Чжэцзян провинциясы: тарихы мен экономикасы

Кіріспе

Қытай провинциясы 2=Қытай Республикасының бұрынғы Чжэцзян провинциясы.

Чжэцзян – Қытай Халық Республикасының шығыс жағалауындағы провинция. Оның астанасы және ең ірі қаласы – Ханчжоу, ал танымал қалаларының ішінде – Нинбо және Вэньчжоу. Чжэцзянның солтүстігінде Цзянсу және Шанхай, солтүстік-батысында Аньхой, батысында Цзянси және оңтүстігінде Фуцзянь провинциялары орналасқан. Шығысында Шығыс Қытай теңізі жатыр, одан әрі Рюкю аралдары бар. Чжэцзян халқы 64,6 миллион адамды құрайды, бұл Қытайдағы сегізінші ірі халық саны. Ол Қытай экономикасының маңызды драйвері болғандықтан және Қытай ұлтшыл көшбасшысы Чан Кайшы мен кәсіпкер Джек Ма сияқты көрнекті тұлғалардың туған жері болғандықтан «Қытайдың тірегі» деп аталады. Чжэцзян 90 округтен (оның ішінде округ деңгейіндегі қалалар мен аудандар) тұрады. Чжэцзян аймағы Көктем және Күз дәуірінде Юэ патшалығының билігінде болды. Кейіннен б.з.д. 222 жылы Цинь империясы оны аннексиялады. Мин династиясының соңында және одан кейінгі Цин династиясында Чжэцзян порттары халықаралық сауданың маңызды орталықтарына айналды. Екінші Қытай-Жапон соғысы кезінде Жапон империясы оны басып алып, Қытайдың қайта ұйымдастырылған ұлттық үкіметі деп аталатын жапондық марионеттік мемлекеттің бақылауына берді. ҚХР құрылғаннан кейін Мао Цзэдунның саясаты тұсында Чжэцзян экономикасы тоқырады. Оған танымал Батыс көлі кіреді. Чжэцзянда қытай тілінің түрлі нұсқалары қолданылады, ең бастысы – У тілі. Чжэцзян сонымен қатар Қытайдың ғылыми зерттеулер мен білім беру саласындағы жетекші провинцияларының бірі. 2023 жылғы Nature Index деректері бойынша, ғылыми зерттеулер бойынша әлемнің 200 үздік қаласының ішінде Чжэцзянның екі ірі қаласы (Ханчжоу – 16-шы және Нинбо – 188-ші) бар.

Этимология

Облыс атауы Цзэ өзенінен шыққан, ол Ханчжоу қаласынан өтіп, Ханчжоу шығанағын құрайтын Қиантанг өзенінің бұрынғы атауы. Ол әдетте қытай тіліндегі 折 сөзінен туындаған "қисық" немесе "бұрылған өзен" деп түсіндіріледі, бірақ бұл өзен атаулары үшін қолданылатын (су) радикалға (*tet) дыбыстық элементін қосу арқылы құрылған дыбыс-семантикалық күрделі сөз болуы мүмкін. Бұл жергілікті Юэ тайпаларының ежелгі У тіліндегі атауын сақтайды, Юхан, Куайцзи және Цзян сияқты.

Тарихқа дейінгі дәуір

Куахукьяо мәдениеті – б.з.д. 6000-5000 жылдары Ханчжоу аймағында гүлденген ерте неолиттік мәдениет. Чжэцзян провинциясы неолиттік дәуірдің Хемуду (б.з.д. 5500 жылдан бастап) және Лянчжу (б.з.д. 3400 жылдан бастап) мәдениеттерінің ортасы болды.

