Қадимі Мысыр астанасы Инебу-хедж

Ежелгі Мысыр астанасы Мемфис туралы: тарихы, орналасқан жері (Гиза, Мит Рахина), пирамидалар және ЮНЕСКО мұрасы. Қызықты саяхат!

32 мин оқу

100%

Дереккөз: Memphis, Egypt — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Инэбу хедждің ежелгі астанасы, Египет

Мемфис (مَنْف, ; Бохаири; Μέμφις), немесе Меннефер, Инэбу хедждің ежелгі астанасы болды, Төменгі Египеттің бірінші номы, ол мхв ("Солтүстік") деп белгілі болған. Оның қираған орындары қазіргі Мит Рахина ауылының жанында, Гизадағы Бадрашин округінде орналасқан. Бұл қазіргі атауы, мүмкін, "Арман басты сфинкстер жолы" деген мағынаны білдіретін Мемфис mjt rhnt деген соңғы ежелгі египеттік атауынан шыққан. Батысындағы шөл жазығында созылған пирамидалар алқабымен бірге, оның ішінде әйгілі Гиза пирамидалары, Мемфис және оның некрополі ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген. Бұл орын ашық аспан астындағы мұражай ретінде жұртшылыққа ашық. Б.з.д. III ғасырдың басында, эллинистік Египеттің Птолемей патшалығында дін қызметкері және тарихшы Манетон айтқан аңыздарға сәйкес, қала патша Менес тарапынан негізделген. Ол Ежелгі Египеттің (Кемет немесе Кумат) елордасы болды, Ерте Династиялық кезең мен Ескі Патшалық кезеңінде және Ежелгі Египет тарихының барлық кезеңінде маңызды қала болып қала берді. Ол Нил дельтасының аузында стратегиялық жағдайда орналасқан, және қарбалас әрекеттерге толы болды. Оның негізгі порты, Перу-нефер (Аваристегі Перу-нефермен шатастырмау керек), азық-түлік пен тауарды Ежелгі Патшалыққа тарату үшін көптеген шеберханалар, фабрикалар және қоймаларға ие болды. Алтын ғасырында Мемфис сауда, коммерция және діннің аймақтық орталығы ретінде гүлденді. Мемфис қолөнершілердің қамқоршысы Птах құдайының қорғауында болды деп есептелді. Оның үлкен ғибадатханасы, Хут ка Птах ("Птахтың касының қоршауы" деген мағынада), қаладағы ең маңызды құрылыстардың бірі болды. Манетон грек тілінде бұл ғибадатхананың атын Аἴγυπτoς (Ai gy ptos) деп берген, және бұл атаудың қазіргі ағылшын тіліндегі "Египет" атауының этимологиялық тегі деп саналады. Мемфистің тарихы елдің тарихымен тығыз байланысты. Оның құлдырауы, жағалаудағы Александрияның өркендеуінен кейін, соңғы антикалық дәуірде экономикалық маңыздылығын жоғалтуына байланысты деп есептеледі. Оның діни маңызы, Тесалоника жарлығынан (380 ж.) кейін ежелгі дін тасталғаннан кейін азайды, бұл Никеялық христиандықты Рим империясының жалғыз дініне айналдырды. Орта ғасырларда, Қайырға жақын орналасқан Каир маңызды саяси және экономикалық орталық ретінде пайда болды. Бүгінде бұрынғы астананың қираған қалдықтары оның өткеніне байланысты фрагменттер ұсынады. Оның көптеген қалдықтары маңызды туристік орындарға айналды.

Memphis (مَنْف, ; Bohairic ; Μέμφις), or Men nefer, was the ancient capital of Inebu hedj, the first nome of Lower Egypt that was known as mḥw ("North"). Its ruins are located in the vicinity of the present day village of Mit Rahina (ميت رهينة), in markaz (county) Badrashin, Giza, Egypt. This modern name is probably derived from the late Ancient Egyptian name for Memphis mjt rhnt meaning "Road of the Ram Headed Sphinxes". Along with the pyramid fields that stretch on a desert plateau for more than on its west, including the famous Pyramids of Giza, Memphis and its necropolis have been listed as a World Heritage Site. The site is open to the public as an open air museum. According to legends related in the early third century BC by Manetho, a priest and historian who lived in the Ptolemaic Kingdom during the Hellenistic period of ancient Egypt, the city was founded by King Menes. It was the capital of ancient Egypt (Kemet or Kumat) during both the Early Dynastic Period and Old Kingdom and remained an important city throughout ancient Egyptian history. It occupied a strategic position at the mouth of the Nile Delta, and was home to bustling activity. Its principal port, Peru nefer (not to be confused with Peru nefer at Avaris), featured a high density of workshops, factories, and warehouses that distributed food and merchandise throughout the ancient kingdom. During its golden age, Memphis thrived as a regional centre for commerce, trade, and religion. Memphis was believed to be under the protection of the god Ptah, the patron of craftsmen. Its great temple, Hut ka Ptah (meaning "Enclosure of the ka of Ptah"), was one of the most prominent structures in the city. The name of this temple, rendered in Greek as Aἴγυπτoς (Ai gy ptos) by Manetho, is believed to be the etymological origin of the modern English name Egypt. The history of Memphis is closely linked to that of the country itself. Its eventual downfall is believed to have been due to the loss of its economic significance in late antiquity, following the rise of coastal Alexandria. Its religious significance was diminished after the abandonment of the ancient religion following the Edict of Thessalonica (380 AD), which made Nicene Christianity the sole religion of the Roman empire. By the Middle Ages, nearby Cairo had emerged as a major political and economic center. Today, the ruins of the former capital offer fragmented evidence of its past. Many of its remains have become significant tourist destinations.

Топонимика

Мемфис өзінің шамамен төрт мың жылдық тарихында бірнеше атауға ие болды. Оның ежелгі египеттік аты Inebu hedj (𓊅𓌉, «ақ қабырғалар» деп аударылады). Қаланың үлкендігіне байланысты, ол бір уақытта немесе басқа уақытта айтарлықтай беделге ие болған аудандардың немесе шаһаршықтардың аттарымен де белгілі болды. Мысалы, Бірінші аралық кезеңнің мәтінінде ол Тети пирамидасының атымен Дед Сут («мәңгілік орындар») деп аталды. Бір кезде қала Анх Тави («Екі жердің өмірі») деп аталды, бұл атау қаланың Жоғарғы Египет пен Төменгі Египет арасындағы стратегиялық орналасуын көрсетеді. Бұл атау шамамен б.з.д. 2055–1640 жылдарға, Орта патшалық кезеңіне жатсады және ежелгі египеттік мәтіндерде жиі кездеседі. Жаңа патшалықтың басында (б.з.д. 1550 ж. шамасында) қала mn nfr (Men nefer, яғни «тұрақты және әдемі») деп аталды, ол Бохаиралық копт тілінде «Мемфи» (ⲙⲉⲙϥⲓ) болып өзгерді. «Мемфис» (Μέμφις) атауы – қаланың батысында орналасқан Пепи I пирамидасына берілген атаудың грек тіліне аудармасы. Қазіргі Мит-Рахина қаласының аты ежелгі египеттік Мемфистің кейінгі атынан – mjt rhnt («Қошқар басты сфинкстер жолы») шыққан болуы мүмкін, бұл Мемфисті және Сакқараны байланыстырған ежелгі жолға сілтеме, сол жолмен қабірге қойылған бұқалар саркофагқа жеткізілді. Киелі кітапта Мемфис Моф деп аталады. Мұсылман дәстүрі копт этимологиясын қабылдады, ол Māfah этимонымен жұмыс істейді. Бұл сан Мемфиске қатысты келесі дәстүрлерде маңызды рөл атқарады: қаланың ұзындығы отыз миль болды, Манкаус оны өзінің отыз қызы үшін салдырды, ал Бейсар өзінің отыз баласымен бірге осында өмір сүрді.

Орналасқан жері

Мемфис қаласы Каирдің оңтүстігінде, Нил өзенінің батыс жағалауында орналасқан. Қазіргі заманғы Мит-Рахина, Дахшур, Абусир, Абу Гораб және Завьет-эль-Ариан қалалары Каирдің оңтүстігінде орналасқан және барлығы тарихи Мемфистің әкімшілік шекараларында жатыр. Бұл қала Жоғарғы Египет пен Төменгі Египеттің арасындағы шекараны белгілейтін орын болған. (Жоғарғы Египеттің 22-ші және Төменгі Египеттің 1-ші номесі).

Халық саны

Бүгінде ежелгі қаланың іздері адам қоныстанбайды. Ең жақын қазіргі елді мекен – Мит-Рахина қаласы. Тарихи халқының санына қатысты бағалар әртүрлі дереккөздерде кеңінен әртүрлі. Тертиус Чандлердің мәліметінше, Мемфисте шамамен 30 000 тұрғын болған және қала негізделген кезден бастап шамамен 2250 жылға дейін, сондай-ақ 1557 жылдан 1400 жылға дейін әлемдегі ең ірі елді мекен болып келген. К. А. Бард одан сақтанып, қала халқының шамамен 6 000 адамды құрағанын есептейді.

Тарих

Ерте династиялық кезең мен Ескі патшалық дәуірінде Мемфис алтыдан астам бірізді династия үшін Ежелгі Египеттің астанасы болды. Қала Алтыншы династия кезінде жаратылыс және өнер құдайы Птахқа табыну орталығы ретінде ең жоғары мәртебеге жетті. Птах храмын күзеткен алабастр сфинкс – қаланың бұрынғы күші мен мәртебесінің естелік белгісі. Мемфис үштігі, яғни жаратушы құдай Птах, оның жұбайы Сехмет және олардың ұлы Нефертем, қаладағы негізгі құлшылық нысаны болды. Мемфис XVIII династиядан кейін Теба мен Жаңа патшалықтың өркендеуімен құлдырады, бірақ парсылар тұсында қайта жанданды, Александрияның іргесі қаланғаннан кейін толыққанды екінші орынға түсті. Рим империясы кезінде Александрия Египеттің ең маңызды қаласы болып қала берді. Мемфис 641 жылы Фустат (немесе Фустат) құрылғанға дейін Египеттің екінші қаласы болды. Содан кейін ол көбінесе тасталып, айналағы елді мекендер үшін тас көзіне айналды. Он екінші ғасырда бұл орын әлі де әсерлі қираған орындарымен көзге түсті, бірақ көп ұзамай төменгі қираған үйінділер мен шашыраңқы тастардан тұратын кеңістікке айналды.

