашып барады. Конфедерация артиллериясы Ерли армиясын жойылудан сақтап қалды. Смитфилд редубында Нельсон батальоны Берривилл жолымен одақтың жаяу әскерінің жақындауын қамтамасыз етті, ал Брэкстон мен Маклафлин батальондары солтүстікке қарай одақтың атты әскеріне оқ атты. Олар Винчестер биіктіктеріндегі атты әскер артиллериясынан да көмек алды.

VI корпус шығыстан қысым жасайды

Ертеде Рамссер Смитфилд бекінісінің оңтүстігінде, Берривилл жолы мен Мунт-Хеброн зиратының жанында болды. Бэтл (Родс), Гордон және Бреккенридж дивизияларының қалдықтары бекіністе орналасқан. Полковник Томас Х. Картердің басқаруындағы түрлі артиллерия бөлімдері бүкіл аймаққа стратегиялық түрде орналастырылды. Бекіністің шығыс жағында Райт Гетти мен Рикетсті оңға (солтүстікке) жіберді, бірақ олар артиллериямен тоқтатылды. Аптон тоқтап тұрған 37-ші Массачусет полкіне жетіп, полк туын алып, полкті алға жетеледі. Көп ұзамай бүкіл дивизия жылжуға көшті. Аптонның аяғына снарядтың сынығы тиіп жарақат алғанмен, Эдвардс белсенді басқаруды өз мойнына алды, Аптон майданнан кетуден бас тартты. Рикетс пен Гетти дивизиялары да алға жылжыды. Гетти Бейкер үйінің жанынан өтті, бірақ VI корпус тағы да тоқтап қалды. Томпкинс VI корпустың батареяларын жеткізіп келді, ал солтүстіктен ду Понт батареясы мен Торберт атты артиллериясы көмектесті. Союздық қиылысқан атыс Картерді жаралап, Смитфилд бекінісіндегі барлық артиллерия жылқыларын өлтірді.

Мерит пен Крук солтүстіктен алға қарай

Солтүстік майданда болған Шеридан өз жауынгерлерін шабуылға жіберуді жалғастырды. Мерит 1000-нан аз сарбаздық күшін жинап, Мартинсбург жолының шығыс жағындағы Конфедерацияның бекінісінің солтүстік бөлігіне шабуыл жасады. Күшті Кустер бригадасы бастап, қалған екі бригададан бөлімдер қосылды және шабуыл сағат 17:00 шамасында Кустердің әскери музыкасымен бірге басталды. Шабуылды бақылаған Конфедерация бригадасының командирі Форсберг екі рет жараланды, ал оның орнына келген майор Уильям А. Йонс бірнеше минуттан кейін қаза тапты. Брекинридждің әскері бір рет атып, бірақ одақтың атқыштар шабуылға өткенге дейін қайтадан оқтап үлкермеді. Бұл шабуыл, бұрынғы шабуылдармен – Форт-Коллиерге жасалған шабуылмен және Девиннің Паттон бригадасына жасаған шабуылымен бірігіп, Брекинридждің жаяу әскер дивизиясын талқандады. Олар 1200 сарбаз, 9 жауынгерлік ту, 2 бригада командирі және ондаған офицерін жоғалтты. Дювальдың жамбасына оқ тиіп, команданы Хейске тапсырғанына қарамастан, Круктың жаяу әскері Конфедерацияның бекінісіне шабуылдап, солтүстік қабырғасынан өтті, ал конфедераттар қашқанда олардың артынан қуды. Круктың армиясына Эдвардс басқаратын VI корпус, 37-ші Массачусетс полкі және сосын толық 1-ші дивизия қосылды, олар төбеден көтеріліп, бекіністің шығыс қабырғасынан өтті. Рикетттің 3-ші дивизиясы да оларға қосылды. Конфедераттар Винчестерден оңтүстікке қарай тәртіпсіздікпен қашты. Рамсюр өзінің дивизиясын қаланың шетімен, Фронт-Роял жолының жанынан оңтүстікке қарай жылжытты, ал оның әскері одақтың армиясы қалаға кіріп бара жатқанын көрді. Круктың 36-шы Огайо жаяу әскер полкі Хейздің 2-ші дивизиясын Винчестер арқылы бастап, конфедераттардың шағын тыңшылар тобын тазартты. Рамсюрдің әскері Ерлидің армиясы оңтүстікке қашқанда, Долина жолында артқы күзеттік қызмет атқарды.