Ежелгі тарих

Қазіргі Чжэцзян аймағы біздің заманымыздан бұрынғы екінші мыңжылдықта Шан өркениетінің негізгі ықпал аймағынан тыс болды. Оның орнына, бұл аймақты Донгюэ деп аталатын халықтар мекендеген. Юэ патшалығы Көктем және Күз кезеңінде жазылған жылнамалар мен жазбаларда көріне бастады. Жылнамаларға сәйкес, Юэ патшалығы Солтүстік Чжэцзян аймағында орналасқан. Шицзи оның басшылары Ся әулетін құрған Ұлы Юдың ұрпақтары екенін айтады. "Юэ қайықшысының әні" 528 жыл шамасында Солтүстік Қытайда немесе Хэбэй және Хэнань провинцияларының ішкі аймақтарында қытай тіліне аударылып жазылған. Ән Юэ халқының Солтүстік және ішкі Қытайда сөйлейтін диалекттерден мүлдем өзгеше тілде сөйлегенін көрсетеді. Гуцзяньнің қылышында құс-құрт мөрімен жазылған жазу бар. Юэнь – Юэ мемлекетінің қылышшы әйелдерінің бірі. У патшалығының күшін тежеу үшін Чу Юэ патшалығын нығайту саясатын ұстанды. Гуцзянь патша тұсында Юэ алғашқы жеңілістерінен қалпына келіп, 473 жылға дейін өзінің қарсыласының жерлерін толығымен басып алды. Юэ патшалары содан кейін өздерінің астанасын қазіргі Шаосингтегі Куайцзи тауының маңындағы бастапқы орнынан қазіргі Сучжоудағы бұрынғы У астанасына көшірді. Юэге қарсы тұрарлық оңтүстік күштері болмағандықтан, Чу оған тікелей қарсы шығып, 333 жылға дейін оны жоқ қылды. Юэдің бұрынғы жерлері 222 жылы Цинь империясына қосылып, Чжэцзяндағы Куайцзи атымен аталатын, бірақ бастапқыда Цзянсу провинциясындағы У қаласында орналасқан әкімшілік бірлікке біріктірілді.

Хан және үш патшалық

Куайджи қолбасшылығы Сиан Лян мен Сиан Юдің Цин империясына қарсы көтерілісінің бастапқы күш ортасы болды, ол бастапқыда Чу патшалығын қайта орнатуға жетті, бірақ ақырында Хан мемлекетіне бағынды. Кейінгі Хан дәуірінде аймаққа бақылау Куайджи тауының төменгі жағындағы елді мекенге қайтарылды, бірақ Минюэнің ішкі аймақтарындағы билік номиналды ғана болды және оның Юэ халқы өздерінің саяси және әлеуметтік құрылымдарын сақтап қалды. Үш патшалық дәуірінің басында (220–280 жж.) Чжэцзян аймағында Сун Цэ мен Сунь Куаннан жеңілгенге дейін Ян Байху мен Ван Ланг атты әскербасылар билік етті, олар кейін Ву патшалығын құрды. Олардың сарайы Куайджиден Цзяньеге (қазіргі Нанкинге) көшірілгенімен, аймақты дамытуды жалғастырды және Солтүстік Қытайдағы ала-көкпеңден қашқан босқындардың келуінен пайда тапты. Өнеркәсіптік пештер салынды, сауда Маньчжурия мен Фунанға (Оңтүстік Вьетнамға) дейін жетті. Чжэцзян Үш патшалық кезеңінде Ву мемлекетінің бір бөлігі болды. Ву (229–280), көбінесе Шығыс Ву немесе Күн Ву деп аталатын, Үш патшалықтың арасында ең дамыған экономикалық мемлекет болды (220–280). "Үш патшалықтың романсы" тарихи романы Чжэцзянның ең жақсы жабдықталған теңіз күштеріне ие болғанын көрсетеді. Оқиғада Вэй (魏) және Шу (蜀) мемлекеттерінің материалдық ресурстардың жетіспеуіне байланысты Вумен тікелей қақтығыстан қалай жалтарғаны суреттеледі. Вумен қарулы қақтығыстарда екі мемлекет маскировка және алдау тактикасын пайдаланып, Удың әскери ресурстарын, оның ішінде жебелер мен садақтарды ұрлады.