Аңыз тарихы

Манетон жазған аңыз бойынша, екі жерді біріктірген алғашқы патша Менес өз астанасын Нил өзенінің жағасында, өзенді бөгеттер арқылы бұрып салу арқылы құрған. Осыған ұқсас оқиғаны баяндаған грек тарихшысы Геродот, қалаға келген кездегі ел билеушілері парсылардың, қала жыл сайынғы су тасқынынан сақталуы үшін осы бөгеттердің жағдайына ерекше назар бөлгендерін айтады. Теория бойынша, Менес Римнің Ромулына ұқсас мифтік патша болуы мүмкін. Кейбір ғалымдар Мысырдың өзара қажеттілік, мәдени байланыстар мен сауда әріптестіктерін дамыту арқылы біріккенін болжайды, бірақ біріккен Мысырдың алғашқы астанасы Мемфис қаласы болғаны даусыз. Кейбір египтологтар аңыздағы Менесті тарихи Нармермен теңестіреді, ол Нармер палитрасында Төменгі Мысырдағы Нил өзенінің дельтасын жаулап алып, өзін патша ретінде орнықтырған. Бұл палитра шамамен б.з.д. 31 ғасырға жатса, ол Мысырдың Менес арқылы бірігуі туралы аңызға сәйкес келеді. Дегенмен, 2012 жылы Синайда Ири Хордың Мемфиске сапары туралы жазу табылды.) грек мифологиясында Мысырдың Мемфис қаласын құрған адам ретінде есептеледі.

Ертедегі династиялық кезең және Ескі патшалық

Ескі патшалық және одан бұрынғы қала туралы көп мәлімет жоқ. Бұл күшті патшалардың мемлекет астанасы болған, олар Бірінші династиядан бастап Мемфистен билік жүргізді. Манетонның айтуынша, Менестің билігінің алғашқы жылдары билік орталығы Тиниске қарай оңтүстікке жылжуы мүмкін. Манетонның сөзіне қарағанда, ежелгі дереккөздер «ақ қабырғалар» (Ineb hedj) немесе «ақ қабырғаның бекінісі» Менес құрған деген болжамды келтіреді. Бұл патша бұрын қарсылас болған екі елдің бірігуін жақсырақ бақылау үшін сол жерге орналасқан болуы мүмкін. Саққарадағы ежелгі некропольде орналасқан Үшінші династияның Джосер кешені, патшалық жерлеу орны болған, онда патшалыққа қажетті барлық нәрсе – ғибадатханалар, киелі орындар, салтанатты залдар, сарайлар мен казармалар болды. Алтын ғасыр Төртінші династиямен басталды, ол Мемфистің патшалық резиденциясы ретіндегі маңызды рөлін одан әрі нығайтты, мұнда билеушілер екі елдің бірігуінің құдайлық белгісі – қос тәжді қабылдады. Птах ғибадатханасында тәж кигізу рәсімдері мен Сед фестивалі сияқты мерекелер тойланды. Мұндай рәсімдердің алғашқы белгілері Джосердің бөлмелерінде табылды. Осы кезеңде Птах ғибадатханасының дін қызметкерлері пайда болды. Ғибадатхананың маңыздылығы патшалық және ақсүйектердің жерлеу рәсімдеріне қажетті азық-түлік пен басқа да заттарды төлеу арқылы расталады. Бұл ғибадатхана Палермо тасында сақталған жылнамаларда да айтылады, және Менкаура билігінен бастап, кем дегенде Тети билігіне дейін жұптасып жұмыс істеген Мемфис бас діни қызметкерлерінің есімдерін білеміз. Бұл кезеңнің архитектурасы Төртінші династияның Гизадағы патшалық некрополіндегі архитектураға ұқсас болды, ондағы жаңа қазбалар сол кездегі мемлекеттің басты назары патшалық қабірлерді салуға бағытталғанын көрсетті. Бұл пікірді қала атының этимологиясы да қолдайды, ол Алтыншы династияның Пепи I пирамидасының атымен сәйкес келеді. Мемфис содан бері ұзақ дәуір бойы өнер мен сәулеттің мұрагері болды, алдыңғы патшалықтардың ескерткіштері оны үнемі дамытты. Бұл некропольдердің барлығын қолөнершілер мен жұмысшыларға арналған лагерьлер қоршап тұрды, олар патшалық қабірлерді салуға толыққанды берілді. Көп шақырымға созылған Мемфис, храмдар қасиетті аумақтармен, ал порттар жолдар мен каналдармен байланысқан нағыз мегаполис құрды. Осылайша қаланың шекарасы біртіндеп кеңейіп, үлкен қалалық кеңістікке айналды. Оның орталығы Птах ғибадатханасының кешені маңында сақталды.

Little is known about the city of the Old Kingdom and before. It was the state capital of the powerful kings, who reigned from Memphis from the date of the First Dynasty. According to Manetho, during the earliest years of the reign of Menes, the seat of power was farther to the south, at Thinis. According to Manetho, ancient sources suggest the "white walls" (Ineb hedj) or "fortress of the white wall" were founded by Menes. It is likely that the king established himself there to better control the new union between the two kingdoms that formerly were rivals. The complex of Djoser of the Third Dynasty, located in the ancient necropolis at Saqqara, would then be the royal funerary chamber, housing all the elements necessary to royalty: temples, shrines, ceremonial courts, palaces, and barracks. The golden age began with the Fourth Dynasty, which seems to have furthered the primary role of Memphis as a royal residence where rulers received the double crown, the divine manifestation of the unification of the Two Lands. Coronations and jubilees such as the Sed festival were celebrated in the temple of Ptah. The earliest signs of such ceremonies were found in the chambers of Djoser. During this period, the clergy of the temple of Ptah came into being. The importance of the temple is attested with payments of food and other goods necessary for the funerary rites of royal and noble dignitaries. This temple also is cited in the annals preserved on the Palermo Stone, and beginning from the reign of Menkaura, we know the names of the high priests of Memphis who seem to have worked in pairs, at least until the reign of Teti. The architecture of this period was similar to that seen at Giza royal necropolis of the Fourth Dynasty, where recent excavations have revealed that the essential focus of the kingdom at that time centred on the construction of the royal tombs. A strong suggestion of this notion is the etymology of the name of the city itself, which matched that of the pyramid of Pepi I of the Sixth Dynasty. Memphis was then the heir to a long artistic and architectural practice, constantly encouraged by the monuments of preceding reigns. All these necropoleis were surrounded by camps inhabited by craftsmen and labourers, dedicated exclusively to the construction of royal tombs. Spread over several kilometres stretching in all directions, Memphis formed a true megalopolis, with temples connected by sacred temenos, and ports connected by roadways and canals. The perimeter of the city thus gradually extended into a vast urban sprawl. Its centre remained around the temple complex of Ptah.

Орта жүз

Орта патшалықтың басында патшаның астанасы мен сарайы оңтүстік Тебаға көшіріліп, Мемфис біраз уақытқа тасталып қалды. Саяси биліктің орталығы ауысқанмен, Мемфис сауда және өнердің ең маңызды орталығы болып қала берді, бұл Птах ғибадатханасының батысындағы қолөнершілер аудандары мен зираттардың табылуымен куәландырылды. Сондай-ақ, осы кезеңнің сәулеттік ерекшеліктерін көрсететін іздер де табылды. Аменемхат I атынан жасалған үлкен граниттік құрбандық үстелінде патшаның Птах құдайына, шындықтың иесіне арнап киіз үй салғаны айтылған. Аменемхат II атына жазылған тас блоктар Рамзес II пилондарының алдындағы алып монолиттердің негізі ретінде қолданылған. Бұл патшалар шекарадан тысқары жерлерге кен өндіру экспедицияларын, шабуылдарды немесе әскери жорықтарды ұйымдастырғаны белгілі, сондай-ақ осы кезеңдегі патша сарайының ресми актілерін бейнелейтін панель де табылды. Птах ғибадатханасының қираған қалдықтарында Сенусрет II атынан Мемфис құдайларына сыйлық ретінде сәулеттік жұмыстарды тапсыру туралы жазуы бар блок табылды. Сонымен қатар, Жаңа Патшалық патшалары қалпына келтірген көптеген мүсіндер XII династия патшаларына жатқызылады. Мысалы, ғибадатхананың қираған жерінен табылған екі алып тас мүсін, кейін Рамзес II атымен қалпына келтірілді. Сонымен қатар, Геродот пен Диодордың жазбаларында айтылғандай, Аменемхат III Птах ғибадатханасының солтүстік қақпасын салған. Осы аймақта Флиндерс Петри жүргізген қазба жұмыстары кезінде осы патшаға тиесілі қалдықтар табылып, бұл мәлімет расталды. Сондай-ақ, сол кезде Птахтың бас жұбыларының мастабалары Саккарадағы патшалық пирамидалардың жанында салынғанын атап өткен жөн, бұл Мемфис патшалығы мен дін қызметкерлерінің тығыз байланыста болғанын көрсетеді. XIII династия осы үрдісті жалғастырды, ал осы әулеттің кейбір патшалары Саккарада жерленді, бұл Мемфис монархияның орталығындағы орнын сақтап қалғанын көрсетеді. Шамамен 1650 жылға таяу Гиксостардың басып кіруі және билікке келуі Мемфис қаласын қоршауға алып келді. Ежелгі астананы басып алғаннан кейін, Гиксос патшалары көптеген ескерткіштер мен мүсіндерді бұзып, тонап немесе зақымдап, кейін Аварис қаласын безендіру үшін алып кетті. Теба патшаларының, жарты ғасырдан кейін патшалықты қайта басып алуды бастаған XVII династиясының патшалық үгіт-насихатының іздері де табылды.

At the beginning of the Middle Kingdom, the capital and court of the king had moved to Thebes in the south, leaving Memphis for a time. Although the seat of political power had shifted, Memphis did remain perhaps the most important commercial and artistic centre, as evidenced by the discovery of handicrafts districts and cemeteries, located west of the temple of Ptah. Also found were vestiges attesting to the architectural focus of this time. A large granite offering table on behalf of Amenemhat I mentioned the erection by the king of a shrine to the god Ptah, master of Truth. Other blocks registered in the name of Amenemhat II were found to be used as foundations for large monoliths preceding the pylons of Ramses II. These kings were also known to have ordered mining expeditions, raids, or military campaigns beyond the borders, erecting monuments or statues to the consecration of deities, evinced by a panel recording official acts of the royal court during this time. In the ruins of the Temple of Ptah, a block in the name of Senusret II bears an inscription indicating an architectural commission as a gift to the deities of Memphis. Moreover, many statues found at the site, later restored by the New Kingdom kings, are attributed to kings of the Twelfth Dynasty. Examples include the two stone giants that have been recovered amidst the temple ruins, which were later restored under the name of Rameses II. Finally, according to the tradition recorded by Herodotus, and Diodorus, Amenemhat III built the northern gate of the Temple of Ptah. Remains attributed to this king were indeed found during the excavations in this area conducted by Flinders Petrie, who confirmed the connection. It is also worth noting that, during this time, mastabas of the high priests of Ptah were constructed near the royal pyramids at Saqqara, showing that the royalty and the clergy of Memphis at that time were closely linked. The Thirteenth Dynasty continued this trend, and some kings of this line were buried at Saqqara, attesting that Memphis retained its place at the heart of the monarchy. With the invasion of the Hyksos and their rise to power ca. 1650 BC, the city of Memphis came under siege. Following its capture, many monuments and statues of the ancient capital were dismantled, looted, or damaged by the Hyksos kings, who later carried them off to adorn their new capital at Avaris. Evidence of royal propaganda has been uncovered and attributed to the Theban kings of the Seventeenth Dynasty, who initiated the reconquest of the kingdom half a century later.