Уилсон кеш

Бригаданың екі командирі жараланғаннан кейін Уилсонның "әрекеттері нашарлады". Ол Ломаксты айналып өтіп, оңтүстікке қарай шеңгел жасап, Доңғалақ Пайкқа қол жеткізуге тырысты, бірақ Ломакс Джонсонның атты әскерін кешкі сағат 6:00-де Фронт-Роял Пайк пен Миллвуд Пайк қиылысына жеткізіп, Уилсонды тоқтатып қойды. Уилсон Ерлидің кері шегініп бара жатқан әскерін тоқтату мүмкіндігін жіберді, бірақ Джонсонның кавалерия бригадасын шашыратып, Кернстаунға қарай аудандасты жалғастырды. Ол Valley Pike-қа қараңғыда жетті және Винчестерден оңтүстікке қарай 1 миль (2 км) жерде дивизиясын тоқтатты. Макинтош бригадасының екі атты полкі, 3-ші Нью-Джерси және 2-ші Огайо, жаудың жаяу әскерін түнгі сағат 10:00-ге дейін қуды, содан кейін дивизия түнге орналасты.

Ұрыс аяқталды

Қараңғылық шайқастың аяқталуына себеп болды. Конфедерация армиясы оңтүстікке қарай Valley Pike арқылы қашқанда, көптеген әскерлер Кернстаун мен Ньютаун арасындағы далаларда бірнеше сағат ұйықтады. Одақ армиясы Винчестер маңындағы далаларда орналасты, ал тізімдеме сағат 22:00 шамасында өтті. Қаланың көптеген ғимараттары ауруханаларға айналды. Жергілікті отбасылар ауруханаларда жұмыс істеді, ал екі тараптың да хирургтары жаралыларға көмек көрсетті. Шеридан Грантке телеграмма жіберіп, Эрли армиясын қуу үшін таңғы сағат 5:00-де Valley Pike бойымен жорық бастауға бұйрық берді. Конфедерация армиясы күн шығар алдында оңтүстікке қарай жалғастырды. Эрли таң атып келе жаздағанда Фишер төбесіне жетті. Оңтүстік тұрғындары бұл төбені өздерінің Гибралтары деп білген, ал Эрли оның биіктіктерін басып алу мүмкін емес деп сенді.

Шығындар

Ерлінің жарақат алғандар туралы есебі, шайқастан үш апта өткен соң жазылған, 3611 адамның – қаза тапқан, жараланған және хабарсыз жоғалғандарын көрсетеді, бірақ атты әскерді есепке алмайды. Ресми есептермен қатар, полк тарихтары мен хат алмасуларын пайдаланған зерттеуші, Ерлінің Долина армиясының 4015 адам шығынға ұшырағанын анықтады. Кейбір дереккөздерде көрсетілген сандар төмен, бірақ оларда атты әскерге қатысты кемшіліктер бар. Конфедерацияның жаяу әскер дивизиялары арасында ең көп қаза тапқан және жараланғандар саны Родс дивизиясында тіркелді – 686 сарбаз. Бұл жоғары көрсеткіш, аталған дивизияның екі одақтық жаяу әскер корпусы арасындағы кеңістікте қарсы шабуыл жасағанын және Расселдің одақтық жаяу әскер дивизиясымен шайқасқа түскенін көрсетеді. Конфедерация жаяу әскерінің командирлерінен дивизия командирі Родс, екі бригада командирі Годвин мен Паттон қаза тапты. Тағы бір бригада командирі Йорк ауыр жарақат алып, бір қолын жоғалтты. Полк деңгейінде 20 командир қаза тапты, жараланды немесе тұтқынға алынды. Ерлінің атты әскерінің қолбасшысы Ли ауыр жарақат алды. Шериданның Шенандоа армиясы ресми есепте 5018 адамның шығынын тіркеді, оның ішінде 697 қаза тапты, 3983 жараланды және 338 адам тұтқынға алынды немесе жоғалды. XIX корпус 2074 адам шығынға ұшырады, оның ішінде Гровердің 2-дивизиясынан 1527 сарбаз болды. VI корпуста ең көп шығынға ұшыраған – Кейфердің Рикетт дивизиясының екінші бригадасы. Армия басшыларының арасында Расселдің қазасы мен Аптонның жарақаттануы ауыр шығын болып саналды.

Салдары

20 қыркүйек күні таңғы сағат 5:00-де Шериданның әскері күні бойы жол жүріп, Страсбургтің солтүстік жағына 20 миль (32 км) оңтүстікке қарай жылжыды. Екі күннен кейін Фишер төбесінде Крук сырттан шабуыл жасап, Эрлидің сол қанатын айналып өтті, және Эрлидің әскері тағы да оңтүстікке қашып кетті. Шеридан Фишер төбесіндегі шайқас "біршама Опекуон шайқасының бір бөлігі болды, яғни ол осы шайқастан кейін болған қуғын-сүргіннің бір эпизоды еді" деп жазды.