Алты династия

Нанкиннің (сол кезде Цзяньканг деп аталған) маңыздылығына қарамастан, Ханчжоудың бұрынғы атауы Цянтанг елді мекені солтүстік Қытайдағы императорлық орталықтарға ірі салық түсімдерін қамтамасыз ететін оңтүстіктегі үш ірі қалалық орталықтың бірі болып қала берді. Оңтүстіктегі тағы екі орталық – Цзяньканг және Чэнду еді. 589 жылы Цянтанг мәртебесі көтеріліп, Ханчжоу деп аталды. У мемлекетінің құлауынан кейін және У Ху көтерілісінен (266–420) соң, қытай элитасының көп бөлігі солтүстіктегі қытай емес билеушілермен және әскери жаулаушылармен ынтымақтастық жасады. Олардың кейбіреулері әлеуметтік жеңілдіктерінен айырылып, Янцзы өзенінің оңтүстігіндегі аймақтарға қашқан болуы мүмкін. Солтүстік Қытайдан келген қытай босқындарының бір бөлігі Ханчжоу маңындағы жерлерде қоныстанған болуы мүмкін. Мысалы, Үш Патшалық дәуірінде Орталық жазықтан шыққан Шу Хан мемлекетінің канцлері Чжугэ Лянның (181–234) туыстары Ханчжоудың шетінде жиналып, эксклюзивті, жабық Чжугэ ауылын (Чжугэ Цун) құрды, онда барлық тұрғындардың тегі «Чжугэ» еді. Бұл ауыл ғасырлар бойы айналасындағы қоғамнан қасақана оқшауланып, тек соңғы кезде ғана көпшілікке белгілі болды. Бұл Орталық жазықтан келген шағын топ элиталық қытай босқындары Янцзы өзенінің оңтүстігіне қашқан болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, Чжэцзянның таулы географиясын және аграрлық жерлердің салыстырмалы жетіспеушілігін ескеретін болсақ, осы босқындардың көпшілігі Чжэцзяннан тыс, Оңтүстік Қытайдың басқа аймақтарында, негізінен Оңтүстік Цзянсу, Шығыс Фуцзянь, Цзянси, Хунань, Анхуэй және аймақтық үкіметтері нашар ұйымдасқан провинцияларда қоныстанған болуы мүмкін. Сычуаньның қалалық аймақтары да босқындар үшін маңызды орталық болды, себебі Шу мемлекеті ұзақ жылдар бойы Орталық жазық пен Солтүстік Қытайдан келген саяси және әскери элиталармен құрылып, басқарылды. Солтүстік Қытайдан келген босқындардың кейбіреулері солтүстіктегі әлеуметтік статусы мен әскери күшіне қарай Оңтүстік Қытайда қоныстанған болуы мүмкін. Қалған Цзинь мемлекеті немесе Оңтүстік Династиялары Орталық жазықтан және Янцзы өзенінің оңтүстігінен келген элиталық қытайлармен күресті.