Жаңа патшалық

XVIII династияның басталуы тивандықтардың басып алушылар үстінен жеңісімен басталды. Аменхотеп II (б.з.д. 1427–1401/1397) және Тутмос IV (б.з.д. 1401/1397–1391/1388) билік еткен жылдары Мемфис қаласына патшалық назар көп болғанымен, билік көбінесе оңтүстікте қалды. Содан кейін ұзақ тыныштық орнағаннан кейін қала қайтадан өркендеп, стратегиялық орнының арқасында пайда көрді. Басқа империялармен сауда байланыстарын нығайту Перу-нефер портының (сөзбе-сөз "Сәтті сапар!") көршілес аймақтар, соның ішінде Библос және Левант үшін патшалыққа кіреберіс қақпасы болғанын білдірді. Жаңа Патшалық кезінде Мемфис патшалық әміршілер мен дворяндық ұлдарының білім алу орталығы болды. Мемфисте туып өскен Аменхотеп II әкесі билік еткен жылдары Төменгі Египеттің бас діни қызметкері тағайындалды. Оның ұлы Тутмос IV Мемфисте жас ханзада ретінде тұрып жатқанда өзінің атақты және жазылған арманын көрді. Бұл жерді барлау кезінде Карл Ричард Лепсиус Птах ғибадатханасының шығысында Тутмос IV атындағы бірнеше блоктар мен сынған колоннадаларды анықтады. Олар патшалық сарайдың құрылысына тиесілі болуы керек. Астарта ғибадатханасының (месопотамиялық немесе ассириялық құдайлардың, құдайлардың, құдайлардың құдайы) құрылуы, Геродоттың пікірінше, грек құдайы Афродитаға арналған. Бірақ Мемфистегі осы патшаның ең үлкен жұмысы – «Птамен біріккен Небмаатра» деп аталатын ғибадатхана болды, ол оның билік ету кезеңіндегі көптеген дереккөздерде, соның ішінде Мемфистің жоғары басқарушысы Хуйдің еңбектерін тізімдейтін артефактілерде кездеседі. Бұл ғибадатхананың орналасқан жері дәл анықталмаған, бірақ оның қоңыр кварцит блоктарының бірнешеуі Рамсес II (б.з.д. 1279–1213) Птахтың кішкене ғибадатханасын салу үшін қайта пайдаланған. Бұл кейбір египтологтардың соңғы ғибадатхананың бірінші ғибадатхананың орнында салынған деген тұжырымға әкелді. Мемфисте табылған жазуларға сәйкес, Ахнатон (б.з.д. 1353/51–1336/34; бұрын Аменхотеп IV) қалада Атен ғибадатханасын салған. Саққарада осы культтың діни қызметкерлерінің бірінің қабірі табылды. Оның мұрагері Тутанхамон (б.з.д. 1332–1323; бұрын Тутанхатен) патшалық резиденцияны Ахнатонның астанасы Ахетатоннан («Атеннің көкжиегінен») Мемфиске оның билігінің екінші жылының соңына дейін көшірді. Мемфисте тұрып, Тутанхамон Атен дәуірінен кейін ғибадатханалар мен дәстүрлерді қалпына келтіру кезеңін бастады, ол ересе деп саналды. Оның билігі кезіндегі маңызды лауазымды адамдардың, мысалы, Хоремхеб пен Майяның қабірлері Саққарада орналасқан, бірақ Хоремхеб патша болып билік құрғаннан кейін Патшалар аңғарында жерленген (б.з.д. 1319–1292). Ол Тутанхамон мен Айдың қол астында әскер басшысы болған. Майя Тутанхамон, Ай және Хоремхебтің билік кезінде қазыналықтың бақылаушысы болған. Ай Тутанхамонның бас министрі болған және оның орнын басып патша болды (б.з.д. 1323–1319). Өзінің билігін нығайту үшін ол Тутанхамонның жесірі Анхесенамунға, Ахнатон мен Нефертитидің алты қызының үшіншісіне үйленді. Оның тағдыры белгісіз. Сол сияқты Хоремхеб Нефертитидің қарындасы Мутноджеметке үйленіп, билікті нығайтты. Рамсес II тұсында қаланың жаңа астана Пи-Рамеске жақын болуы арқасында саяси салада жаңа маңызға ие болғаны туралы деректер бар. Патша Мемфисте көптеген ескерткіштерді орнатып, оларды ұлылықтың ұлы белгілерімен әшекейледі. 1213–1203 ж.ж. оның мұрагері Мернепта сарай салып, Птах ғибадатханасының оңтүстік-шығыс қабырғасын дамытты. XIX династияның алғашқы кезеңінде Мемфис патшаның ерекше көңілінен шықты, ал осы династияның қазіргі қала қираған жерлерінде ең айқын көрініс тапқан. Жиырма бірінші және жиырма екінші династияларда Рамзес бастаған діни дамудың жалғасы бар. Мемфис үшінші аралық кезең кезінде елдің геосаяси жағдайында үлкен өзгерістер болған кезде құлдырауды бастан кешірген жоқ. Оның орнына патшалар солтүстік-шығыстағы жаңа астаналары Танис қаласында Мемфис культін дамытуға тырысты. Бұл жерде табылған кейбір қалдықтардың арқасында Птахтың ғибадатханасы осы жерде тұрғандығы белгілі. Сиамун Амунга арналған ғибадатхананы салған деп саналады, оның қалдықтарын Флиндэрс Петри жиырмасыншы ғасырдың басында Птах кешенінің оңтүстігінде тапты. Архитектуралық жұмысына сипаттама берген жазуларға сәйкес, жиырма екінші династияның негізін қалаушы I Шешонк (б.з.д. 943–922) Птах ғибадатханасының алдындағы алаң мен пилонды салған, ол «Шешонк, Амунға жақын» деген есіммен аталады. Жаңа Патшалықта жақсы танымал болған осы ескерткішті қоршаған жерлеу культі ғибадатханада орнатылғаннан кейін бірнеше ұрпақ бойы жұмыс істеп келді, бұл кейбір ғалымдарды патшаның патшалық жерлеу бөлмесі болуы мүмкін деп ойлауға итермеледі. Шешонк сондай-ақ Апис құдайына арналған жаңа ғибадатхананың салынуын бұйырды, ол әсіресе мәйітке арналған рәсімдерге арналған, онда бұқаны ырым-жырым бойынша мумиялап жерлеуге дайындаған. Жиырма екінші династияға қатысты Мемфис бас діни қызметкерлерінің некрополі қаланың форумының батысында табылды. Ол Птахқа арналған шағын ғибадатхананы қамтыды, ол II Осорконның (б.з.д. 872–837) ұлы Шосхенк ханзадасы салған, оның қабірі 1939 жылы Пьер Монте тарапынан Саққарада табылған. Қазіргі уақытта ғибадатхана Қаһиредегі Египет мұражайының бағында, Рамсес II-нің үш колоссының артында көрініс тапқан.

The Eighteenth Dynasty thus opened with the victory over the invaders by the Thebans. Although the reigns of Amenhotep II (r. 1427–1401/1397 BC) and Thutmose IV (r. 1401/1397–1391/1388 BC) saw considerable royal focus in Memphis, but for the most part, power remained in the south. With the long period of peace that followed, prosperity again took hold of the city, which benefited from her strategic position. Strengthening trade ties with other empires meant that the port of Peru nefer (literally means "Bon Voyage") became the gateway to the kingdom for neighbouring regions, including Byblos and the Levant. In the New Kingdom, Memphis became a centre for the education of royal princes and the sons of the nobility. Amenhotep II, born and raised in Memphis, was made the setem—the high priest over Lower Egypt—during the reign of his father. His son, Thutmose IV received his famed and recorded dream whilst residing as a young prince in Memphis. During his exploration of the site, Karl Richard Lepsius identified a series of blocks and broken colonnades in the name of Thutmose IV to the east of the Temple of Ptah. They had to belong to a royal building, most likely a ceremonial palace. The founding of the temple of Astarte (Mespotamian or Assyrian goddess of fertility and war; Babylonian = Ishtar), which Herodotus syncretically understands is dedicated to the Greek goddess Aphrodite, also may be dated to the Eighteenth Dynasty, specifically the reign of Amenhotep III (r. 1388/86–1351/1349 BC). The greatest work of this king in Memphis, however, was a temple called "Nebmaatra united with Ptah", which is cited by many sources from the period of his reign, including artefacts listing the works of Huy, the High Steward of Memphis. The location of this temple has not been precisely determined, but a number of its brown quartzite blocks were found to have been reused by Ramesses II (r. 1279–1213 BC) for the construction of the small temple of Ptah. This leads some Egyptologists to suggest that the latter temple had been built over the site of the first. According to inscriptions found in Memphis, Akhenaten (r. 1353/51–1336/34 BC; formerly Amenhotep IV) founded a temple of Aten in the city. The burial chamber of one of the priests of this cult has been uncovered at Saqqara. His successor Tutankhamun (r. 1332–1323 BC; formerly Tutankhaten) relocated the royal court from Akhenaten's capital Akhetaten ("Horizon of the Aten") to Memphis before the end of the second year of his reign. Whilst in Memphis, Tutankhamun initiated a period of restoration of the temples and traditions following the era of Atenism, which became regarded as heresy. The tombs of important officials from his reign, such as Horemheb and Maya, are situated in Saqqara, although Horemheb was buried in the Valley of the Kings after reigning as king himself (r. 1319–1292 BC). He had been commander of the army under Tutankhamun and Ay. Maya was overseer of the treasury during the reigns of Tutankhamun, Ay, and Horemheb. Ay had been Tutankhamun's chief minister, and succeeded him as king (r. 1323–1319 BC). To consolidate his power he married Tutankhamun's widow Ankhesenamun, the third of the six daughters of Akhenaten and Nefertiti. Her fate is unknown. Similarly, Horemheb consolidated power when he married Nefertiti's sister Mutnodjemet. There is evidence that, under Ramesses II, the city developed new importance in the political sphere through its proximity to the new capital Pi Ramesses. The king devoted many monuments in Memphis and adorned them with colossal symbols of glory. Merneptah (r. 1213–1203 BC), his successor, constructed a palace and developed the southeast wall of the temple of Ptah. For the early part of the 19th Dynasty, Memphis received the privileges of royal attention, and it is this dynasty that is most evident among the ruins of the city today. With the Twenty first and Twenty second Dynasties, there is a continuation of the religious development initiated by Ramesses. Memphis does not seem to have suffered a decline during the Third Intermediate Period, which saw great changes in the geopolitics of the country. Instead it is likely that the kings worked to develop the Memphite cult in their new capital of Tanis, to the northeast. In light of some remains found at the site, it is known that a temple of Ptah was based there. Siamun is cited as having built a temple dedicated to Amun, the remains of which were found by Flinders Petrie in the early twentieth century, in the south of the temple of Ptah complex. According to inscriptions describing his architectural work, Sheshonk I (r. 943–922 BC), founder of the Twenty second Dynasty, constructed a forecourt and pylon of the temple of Ptah, a monument that he named the "Castle of Millions of Years of Sheshonk, Beloved of Amun". The funerary cult surrounding this monument, well known in the New Kingdom, was still functioning several generations after its establishment at the temple, leading some scholars to suggest that it may have contained the royal burial chamber of the king. Sheshonk also ordered the building of a new shrine for the god Apis, especially devoted to funeral ceremonies in which the bull was led to his death before being ritually mummified. A necropolis for the high priests of Memphis dating precisely from the Twenty second Dynasty has been found west of the forum. It included a chapel dedicated to Ptah by a prince Shoshenq, son of Osorkon II (r. 872–837 BC), whose tomb was found in Saqqara in 1939 by Pierre Montet. The chapel is currently visible in the gardens of the Egyptian Museum in Cairo, behind a trio of colossi of Ramesses II, which are also from Memphis.