Жүзеге асыру және әсері

Бір тарихшының айтуынша, Уинчестердегі үшінші шайқаста "ат әскері, артиллерия және жаяу әскері бір мезгілде, әрқайсысы өз табиғатына және дәстүрлеріне сәйкес, ең жақсы мүмкіндіктермен қолданылды". Уилсон келісіп, бұл шайқас "ат әскерінің жаяу әскерімен үйлесімді жұмыс істеген" алғашқы шайқас болды деп жазды. Сол кезде бұл шайқас "Шенноа аңғарының ең қанды шайқасы" болды және "1862 жылғы аңғарлық науқанның барлығынан да көп шығынға әкелді". Соғыс кезінде және одан кейін, екі тараптың көптеген сарбаздары осы шайқасты соғыстың ең ауыр шайқасы деп есептеді. Эрлидің жеңілісі Шенандоу аңғарындағы конфедераттық генерал үшін алғашқы жеңіліс болды. Жеңіліске ұшыраса да, ол өзінің шағын армиясын "тактикалық шеберлікпен және ерлікпен" басқарды, әсіресе жаяу әскерін және артиллериясын тиімді пайдаланды. Шеридан Берривилл каньоны арқылы тым көп әскер жіберіп, Крук армиясын резервте тым алыс ұстап қателік жасады. Шеридан өзінің табандылығы мен әскерін жігерлендіру қабілеті үшін мақтауға лайық, бірақ шешуші маневр – Эрлидің сол қанатына шабуыл жасау және содан кейін солтүстіктен ат әскерінің шабуылы Круктың, Шериданның емес, еңбегі болды. Әскерін жігерлендіру қабілетінен басқа, Шериданның үлесі атты әскерді басқару және пайдалану болды, бұл шайқастың нәтижесін анықтады. Тек Мерриттің атты әскер дивизиясы 775 адамды, жеті жауынгерлік туды және екі артиллериялық құралды тұтқынға алды. Шайқастағы он бес "Құрмет медалінің" иегерлерінің оны атты әскердің мүшелері болды. Эрли өзінің конфедераттық армиясы "жеңіске лайық болды және оны жеңіп алар еді, егер жаудың атты әскеріндегі үлкен басымдылығы болмағанда, ол оған жеңісті сыйлады" деп жазды. Уинчестердегі жеңісінен кейін Шеридан Линкольн, Грант және Соғыс министрі Эдвин Стэнтоннан құттықтау алды. Кейбір тарихшылар бұл шайқасты Шенандоу аңғарындағы ең маңызды шайқас деп санайды. Шеридан Эрлиге қарсы одан да көп табысқа жетті, ал Эрлидің Аңғар армиясы 1865 жылдың 2 наурызында Уэйнсборо шайқасында соғыстан шығарылды. Эрли сол шайқаста қашып кетті, бірақ Кастер дивизиясы 1700 адамды, 11 артиллериялық құралды, 17 жауынгерлік туды және Эрлидің штаб-пәтерінің жабдықтарын тұтқынға алды. Шерденнің үшінші Уинчестер шайқасынан кейінгі айлардағы табысы оны Грант пен Уильям Текумсе Шерманнан кейінгі мәртебеге жеткізді, ол соңынан АҚШ армиясының бас қолбасшысы болды. Ол 1890 жылдарда АҚШ валютасында бейнеленді: 1890 және 1891 жылдары он долларлық қазынашылық банкноттарында және 1896 жылы бес долларлық күміс сертификаттарында.

Сақтау

Үшінші Винчестер шайқас алаңы Шенноа аңғары шайқас алаңдарының Ұлттық тарихи ауданының бөлігі болып табылады. Оның сақталуына қатысатын негізгі ұйымдар – Шенноа аңғары шайқас алаңдары қоры, Американдық шайқас алаңдары қоры және Вирджиния ашық кеңістіктерін қорғау қоры. Шайқас алаңы үлкен, қала және солтүстік және шығысқа қарайғы жерлерді қамтиды. Шайқас алаңының көп бөлігі құрылыспен дамыған, ал 81-ші тас жол және Вирджиния штатының 7-ші тас жолы одан өтеді. Уинчестердің шығысындағы шайқас алаңының бөліктері әлі де егістік жер болып табылады, және олардың бір бөлігі сақталған. Жаңа келушілер орталығы Редбуд тас жолындағы 81-ші тас жолдан шығысқа қарай 1.6 шақырым жерде орналасқан. Винчестер Фредерик округінің конгресс және келушілер бюросы Pleasant Valley тас жолында шайқас алаңының жол карталарымен қоса, ақпаратты ұсынады.