Despite the continuing prominence of Nanjing (then known as Jiankang), the settlement of Qiantang, the former name of Hangzhou, remained one of the three major metropolitan centers in the south to provide major tax revenue to the imperial centers in the north China. The other two centers in the south were Jiankang and Chengdu. In 589, Qiantang was raised in status and renamed Hangzhou. Following the fall of Wu and the turmoil of the Wu Hu uprising against the Jin dynasty (266–420), most of elite Chinese families had collaborated with the non Chinese rulers and military conquerors in the north. Some may have lost social privilege and took refuge in areas south of the Yangtze River. Some of the Chinese refugees from North China might have resided in areas near Hangzhou. For example, the clan of Zhuge Liang (181–234), a chancellor of the state of Shu Han from Central Plain in north China during the Three Kingdoms period, gathered together at the suburb of Hangzhou, forming an exclusive, closed village Zhuge Village (Zhege Cun), consisting of villagers all with family name "Zhuge." The village has intentionally isolated itself from the surrounding communities for centuries to this day and only recently came to be known in public. It suggests that a small number of powerful, elite Chinese refugees from the Central Plain might have taken refuge south of the Yangtze River. However, considering the mountainous geography and relative lack of agrarian lands in Zhejiang, most of these refugees might have resided in some areas in South China beyond Zhejiang, where fertile agrarian lands and metropolitan resources were available, mainly Southern Jiangsu, Eastern Fujian, Jiangxi, Hunan, Anhui and provinces where less cohesive, organized regional governments had been in place. Metropolitan areas of Sichuan was another hub for refugees, given that the state of Shu had long been founded and ruled by political and military elites from the Central Plain and North China. Some refugees from North China might have found residence in South China depending on their social status and military power in the north. The rump Jin state or the Southern dynasties vied against some elite Chinese from the Central Plain and south of the Yangtze River.

Суй және Тан дәуірі

Цзэцзян, Цзяннанның (Янцзы өзені дельтасының) орталығы ретінде, алты династия (220 немесе 222–589), Суй және Тан дәуірлерінде ең бай аймақ болып қала берді. Суй әулетіне қосылғаннан кейін, оның экономикалық байлығы солтүстік және оңтүстікке қарай кеңею мақсатында пайдаланылды, әсіресе Корея мен Вьетнамға. Бұл жоспар Суй әулетін Қытайдың Ұлы каналына айналған канал желісін қалпына келтіруге және кеңейтуге итермеледі. Канал Zhejiang-тан, оның метрополитен орталығы Ханчжоу (және Zhe өзені мен Ханчжоу шығанағының жағалау бойындағы аймақтары) және Сучжоу арқылы Солтүстік Қытай жазығына астық пен ресурстарды үнемі тасымалдады. Корея соғысындағы сәтсіздік Суй әулетінің Тан әулетімен құлатылуына әкелді, содан кейін ел үшін ғасырлар бойғы алтын ғасыр басталды. Чжэцзян империяның Цзяннань Шығыс аймағының маңызды экономикалық орталығы болды және ерекше гүлденген деп есептелді. Тан әулеті кезінде Ұлы канал тиімділігін сақтап, Солтүстік Қытай жазығына және империяның астаналық орталықтарына астық пен материалдық ресурстарды тасымалдады. Тан әулеті ыдыраған кезде, Чжэцзян Уюэ аймақтық патшалығының аумағының көп бөлігін құрады.

Уэй дәуірі

907 жылы Тан әулетінің құлауынан кейін, қазіргі Чжэцзянның барлық аймағы Патша Цянь Лю құрған Уюэ патшалығының билігіне көшті. Патша Ханчжоуды (қазіргі Чжэцзян аймағындағы қала) өз патшалығының астанасы етіп таңдады. Уюэдің салыстырмалы түрде қысқа ғана уақыт билік еткеніне қарамастан, Чжэцзян ұзақ жылдар бойы қаржылық және мәдени өркендеуді басынан өткерді, бұл өркендеу патшалық құлағаннан кейін де жалғасты. Қытайдың қайта бірігу кезінде Уюэ басып алынғаннан кейін, Уюэнің бұрынғы аумақтарында, әсіресе Чжэцзянда, көптеген құдайы үйлер салынды. Бұл үйлерде Уюэ патшалары еске алынды, ал кейде олардың ауа райы мен егіншілікке әсер ете алады деп сенеді. Осы құдайы үйлердің көптегені "Цянь патшасының құдайы үйі" немесе "Цянь патшасына арналған ғибадатхана" деп аталады және бүгінге дейін сақталған. Ең танымал мысалы – Ханчжоудағы Батыс көлінің жанындағы құдайы үй. Сонымен қатар, 940 жылдары Қытайдың Чжэцзян провинциясы Ху (Вьетнам тілінде Хо) әулетінің отаны болды, осы әулеттің негізін қалаушы және Вьетнамды билеген Хо Куи Ли императоры осы әулеттен шыққан.