Соңғы кезең

Үшінші аралық кезең мен соңғы кезеңде Мемфис жиі Кушиттер, ассириялықтар және парсылар сияқты жаулап алушы күштерге қарсы жергілікті династиялардың азаттық күресінің ортасы болды. Кушиттердің билеушісі Пянкидің жеңісті жорығы, билік ордасы Напатада орналасқан жиырма бесінші династияның құрылуына әкелді. Пианхидің Мысырды басып алуы Гебель-Баркалдағы Амон ғибадатханасындағы Жеңіс стеласында жазылған. Мемфисті басып алғаннан кейін, ливиялықтардың билігінде тоқырап қалған ғибадатханалар мен культтерді ол қайта жаңғыртты. Оның ізбасарлары Птах ғибадатханасының оңтүстік-батыс бұрышында шағын ғибадатханалар салған. Мемфис – ассириялықтардың қаупінен туған қырқыстардың ортасы еді. Тахарка тұсында қала қарсылық күштердің шекаралық бекінісі болды, бірақ Кушит патшасы Нубияға кері шегілген соң, қарсылық тез күйреп кетті. Ассирия патшасы Есархаддон, кейбір жергілікті мысырлық әмірлердің қолдауымен, б.з.д. 671 жылы Мемфисті басып алды. Оның әскері қаланы тонап, ауыл тұрғындарын өлтіріп, олардың басын үйіп қойды. Есархаддон өзінің астанасы Ниневияға бай олжамен оралды және Тахарканың ұлын шынжырмен бұғаулап, жеңіс стеласын орнатты. Патша кеткен соң, Мысыр ассириялық билікке қарсы көтерілді. Ашурбанипал әкесінің орнын басып, Мысырға қарсы шабуылды қайта бастады. 664 жылы жасалған кең ауқымды шабуыл кезінде Мемфис қаласы қайта тоналып, патша Тантамани Нубияға қуылды және жеңілді, бұл Кушиттердің Мысыр билігіне соңғы нүкте болды. Билік Саит патшаларына қайтып оралды, олар вавилондықтардың басып кіруінен қорқып, қаладағы құрылыстарды қайта жаңғыртты және бекітті, бұл туралы Априйдің Ком Туманда салған сарайы куәлік етеді. 525 жылы Пелузий шайқасынан кейін Мысыр мен Мемфис Камбис патшаның басқаруымен Персияға бағынды. Персиялық билік кезінде қала құрылыстары сақталды және нығайтылды, ал Мемфис жаңадан бағындырылған сатрапияның әкімшілік орталығы болды. Персиялық гарнизон қала ішінде, әсіресе Априйдің сарайының жанындағы солтүстік қабырғасында орналасты. Флиндрс Петридің қазбалары бұл аймақта қару-жарақ қоймалары болғанын көрсетті. Шамамен бір жарым ғасыр бойы қала Мысырдың парсы сатрапиясының ("Мудрайя" / "Мусрая") астанасы болып қала берді және Ахеменид монархиясы бағындырған кең аумақтағы сауданың маңызды орталықтарының біріне айналды. Саққарадағы Серапеумдағы Аписке арналған стелалар, биліктегі монархтың тапсырысымен осы кезеңдегі оқиғаларды түсінудің маңызды бөлігі болып табылады. Бұрынғыдай, киелі бұқалардың қалдықтары көмілген катакомбалар біртіндеп кеңейді және культтің маңызының өсуін растайтын монументалды сипатқа ие болды, әсіресе Мемфисте және оның некрополінде. Камбис II бағыштаған ескерткіш Геродоттың куәлігіне қайшы келеді, ол жаулап алушылардың қасиетті дәстүрлерге деген құрметсіздік көрінісін көрсетеді. Ұлттық ояну 404 жылы персиялықтардың билігін тоқтатқан Амиртейдің билікке келуімен байланысты болды. Ол 399 жылы қазанда Мемфисте Неферит I-ді жеңіп, өлтірді, ол жиырма тоғызыншы династияның негізін қалады. Бұл оқиға арамей папирусындағы құжатта (Бруклин папирусы 13) жазылған. Нефериттер астанасын шығыс дельтадағы Мендеске көшірді, ал Мемфис саяси мәртебесін жоғалтты. Алайда ол діни, саудалық және стратегиялық маңыздылығын сақтап, Персияның Мысырды қайта басып алу әрекеттеріне қарсы тұруда маңызды рөл атқарды. Нектанебо I тұсында елдегі ғибадатханаларды қайта жаңғырту бағдарламасы басталды. Мемфисте Птах ғибадатханасы үшін жаңа, мықты қабырға салынды және кешен ішінде ғибадатханалар мен шағын ғибадатханалар жаңғыртылды. Нектанебо II өзінен бұрынғысының жұмысын жалғастырып, үлкен ғибадатханалар, әсіресе Саққара некрополінде, пилондармен, мүсіндермен және сфинкстер қатарымен қапталған жолдармен әшекейлеп салуды бастады. Персиялықтардың елін қайтаруына жол бермеу үшін күш салғанға қарамастан, ол 340 жылы шабуылға ұшырады. Нектанебо II оңтүстікке, Мемфиске шегінді, оны Ахеменид патшасы Артаксеркс III қоршауға алды, патшаны Жоғарғы Мысырға, содан кейін Нубияға қашуға мәжбүр етті. 338-335 жылдар аралығында Хабабаш патшаның басшылығымен қаланың қысқа уақытқа босатылуы Саққарадан табылған, оның есімін бейнелейтін Апис бұқасының саркофагынан көрінеді. Дарий III әскері ақырында қаланың билігін қайтадан қолға алды. Соңғы кезеңдегі Мемфис қайта-қайта шабуылдар мен босатулардың куәсі болды. Көп рет қоршауға алынып, ел тарихындағы ең қанды шайқастардың ортасы болды. Грек одақтастарының Ахеменидтерге қарсы күресіне қолдау көрсеткеніне қарамастан, ел жаулап алушылардың қолына түсті және Мемфис ешқашан елдің астанасы болмады. 332 жылы гректер келді, олар персиялықтардан елді басып алды және 1952 жылғы Мысыр революциясына дейін Мысырда жаңа жергілікті билеуші таққа отырмады.

During the Third Intermediate Period and the Late Period, Memphis is often the scene of liberation struggles of the local dynasties against an occupying force, such as the Kushites, Assyrians, and Persians. The triumphant campaign of Piankhi, ruler of the Kushites, saw the establishment of the Twenty fifth Dynasty, whose seat of power was in Napata. Piankhi's conquest of Egypt was recorded on the Victory Stele at the Temple of Amun in Gebel Barkal. Following the capture of Memphis, he restored the temples and cults neglected during the reign of the Libyans. His successors are known for building chapels in the southwest corner of the temple of Ptah. Memphis was at the heart of the turmoil produced by the great Assyrian threat. Under Taharqa, the city formed the frontier base of the resistance, which soon crumbled as the Kushite king was driven back into Nubia. The Assyrian king Esarhaddon, supported by some of the native Egyptian princes, captured Memphis in 671 BC. His forces sacked and raided the city, slaughtered villagers, and erected piles of their heads. Esarhaddon returned to his capital Nineveh with rich booty, and erected a victory stele showing the son of Taharqa in chains. Almost as soon as the king left, Egypt rebelled against Assyrian rule. In Assyria, Ashurbanipal succeeded his father and resumed the offensive against Egypt. In a massive invasion in 664 BC, the city of Memphis was again sacked and looted, and the king Tantamani was pursued into Nubia and defeated, putting a definitive end to the Kushite reign over Egypt. Power then returned to the Saite kings, who, fearful of an invasion from the Babylonians, reconstructed and even fortified structures in the city, as is attested by the palace built by Apries at Kom Tuman. Egypt and Memphis were taken for Persia by king Cambyses in 525 BC after the Battle of Pelusium. Under the Persians, structures in the city were preserved and strengthened, and Memphis was made the administrative headquarters of the newly conquered satrapy. A Persian garrison was permanently installed within the city, probably in the great north wall, near the domineering palace of Apries. The excavations by Flinders Petrie revealed that this sector included armouries. For almost a century and a half, the city remained the capital of the Persian satrapy of Egypt ("Mudraya"/"Musraya"), officially becoming one of the epicentres of commerce in the vast territory conquered by the Achaemenid monarchy. The stelae dedicated to Apis in the Serapeum at Saqqara, commissioned by the reigning monarch, represent a key element in understanding the events of this period. As in the Late Period, the catacombs in which the remains of the sacred bulls were buried gradually grew in size, and later took on a monumental appearance that confirms the growth of the cult's hypostases throughout the country, and particularly in Memphis and its necropolis. Thus, a monument dedicated by Cambyses II seems to refute the testimony of Herodotus, who lends the conquerors a criminal attitude of disrespect against the sacred traditions. The nationalist awakening came with the rise to power, however briefly, of Amyrtaeus in 404 BC, who ended the Persian occupation. He was defeated and executed at Memphis in October 399 BC by Nepherites I, founder of the Twenty ninth Dynasty. The execution was recorded in an Aramaic papyrus document (Papyrus Brooklyn 13). Nepherites moved the capital to Mendes, in the eastern delta, and Memphis lost its status in the political sphere. It retained, however, its religious, commercial, and strategic importance, and was instrumental in resisting Persian attempts to reconquer Egypt. Under Nectanebo I, a major rebuilding program was initiated for temples across the country. In Memphis, a powerful new wall was rebuilt for the Temple of Ptah, and developments were made to temples and chapels inside the complex. Nectanebo II meanwhile, while continuing the work of his predecessor, began building large sanctuaries, especially in the necropolis of Saqqara, adorning them with pylons, statues, and paved roads lined with rows of sphinxes. Despite his efforts to prevent the recovery of the country by the Persians, he succumbed to an invasion in 340 BC. Nectanebo II retreated south to Memphis, to which the Achaemenid king Artaxerxes III laid siege, forcing the king to flee to Upper Egypt, and eventually to Nubia. A brief liberation of the city under the rebel king Khababash (338 to 335 BC) is evinced by an Apis bull sarcophagus bearing his name, which was discovered at Saqqara dating from his second year. The armies of Darius III eventually regained control of the city. Memphis under the Late Period saw recurring invasions followed by successive liberations. Several times besieged, it was the scene of several of the bloodiest battles in the history of the country. Despite the support of their Greek allies in undermining the hegemony of the Achaemenids, the country nevertheless fell into the hands of the conquerors, and Memphis was never again to become the nation's capital. In 332 BC came the Greeks, who took control of the country from the Persians, and Egypt would never see a new native ruler ascend the throne until the Egyptian Revolution of 1952.

Птолемея дәуірі

332 жылы Птах ғибадатханасында Александр Зұлқарнайын патшалыққа көтерілді, осымен еллінистік дәуір басталды. Қала Птолемей I-нің билікке келгенінен кейін де, әсіресе діни маңызы тұрғысынан, маңызды мәртебесін сақтап келді. Александрдың Вавилон қаласында қайтыс болғаннан (б.з.д. 323 жыл) кейін Птолемей оның денесін алуға және Мемфиске жеткізуге көп еңбек сірді. Патшаның Египетте жерленуді қалағанын мәлімдеп, ол Александрдың денесін Птах ғибадатханасының ішіне алып кіргізіп, дін қызметкерлеріне бальзамдауды тапсырды. Македония патшалары өз тағына құқығын алдыңғы патшаны жерлеу арқылы бекітетін дәстүр болған. Кейін Птолемей II саркофагты Александрияға көшірді, онда оны жерлеу үшін патшалық қабір салынды. Қазірге дейін қабірдің нақты орны белгісіз. Элианның сөзіне сүйенсек, көруші Аристондр Александр жерленген жердің "мәңгі бақытты және жеңіске толы" болатынын болжаған. Осылайша Птолемей әулетінің билігі басталды, соның салдарынан қаланың бірте-бірте құлдырауы күш алды. Птолемей I алғаш рет Египетке Серапис культін енгізіп, оның орталығын Саққарада құрды. Осы кезеңде Саққара Серапеумында көптеген жаңалықтар пайда болды, оның ішінде Ақындар палатасының салынуы, ғибадатхананы көркейтін дромдар және грек сәулетінің көптеген элементтері бой көтерді. Бұл культтың атағы ел шегінен асып, бірақ кейіннен Птолемейдің құрметіне оның мұрагерлері салған Александрия Серапеумымен қалыптасты. Мемфис жарлықтары б.з.д. 216 және 196 жылдары Птолемей IV және Птолемей V тарапынан жарияланды. Патшалықтың бас дін қызметкерлерінің өкілдері Птахтың бас діни қызметкерінің басшылығымен және патшаның қатысуымен синодқа жиналды. Олар елдің діни саясатын жылдарға жоспарлап, алымдар мен салықтарды белгіледі, жаңа қорықтар құрды және Птолемей билеушілеріне салық төледі. Бұл жарлықтар үш жазу түрінде стелаларға қашалып жазылды: демотикалық, иероглифтік және грек тілінде. Осы стелалардың ең танымал – Розетта тасы, ол XIX ғасырда ежелгі египет жазуын түсінуге көмектесті. Сонымен қатар, жерлеу рәсімдеріне қатысты басқа да стелалар табылды, олар Мемфистің жоғары дін қызметкерлерінің, Птахтың бас діни қызметкерлерінің әулеті туралы білімді кеңейтті. Бұл әулет Александриядағы патшалық отбасымен тығыз байланыста болды, сондықтан кейбір бас дін қызметкерлері мен Птолемей ханшайымдары арасында некелер болды, бұл екі отбасының байланысын одан да нығайтты.

In 332 BC, Alexander the Great was crowned king in the Temple of Ptah, ushering in the Hellenistic period. The city retained a significant status, especially religious, throughout the period following the takeover by one of his generals, Ptolemy I. On the death of Alexander in Babylon (323 BCE), Ptolemy took great pains in acquiring his body and bringing it to Memphis. Claiming that the king had officially expressed a desire to be buried in Egypt, he then carried the body of Alexander to the heart of the temple of Ptah, and had him embalmed by the priests. By custom, kings in Macedon asserted their right to the throne by burying their predecessor. Ptolemy II later transferred the sarcophagus to Alexandria, where a royal tomb was constructed for its burial. The exact location of the tomb has been lost since then. According to Aelian, the seer Aristander foretold that the land where Alexander was laid to rest "would be happy and unvanquishable forever". Thus began the Ptolemaic dynasty, during which began the city's gradual decline. It was Ptolemy I who first introduced the cult of Serapis in Egypt, establishing his cult in Saqqara. From this period date many developments of the Saqqara Serapeum, including the building of the Chamber of Poets, as well as the dromos adorning the temple, and many elements of Greek inspired architecture. The cult's reputation extended beyond the borders of the country, but was later eclipsed by the great Alexandrian Serapeum, built in Ptolemy's honour by his successors. The Decrees of Memphis were issued in 216 and 196 BC, by Ptolemy IV and Ptolemy V respectively. Delegates from the principal clergies of the kingdom gathered in synod, under the patronage of the High Priest of Ptah and in the presence of the king, to establish the religious policy of the country for years to come, also dictating fees and taxes, creating new foundations, and paying tribute to the Ptolemaic rulers. These decrees were engraved on stelae in three scripts to be read and understood by all: Demotic, hieroglyphic, and Greek. The most famous of these stelae is the Rosetta Stone, which allowed the deciphering of ancient Egyptian script in the nineteenth century. There were other stelae, funerary this time, discovered on the site that have forwarded knowledge of the genealogy of the higher clergy of Memphis, a dynasty of high priests of Ptah. The lineage retained strong ties with the royal family in Alexandria, to the extent that marriages occurred between certain high priests and Ptolemaic princesses, strengthening even further the commitment between the two families.

Қалпына келтіру және тастау

Римдіктердің келуімен Мемфис, Фиба сияқты, өз орнын Александрияның пайдасына жоғалтты, ол империяға есік ашты. Мысырдың жаңа билеушілерінің санасына сәйкес келетін, синкретикалық құдай Серапис культінің пайда болуы және елге терең бой түбір тартқан христиан дінінің таралуы Мемфистің ежелгі культтерінің толық құлауына себеп болды. Византия және копт кезеңдерінде қала біртіндеп кешіп, соңында жойылып кетті. Кейін ол тас карьеріне айналды, оның тастары жақын жердегі Фустат сияқты жаңа елді мекендерді салуға қолданылды, Фустатты біздің заманымыздың жетінші ғасырында Мысырды басып алған арабтар құрған жаңа астанасы. Фустаттың және кейіннен Каирдің негізі, олардың екеуі де солтүстікке қарай салынды, бұзылған ғибадатханалар мен Мемфистің ежелгі некропольдерінің тастарымен қаланды. XIII ғасырда араб саяхатшысы Абдул Латиф бұл жерге сапар шегіп, қираған жерлердің ұлылығын сипаттап, куәлік берді. Осы қаланың ауқымы мен ежелгілігіне қарамастан, оның үстемдігін бастан кешірген үкіметтердің жиі ауысуына, оны жоюға, жер бетінен соңғы іздерін жоюға, оны салған тастар мен материалдарды алып кетуге, оны безендірген мүсіндерді қиратуға тырысқан бірнеше халықтарға, сондай-ақ төрт мың жылдан астам уақыттың адамның әрекеттерінен басқа жасаған барлық өзгерістерге қарамастан, бұл қираған жерлер әлі де көрерменнің сезімдерін қозғайтын және ең шебер қаламдардың сипаттауға шамасы келмейтін кереметтерді ұсынады. Біз осы қалаға қаншалықты терең бойласақ, соғұрлым таңғаламыз, ал қираған жерлерге тағы бір қарау – жаңа қуаныш сыйлайды. Мемфистің қираған жерлері әр бағытта бір күндік саяхатқа созылады. Бүгінгі күні қалғандары араб тарихшысының көргендерімен салыстырғанда мардымсыз болғанымен, оның куәлігі көптеген археологтардың жұмысына шабыт берді. XIX ғасырдың алғашқы зерттеулері мен қазбалары, сондай-ақ Флиндерс Петридің ауқымды жұмысы, ежелгі астананың бұрынғы даңқының бір бөлігін көрсетуге мүмкіндік берді. Мемфис және оның некрополі, онда жерлену тас қабірлері, мастабалар, ғибадатханалар және пирамидалар бар, 1979 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

With the arrival of the Romans, Memphis, like Thebes, lost its place permanently in favour of Alexandria, which opened onto the empire. The rise of the cult of Serapis, a syncretic deity most suited to the mentality of the new rulers of Egypt, and the emergence of Christianity taking root deep into the country, spelled the complete ruin of the ancient cults of Memphis. During the Byzantine and Coptic periods the city gradually dwindled and finally dropped out of existence. It then became a quarry from which its stones were used to build new settlements nearby, including Fustat, the new capital founded by the Arabs who took possession in the seventh century AD. The foundations of Fustat and later Cairo, both built farther north, were laid with stones of dismantled temples and ancient necropoleis of Memphis. In the thirteenth century, the Arab chronicler Abd ul Latif, upon visiting the site, described and gave testimony to the grandeur of the ruins. Enormous as are the extent and antiquity of this city, in spite of the frequent change of governments whose yoke it has borne, and the great pains more than one nation has been at to destroy it, to sweep its last trace from the face of the earth, to carry away the stones and materials of which it was constructed, to mutilate the statues which adorned it; in spite, finally, of all that more than four thousand years have done in addition to man, these ruins still offer to the eye of the beholder a mass of marvels which bewilder the senses and which the most skillful pens must fail to describe. The more deeply we contemplate this city the more our admiration rises, and every fresh glance at the ruins is a fresh source of delight The ruins of Memphis hold a half day's journey in every direction. Although the remains today are nothing compared to what was witnessed by the Arab historian, his testimony has inspired the work of many archaeologists. The first surveys and excavations of the nineteenth century, and the extensive work of Flinders Petrie, have been able to show a little of the former glory of the ancient capital. Memphis and its necropolis, which include funerary rock tombs, mastabas, temples, and pyramids, were inscribed on the World Heritage List of UNESCO in 1979.

Қалдықтар

Жаңа патшалық дәуірінде, әсіресе Он тоғызыншы династияның билеушілері тұсында Мемфис билік және аумақ жағынан гүлденіп, Фивамен саяси және сәулеттік жағынан тең тартысты. Осы дамудың белгісі Сети I-нің Птахқа құлшылық ету үшін салған шағын ғимаратында көрінеді. Қазылымдардың бір ғасырдан астам уақыты бойында жүргізілуінің нәтижесінде археологтар ежелгі қаланың жоспары мен кеңеюін толыққанды растай алды.

Птахтың Ұлы ғибадатханасы

Хоут ка Птах, құрастырушы Птах құдайға табынуға арналған, ежелгі Мемфис қаласындағы ең үлкен және маңызды ғибадатхана болды. Бұл қаладағы ең көрнекті құрылыстардың бірі еді, қала орталығында кең аумақты алып жатты. Ғасырлар бойы құрметпен қадірленген бұл ғибадатхана Ежелгі Мысырдың үш ең маңызды қасиетті орнының біріне жатты, ал қалғандары – Хелиополистегі Ра және Фивадағы Амонның ұлы ғибадатханалары. Бұл ежелгі ғибадатхана туралы біздің білуіміздің көп бөлігі Геродоттың жазбаларынан алынған, ол Жаңа Мемлекет құлағаннан соң, парсылардың бірінші шапқыны кезінде бұл жерді зерттеген. Геродот ғибадатхананы Менес салғанын, ал кешеннің негізгі құрылысына дін қызметкерлері мен патшалар ғана кіре алатынын мәлімдеді. Алайда, оның баяндамасы кешеннің физикалық сипаттамасын бермейді. Соңғы ғасырда жүргізілген археологиялық жұмыстар ғибадатхананың қираған қалдықтарын аша бастады, үлкен қоршалған аумақтың оңтүстік, батыс және шығыс қабырғаларындағы бірнеше монументалды қақпалар арқылы кіруге болатынын көрсетті. Ұлы ғибадатхананың қалдықтары мен оның үй-жайлары ашық аспан астындағы музей ретінде көрсетіледі, бұл ғибадатхананың оңтүстік осін бастапқыда белгілеген Рамзес II-нің алып колоссының жанында орналасқан. Бұл секторда XIX ғасырда табылған үлкен сфинкс монолиті де бар. Ол XVIII династияға жатады және, ең болжамдысы, Аменхотеп II немесе Тутмос IV тұсында жасалған. Бұл осы типтегі мүсіндердің ең жақсы сақталған мысалдарының бірі, ол әлі де бастапқы орнында тұр. Ашық мұражайда көптеген мүсіндер, колосстар, сфинкстер және сәулеттік элементтер қойылған. Алайда, табылған заттардың көп бөлігі әлемнің ірі музейлеріне сатылды. Көбінесе оларды Каирдегі Египет мұражайында көруге болады. Қазіргі уақытта ғибадатхананың нақты келбеті белгісіз, тек периметрге басты кіреберіс жолы ғана белгілі. Соңғы жаңалықтар қақпалар мен мұнараларды безенген алып мүсіндердің табылуына байланысты. Бұл мүсіндер Рамзес II тұсында жасалған. Сондай-ақ, бұл патша ғибадатхана аумағында оларға табынған құдайларға арналған кем дегенде үш киелі орын салған.

The Hout ka Ptah, dedicated to the worship of the creator god Ptah, was the largest and most important temple in ancient Memphis. It was one of the most prominent structures in the city, occupying a large precinct within the city's centre. Enriched by centuries of veneration, the temple was one of the three foremost places of worship in Ancient Egypt, the others being the great temples of Ra in Heliopolis, and of Amun in Thebes. Much of what is known today about the ancient temple comes from the writings of Herodotus, who visited the site at the time of the first Persian invasion, long after the fall of the New Kingdom. Herodotus claimed that the temple had been founded by Menes, and that the core building of the complex was restricted to priests and kings. His account, however, gives no physical description of the complex. Archaeological work undertaken in the last century has gradually unearthed the temple's ruins, revealing a huge walled compound accessible by several monumental gates located along the southern, western, and eastern walls. The remains of the great temple and its premises are displayed as an open air museum near the great colossus of Rameses II, which originally marked the southern axis of the temple. Also in this sector is a large sphinx monolith, discovered in the nineteenth century. It dates from the Eighteenth Dynasty, most likely having been carved during the reign of either Amenhotep II or Thutmose IV. It is one of the finest examples of this kind statuary still present on its original site. The outdoor museum houses numerous other statues, colossi, sphinxes, and architectural elements. However, the majority of the finds have been sold to major museums around the world. For the most part, these can be found on display in the Egyptian Museum in Cairo. The specific appearance of the temple is unclear at present, and only that of the main access to the perimeter are known. Recent developments include the discovery of giant statues that adorned the gates or towers. Those that have been found date from the reign of Ramsses II. This king also built at least three shrines within the temple compound, where worship is associated with those deities to whom they were dedicated.

Рамзес ІІ Птах ғибадатханасы

Бұл кішкентай ғибадатхана Птахтың үлкен ғибадатханасының оңтүстік-батыс бұрышына іргелес орналасқан, ол Хорус, Птах және Амон атты үш мемлекеттік құдаймен бірге қасиетті Рамзес II-ге арналған. Ол толықтай Амонның сүйіктісі, Хелиополистің құдайы, билеушісі Рамзестің Птах ғибадатханасы ретінде белгілі. Оның қираған жерлерін 1942 жылы археолог Ахмед Бадави тапты, ал 1955 жылы Рудольф Антес қазба жұмыстарын жүргізді. Қазба жұмыстары барысында мұнарасы бар діни ғимарат, құрбандық шалуға арналған аула, бағаналы портик, одан кейін бағаналы зал және үш бөлімді киелі орын табылды, бәрі саз кірпіштерден салынған қабырғалармен қоршалған. Оның ең соңғы сыртқы пішіні Жаңа Мемлекет дәуірімен датыланды. Ғибадатхана шығысқа қарай, басқа діни ғимараттармен төселген жолға қарай ашылған. Мұнда жүргізілген археологиялық зерттеулер қаланың оңтүстік бөлігінде Мемфистің басты құдайы Птахқа ерекше құрметпен қаралатын көптеген діни ғимараттар бар екенін көрсетті.

Птах және Рамзес ІІ Сехмет ғибадатханасы

Шығысқа қарай орналасқан және Рамзестің ұлы колосына жақын орналасқан бұл кішкентай ғибадатхана он тоғызыншы династияға жатады және Птах пен оның құдайлық жұбайы Сехметке, сондай-ақ қасиетті Рамзес II-ге арналған болса керек. Оның қираған жерлері жақын маңдағы басқа ғибадатханалар сияқты жақсы сақталмаған, себебі оның әк тасты негіздері қала тасталып, кейінгі дәуірде қазылған. Ғимараттың батысқа қарап ашылатын қасбетін Орта патшалық дәуірінен қалған екі алып мүсін әшекейлеген. Олар Мемфис мұражайына көшірілді және патшаның жорыққа дайын тұрған күйін, Жоғарғы Египеттің ақ тәжін кигенін көрсетеді.

Мернептаның Птах ғибадатханасы

Ұлы ғибадатхана кешенінің оңтүстік-шығысында Он тоғызыншы династияның патшасы Мернепта қаланың басты құдайы Птахтың құрметіне жаңа ғибадатхана салды. Бұл ғибадатхананы ХХ ғасырдың басында Флиндрс Петри тапты және оны Геродот айтқан грек құдайы Протейдің бейнесі деп анықтады. Бұл жерді Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Кларенс Стэнли Фишер қазды. Қазба жұмыстары алдыңғы бөлігінен басталды, ол шамамен 15 шаршы метрлік үлкен ауладан тұрады, оңтүстік жағынан патшаның есімдері мен Птахтың лақаптары бейнеленген рельефтері бар үлкен есікке ашылады. Ғибадатхананың осы бөлігі ғана қазылып алынды, ал камераның қалған бөлігі солтүстікке қарай әлі толық зерттелген жоқ. Қазба жұмыстары кезінде археологтар саз кірпіштен салынған құрылыстың алғашқы іздерін тапты, ол тез арада ғибадатхананың жанында салынған үлкен салтанатты сарай екені анықталды. Тас ғибадатхананың маңызды элементтерінің бір бөлігі Египеттің Пенсильвания университетінің мұражайына сыйға берілді, ол экспедицияны қаржылады, ал қалғаны Каирдегі Египет мұражайында қалды. Жаңа патшалықтың қалған бөлігінде ғибадатхана қолданыста болды, кейінгі патшалардың тұсындағы іздеулердің артуы осыны көрсетеді. Бірақ содан кейін ол біртіндеп тасталып, азаматтар тарапынан басқа мақсаттар үшін пайдаланылды. Қаланың қызметінен біртіндеп көміліп, орындалған стратиграфиялық зерттеулер көрсеткендей, соңғы кезеңде ол қираған күйде болды және жақын арада жаңа ғимараттармен жабылды.

Хатор ғибадатханасы

Хатордың бұл кішкентай ғибадатханасы 1970 жылдары Абдулла әл-Сайед Махмуд тарапынан Хут Ка Птахтың үлкен қабырғасының оңтүстігінде қазылып алынған. Сикомордың қадірлі қызы Хаторға арналған бұл ғибараттың архитектурасы, әсіресе Карнакқа таныс кішкентай ғибадатханаларға ұқсас. Оның пропорцияларынан бұл құдайдың маңызды ғибадатханасы емес сияқты көрінеді, бірақ қазіргі уақытта қаланың қираған жерлерінен оған арналған жалғыз ғибарат осы. Бұл ғибадатхананың негізінен ірі діни мерекелер кезінде процессиялар үшін пайдаланылған деп саналады. Елдегі Хаторға арналған ең маңызды ғибадатханалардың бірі қаланың басқа жерінде болған деген болжам бар, бірақ оны әліге дейін таба алмады. Птахтың үлкен ғибадатханасының жанындағыға ұқсас ойыс, оның орналасқан жерін көрсетуі мүмкін. Археологтар бұл жерде қоршаудың және үлкен ескерткіштің қалдықтары болуы мүмкін деп есептейді, бұл теория көне дереккөздермен расталады.

Басқа ғибадатханалар

Неит құдайының ғибадатханасы Птах ғибадатханасының солтүстігінде орналасқан деген әңгіме бар. Ол әлі күнге дейін табылған жоқ. Мемфис қаласында Птахпен бірге келген құдайларға арналған тағы да бірнеше ғибадатханалар болған деп саналады. Осы қасиетті орындарының кейбіреуі ежелгі иероглифтерде көрсетілген, бірақ олар әлі қала қиратылысының арасында табылған жоқ. Жақын орналасқан Мит-Рахинадағы іздестірулер мен қазба жұмыстары жалғасуда, және бұл ежелгі діни қаланың құрылысы туралы білімімізді арттыруға мүмкіндік береді.

Шетелдік құдайларға арналған ғибадатханалар

Мемфистің солтүстігіндегі аумақта рим дәуіріне жататын Митраға арналған ғибадатхана қазылып алынды. Геродот сипаттаған Астарта ғибадатханасы грек авторы қалаға келген кезде финикиялықтарға бөлінген жерде болған, бірақ қазірге дейін табылған жоқ.

Сехмет ғибадатханасы

Птахтың жұбайы Сехмет құдайына арналған ғибадатхана әлі табылған жоқ, бірақ қазіргі уақытта египеттік дереккөздермен расталған. Археологтар әлі де қалдықтарды іздеуде. Ол Хут ка Птах аумағында орналасқан болуы мүмкін, себебі ХІХ ғасырдың соңында кешеннің қираған жерлерінде жасалған бірнеше жаңалықтар, оның ішінде құдайдың эпитетімен "үлкен есік" бейнесі салынған тас блок және Рамзес II атынан "Секхметтің сүйіктісі" деп жариялаған жазуы бар бағана осыны көрсетеді. Бұл туралы Ұлы Харрис папирусы да куәландырады, онда Рамзес III билік кезінде Птах пен олардың ұлы Нефертемнің мүсінімен бірге құдайдың мүсіні жасалғаны және ол Мемфис құдайлары үшін үлкен ғибадатхананың ортасында тапсырыс берілгені айтылады.

Апис ғибадатханасы

Мемфис қаласындағы Апис ғибадатханасы Птахтың тірі көрінісі саналатын Апис бұқасына табынуға арналған басты ғибадатхана болды. Ол Геродот, Диодор және Страбон сияқты классикалық тарихшылардың еңбектерінде егжей-тегжейлі сипатталған, бірақ оның орны әлі күнге дейін ежелгі астананың қираған жерлерінің арасында табылған жоқ. Геродоттың айтуынша, ғибадатхана ауласы – алып мүсіндері бар бағаналар қатарынан тұрған. Грек тарихшысы Страбон Актиум шайқасында Клеопатраға қарсы жеңіс однынан кейін, рим әскерлерімен бірге бұл жерге сапар шекті. Ол ғибадатхананың екі бөлмеден тұратындығын, бірі бұқаға, екіншісі анасына арналған екенін және олардың барлығы Птах ғибадатханасының жанында салынғандығын мәлімдеді. Ғибадатханада Апис оракул ретінде пайдаланылды, оның қимылдары пайғамбарлықтар ретінде түсіндірілді. Оның демі ауруларды емдейді деп сендірілді, ал оның қатысуы айналасындағыларға күш-қуат сыйлайды деп есептелді. Оған ғибадатханада терезе арқылы көруге рұқсат берілді, ал белгілі бір мерекелерде қала көшелерімен зергерлік бұйымдармен және гүлдермен безендіріліп әкелінді. 1941 жылы археолог Ахмед Бадави Мемфисте Апис құдайының бейнесі салынған алғашқы қалдықтарды тапты. Бұл орын Птахтың ғибадатханасының аумағында орналасқан. Саққарадан табылған стела көрсеткендей, Нектанебо II осы ғимаратты қалпына келтіруді бұйырған, ал камераның солтүстік бөлігінде отызыншы династияға жататын элементтер табылды, бұл ғибадатхананың осы бөлігінде қайта құру уақытын растайды. Бұл мәйіт сақтау орны ежелгі деректерде айтылған Апис ғибадатханасының бір бөлігі болған болуы мүмкін. Ғибадатхананың осы қасиетті бөлігі ғана сақталған, және ол Страбон мен Диодордың ғибадатхана Птах ғибадатханасының жанында орналасқан деген сөздерін растайды. Белгілі Апис мүсіндерінің көпшілігі Саққараның солтүстік-батысында орналасқан Серапеум деп аталатын жерлеу камераларынан табылды. Бұл жерде табылған ең көне қабірлер Аменхотеп III билік құрған кезеңге дейін жетеді.

The Temple of Apis in Memphis was the main temple dedicated to the worship of the bull Apis, considered to be a living manifestation of Ptah. It is detailed in the works of classical historians such as Herodotus, Diodorus, and Strabo, but its location has yet to be discovered amidst the ruins of the ancient capital. According to Herodotus, who described the temple's courtyard as a peristyle of columns with giant statues, it was built during the reign of Psamtik I. The Greek historian Strabo visited the site with the conquering Roman troops, following the victory against Cleopatra in the Battle of Actium. He details that the temple consisted of two chambers, one for the bull and the other for his mother, and all was built near the temple of Ptah. At the temple, Apis was used as an oracle, his movements being interpreted as prophecies. His breath was believed to cure disease, and his presence to bless those around with virility. He was given a window in the temple through which he could be seen, and on certain holidays was led through the streets of the city, bedecked with jewellery and flowers. In 1941, the archaeologist Ahmed Badawy discovered the first remains in Memphis that depicted the god Apis. The site, located within the grounds of the great temple of Ptah, was revealed to be a mortuary chamber designed exclusively for the embalming of the sacred bull. A stele found at Saqqara shows that Nectanebo II had ordered the restoration of this building, and elements dated from the Thirtieth Dynasty have been unearthed in the northern part of the chamber, confirming the time of reconstruction in this part of the temple. It is likely that the mortuary was part of the larger temple of Apis cited by ancient sources. This sacred part of the temple would be the only part that has survived, and would confirm the words of Strabo and Diodorus, both of whom stated that the temple was located near the temple of Ptah. The majority of known Apis statues come from the burial chambers known as Serapeum, located to the northwest at Saqqara. The most ancient burials found at this site date back to the reign of Amenhotep III.

Амон ғибадатханасы

Жиырма бірінші династия кезінде Сиамун Птах храмының оңтүстігіне ұлы Амон құдайына арналған киіз үй салған. Бұл храм (немесе храмдар) көбінесе Амон, оның жұбайы Мут және олардың ұлы Хонсудан құралған Тебалық үштікке арналған болды. Бұл Мемфис үштігінің (Птах, Сехмет және Нефертем) Жоғарғы Египеттегі баламасы еді.

Атон ғибадатханасы

Мемфисте Атонға арналған ғибадатхананың бар екені Саққарада ашылған XVIII династияның соңындағы мемфистік сановниктердің қабірлерінде табылған иероглифтермен куәландырылған. Олардың ішінде Тутанхамонның қабірі де бар, ол әкесі Ахенатонның тұсында "Мемфистегі Атон ғибадатханасының қараушысы" қызметін бастаған. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Мемфисте жүргізілген алғашқы қазба жұмыстарынан бері, қаланың түрлі бөліктерінде күн дискісі Атонға арналған ғимараттың болғанын көрсететін артефакттар табылды. Бұл ғимараттың орны қазірге дейін табылмайды, және Амарна кезеңінің іздері табылған жерлерге сүйене отырып, осы мәселе бойынша түрлі гипотезалар жасалған.

Рамзес ІІ мүсіндері

Ежелгі Мемфис қираған жерлерінде Рамзес II бейнелейтін көптеген мүсіндер табылды. Мемфис мұражайында оның монументалды әк тастан қашалған, шамамен 10 метрлік алып мүсіні орналасқан. Оны 1820 жылы итальян археологы Джованни Кавилья Птах ғибадатханасының оңтүстік қақпасының жанынан тапты. Мүсіннің негізі мен аяқтары денеден бөлінгендіктен, қазір ол арқасына жатып қойылған. Кейбір түстері ішінара сақталған, бірақ мүсіннің сұлулығы адам анатомиясының күрделі және нәзік формаларының мінсіз бейнеленгенінде. Патша Жоғарғы Египеттің ақ тәжін киеді, ол Хеджет деп аталады. Кавилья мүсінді Ипполито Розеллинидің аралықтығымен Тоскананың ұлы герцогы Леопольд II-ге жіберуді ұсынды. Розеллини патшаға тасымалдаудың қымбаттығын ескеріп, мүсінді бөліктерге бөлу қажет екенін кеңес берді. Мысыр мен Суданның валиі және өзін-өзі кедиві деп жариялаған Мұхаммед Әли Паша оны Британ мұражайына сыйға беруді ұсынды, бірақ мұражай үлкен мүсінді Лондонға тасымалдаудың қиындығына байланысты ұсыныстан бас тартты. Сондықтан ол Мемфис қаласының археологиялық аймағында, оны қорғау үшін салынған мұражайда қалды. Бұл мүсін Птах ғибадатханасының шығыс кіреберісін әсемдеген екі мүсіннің бірі болған. Екінші мүсін де сол жылы Кавилья тапқан, ол 1950 жылдары толық 11 метрлік биіктігіне дейін қалпына келтірілді. Ол алғаш рет Каирдегі Баб Аль-Хадид алаңында қойылды, кейін ол Рамзес алаңы деп аталды. 2006 жылы Гизаға уақытша орынға көшіріліп, қалпына келтірілгеннен кейін 2018 жылдың қаңтарында Ұлы Египет мұражайының кіреберісіне орнатылды. Мүсіннің көшірмесі Каирдің қала шетіндегі Хелиополисте тұр.

Мемфит некрополі

Ежелгі тарихы мен көп халқы болғандықтан Мемфис аңғары бойында бірнеше некропольдер орналасқан, оның ішінде ең танымал – Саккара. Сонымен қатар, қалалық аумақ үлкен ғибадатхананың батысына салынған зираттардан тұрды. Бұл жерлердің қасиеттілігі құлшынып, адалдарды тартты, олар Озириске құрбандық әкелуге немесе басқа біреуді жерлеуге келді. Анх-Тави деп аталатын қаланың бөлігі Орта Мемлекет некрополіне енді. Птах ғибадатханасының батыс бөлігін кеңейтуді жиырма екінші династия патшалары Рамесид дәуірінің бұрынғы даңқын қайта жаңғырту үшін бұйрық берді. Осы жерде жоғары жұбылардың некрополі құрылды. Көздерге сәйкес, бұл жерде Бастет құдайына арналған шағын ғибадатхана немесе дұғахана болды, бұл Бубастис культін ұстанған династия билеушілерінің ескерткіштерінің болуымен үйлеседі. Сондай-ақ, бұл аймақта Жаңа Мемлекет патшаларының арнаған жерлеу храмдары болды, египтологтар олардың қызметін Теба патшаларының Миллион жылдық храмдары атқаратын қызметпен салыстырады.

Патша сарайлары

Мемфис – сегізден астам династия патшаларының билік орталығы болды. Манетоның сөзіне сүйенсек, бірінші патша сарайын 1-ші династияның негізін қалаушы Нармердің ізбасары Хор-Аха салған. Ол Мемфисте ақ қабырғалы қамал тұрғызды. Ежелгі мемлекеттік кезеңнің билеушілерінің сарайлары туралы мысырлық дереккөздерде айтылады, олардың кейбіреулері ірі патшалық пирамидалардың астында салынған. Олардың көлемі зор болды және саябақтармен, көлдермен сәнделген. Төменде сипатталған сарайлардан өзге, басқа да дереккөздерде Тұтмос I қалада салған сарайдың болғаны айтылады, ол Тұтмос IV билігі тұсында да жұмыс істеген. Оның билігіндегі ресми мәтіндерге сәйкес, Мернептах жаңа ғибадатхана мен оған іргелес сарайды қамтитын үлкен қоршау салуға бұйрық берді. Кейін Априес қалаға қарайтын Ком Туман төбесінде сарай кешенін салдырды. Бұл кешкі кезеңде ғибадатхана аумағында салынған құрылыстардың бірі болды және онда патша сарайы, бекініс, казармалар мен қару-жарақ қоймалары орналасқан. Флиндерс Петри бұл аймақты қазып, көптеген әскери қызмет белгілерін тапты.

Басқа ғимараттар

Қаланың орталық жерінде орналасқан сарайлар мен ғибадатханалар түрлі аудандармен қоршалған, онда көптеген қолөнершілердің шеберханалары, қару-жарақ қоймалары және кеме жасаушылықтар болды. Сондай-ақ, тұрғын үйлердің аудандары да болды, олардың кейбіреулері негізінен шетелдіктермен – бірінші хетттер мен финикиялықтар, кейін парсылар, соңында гректермен қоныстанды. Қала сауда жолдарының тоғысында орналасқандықтан, Жерорта теңізінің әртүрлі аймақтарынан әкелінген тауарларды тартты. Көне мәтіндер қала бойынша дамыту жұмыстары үнемі жүргізілгенін растайды. Бұдан өзге, Нил өзені ғасырлар бойы шығысқа қарай жылжып, ескі астананың шығыс бөлігінде жаңа жерлерді игеруге мүмкіндік бергенін көрсететін дәлелдер бар. Қаланың осы бөлігінде Птах ғибадатханасының үлкен шығыс қақпасы басым болды.

Тарихи деректер мен барлау

Мемфис қаласы ежелгі заманнан бері танымал және көптеген ежелгі дереккөздерде, египеттік және шетелдік дереккөздердің ішінде айтылған. Әртүрлі жерлерде табылған дипломатиялық құжаттар қала мен Жерорта теңізі, Ежелгі Таяу Шығыс және Африкадағы замандас империялар арасындағы хат-хабарларды толық көрсетеді. Мысалы, Амарна хаттары Мемфистің Вавилон патшаларымен және Ливанның түрлі қала-мемлекеттерімен сауда жасағанын көрсетеді. Кейінгі Ассирия патшаларының жарлықтарында Мемфис өздері бағындырған қалалардың тізімінде көрсетілген.

Ертедегі барлау

1652 жылы Жан де Тевенот Мысырға сапары барысында осы орны мен қираған құрылыстарын анықтап, еуропалықтарға ескі араб авторларының мәліметтерін растады. Оның сипаттамасы қысқа болғанымен, археология дамығаннан кейін туындайтын зерттеулерге жасалған алғашқы қадамды білдіреді. Мемфистегі археологиялық зерттеулердің бастамасы 1798 жылы Наполеон Бонапарттың Мысырға жасаған кең ауқымды жорығы болды. Зерттеулер мен сараптамалар Тевеноттың анықтаған жерін нақтылады, ал оның қалдықтарын француз әскерімен бірге келген ғалымдар зерттеді. Алғашқы ғылыми зерттеулердің нәтижелері "Description de l'Égypte" атты монументалды еңбекте, аймақтың нақты орнын көрсеткен алғашқы картада жарияланды.

XIX ғасыр

Алғашқы француз экспедициялары тоғызыншы ғасырдан бастап бүгінгі күнге дейін жетекші зерттеушілер, египтологтар және ірі археологиялық институттар жүргізетін терең зерттеулерге жол ашты. Міне, ішінара тізім: Сайттың алғашқы қазбаларын Кавилья және Слоан 1820 жылы жасады, олар қазіргі уақытта мұражайда қойылған Рамзес II-нің ұлы колосын тапты. Жан Франсуа Шампольон 1828-1830 жылдары Мемфис арқылы Египетке жасаған сапарында Кавилья және Слоан ашқан алып мүсінді сипаттады, осы жерде бірнеше қазба жұмыстарын жүргізді және көптеген эпиграфикалық қалдықтарды түсіндірді. Ол көбірек қаражат пен зерттеуге көбірек уақытпен оралуға уәде берді, бірақ 1832 жылы кенеттен қайтыс болуы бұл мақсатты жүзеге асыруға кедергі болды. Карл Ричард Лепсиус 1842 жылғы прус экспедициясы кезінде қираған жерлерді тез арада қарап шығып, болашақ зерттеулер мен қазбаларға негіз болатын алғашқы егжей-тегжейлі картаны жасады. Мысырдағы британдық дәуірде Нил өзенінің су тасқынынан пайда болған алқаптарды жүйелі түрде өңдеумен бірге ауыл шаруашылығы технологиясының дамуы кездейсоқ археологиялық жаңалықтардың көптеген жағдайларына әкелді. Көптеген табылған заттар Лондон, Париж, Берлин және Туриннің ірі мұражайларының атынан ел аралап жүрген еуропалық ірі коллекционерлердің қолына түсті. Осы жерлерді өңдеу барысында шаруалар Мит-Рахина ауылының жанында 1847 жылы Митраның римдік ғибадатханасының элементтерін кездейсоқ тапты. Бұл 11 мүсін табылған жердің дәл осы жері болуы мүмкін. "Сарапион де Мемфис Птолемей мүсіндері" атты зерттеуде олар үшінші ғасырда, кейбіреулері тұрып, кейбіреулері отырған күйде, әк тас және штукатурдан салынған болуы мүмкін екендігі айтылған. 1956 жылы Роу және Рис бұл тақырып Платонның Академия мозаикасына ұқсас екенін айтты. Мүсіндер Пиндарға (отырған, граффити бойынша анықталған), оның креслосының артқы жағында Диониси, Фалерумдық Димитрий, Орфик, құстар, Гесиод, ортада отырған Гомер (басы табылды), Протагор, Талес, Гераклит, Платон (жазба бойынша) және Аристотельге жатқызылды. 1852-1854 жылдары Мысыр үкіметінде жұмыс істейтін Джозеф Хекейан бұл жерде геологиялық зерттеулер жүргізді, осы кезде ол Амарна дәуіріндегі рельефтермен безендірілген тастарды тапты (Комаль-Ханзир, Птахтың ұлы ғибадатханасының солтүстік-шығысында). Бұл тастар, бастапқыда Мемфистегі Атонның ежелгі ғибадатханасынан алынған, басқа қираған ескерткіштің іргетасында қайтадан қолданылған болуы мүмкін. Ол сондай-ақ, қызғылт граниттен жасалған Рамзес II-нің ұлы колосын да тапты. Археологиялық жаңалықтардың бұл ағыны осы мәдени байлықтардың Мысыр жерінен кету қаупін тудырды. 1850 жылы Саққараға барған Огюст Эдуард Мариетт Мысырда елдегі археологиялық қазыналарды зерттеу мен сақтау үшін жауапты мекеме құру қажеттігін түсінді. 1859 жылы Египет көнеліктері ұйымын (ЕАҰ) құрды және Мемфистегі қазба жұмыстарын ұйымдастырды, бұл Птахтың ұлы ғибадатханасының алғашқы дәлелін көрсетті және Ескі патшалықтың патша мүсіндерін ашты. Ең алғашқы жарияланған папирустар, грек магиялық папирустары осы аймақтан шыққан болуы мүмкін.

The early French expeditions paved the way for explorations of a deeper scope that would follow from the nineteenth century until today, conducted by leading explorers, Egyptologists, and major archaeological institutions. Here is a partial list:
The first excavations of the site were made by Caviglia and Sloane in 1820 and they discovered the great colossus of Rameses II lying, currently on display in the museum. Jean François Champollion, in his trip to Egypt from 1828 to 1830 through Memphis, described the giant statue discovered by Caviglia and Sloane, made a few digs at the site, and decrypted many of the epigraphic remains. He promised to return with more resources and more time to study, but his sudden death in 1832 prevented fulfillment of this ambition. Karl Richard Lepsius, during the Prussian expedition of 1842, made a quick survey of the ruins and created a first detailed map that would serve as the basis for all future explorations and excavations. During the British era in Egypt, the development of agricultural technology along with the systematic cultivation of the Nile floodplains led to a considerable amount of accidental archaeological discoveries. Much of what was found would fall into the hands of major European collectors travelling the country on behalf of the great museums of London, Paris, Berlin, and Turin. It was during one of these land cultivations that peasants accidentally discovered elements of a Roman temple of Mithras during 1847 near the village of Mit Rahina. It was probably at this location where eleven statues were found. A review of Les Statues Ptolémaïques du Sarapieion de Memphis noted they were probably built in the third century with limestone and stucco, some standing others sitting. In 1956, Rowe and Rees suggested that this theme was similar to Plato's Academy mosaic. The statues were attributed to, Pindar (seated, identified per a graffiti), an inscription at the back of his chair that reads Dionysi, Demetrius of Phalerum, Orphic, aux oiseaux, Hesiode, Homer seated in the center (head was recovered), Protagoras, Thales, Heraclite, Platon (per inscription), and Aristote. From 1852 to 1854, Joseph Hekekyan, then working for the Egyptian government, conducted geological surveys on the site, and on these occasions made a number of discoveries, such as those at Kom el Khanzir (northeast of the great temple of Ptah). These stones decorated with reliefs from the Amarna period, originally from the ancient temple of Aten in Memphis, had almost certainly been reused in the foundations of another ruined monument. He also discovered the great colossus of Rameses II in pink granite. This spate of archaeological discoveries gave birth to the constant risk of seeing all these cultural riches leaving Egyptian soil. Auguste Édouard Mariette, who visited Saqqara in 1850, became aware of the need to create an institution in Egypt responsible for the exploration and conservation of the country's archaeological treasures. He established the Egyptian Antiquities Organisation (EAO) in 1859, and organised excavations at Memphis that revealed the first evidence of the great temple of Ptah, and uncovered the royal statues of the Old Kingdom. The earliest published papyri Greek Magical Papyri, may have originated from the region.