Өлең дәуірі

Сун әулеті 960 жылы бірлікті қайта орнатты. Сун династиясы тұсында Оңтүстік Қытайдың гүлденуі Солтүстік Қытайды басып өтуге апарып соқты. 1127 жылы Цзиньканг оқиғасынан кейін солтүстік Журчен Цзинь әулетіне қарап, Ханчжоу Линьань атауымен Сун әулетінің астанасы болды. Ол өркендеуімен және сұлулығымен танымал болды, сол кезде әлемдегі ең ірі қала болған деген күман да болды. Осыдан бастап, солтүстік Чжэцзян және көршілес оңтүстік Цзянсу Қытай мәдениетінде зәулімдік пен байлықтың символына айналды. 1279 жылы моңғол шапқыншылығы мен Юань әулетінің құрылуы Ханчжоудың саяси беделін әлсіретті, бірақ экономикасы дамып келе берді. Әйгілі саяхатшы Марко Поло қалаға сапар шегіп, оны "дүниедегі ең әдемі және құнды қала" деп атап, "Кинсай" (қытай тіліндегі "Жинши" сөзінен, "Астана" деген мағынаны білдіреді) деп атады. Целадоннан жасалған жасыл керамика бұл аймақта 3-ші ғасырдың Цзинь әулетінен бері жасалып келді, бірақ Оңтүстік Сун және Юань дәуірлерінде, әсіресе Лонгкуанда қайтадан танымал болды. Лонгкуанның жасыл керамикасы әдеттегідей көкшіл жасыл түсті, қалың және жылтыр глазурьмен ерекшеленеді, ал өзінің негізінде әсем әшекейлер жоқ, ақшыл сұрғылт түсті. Юань Лонгкуан целадондары орталық шығыстың керамикалық және металл бұйымдарынан алынған әшекейлермен және пішіндермен жабдықталған үлкен ыдыстарда жұқа, жасыл глазурьмен ерекшеленеді. Бұл өнімдер Қытайдың Оңтүстік-Шығыс Азияға, Таяу Шығысқа және (Мин дәуірінде) Еуропаға экспорттау үшін көп мөлшерде өндірілді. Алайда Мин дәуірінде өндірістің сапасы төмендеді. Осы кезеңде Лонгкуан пештері құлдырап, ақырында танымалдылығы мен керамика өндірісі бойынша Цзянсидегі Цзиньдечжэн пештерімен ауыстырылды.

Юань және Мин дәуірі

13 ғасырдың соңында Чжэцзян моңғолдар басып алынды, олар кейіннен қысқа ғұмырлы Юань әулетін құрды. Чжэцзян, одан әрі үлкен Цзянцзе провинциясының бір бөлігіне айналды. 1368 жылы моңғолдарды жеңіп шығарған Мин әулеті, қазіргі Чжэцзян провинциясын құрды, және оның шекаралары сол кезден бері көп өзгермеді. Басқа жағалау провинцияларындағыдай, Мин әулетінің алғашқы жылдарында Чжэцзян жағалауында кескіштерден қорғану үшін көптеген бекіністер салынды. Олардың кейбіреулері сақталған немесе қайта жаңартылған, мысалы провинцияның оңтүстігіндегі Пученг (Каннан ауданы).

Цин дәуірі

Мин династиясының соңғы кезеңінде және одан кейінгі Цин династиясында Чжэцзян провинциясының порты халықаралық сауданың маңызды орталықтары болды. 1727 жылы Чхьян провинциясының томин немесе "бос адамдар" (Нингбо атауы әлі де қолданылады), Шанси провинциясының йо ху немесе "музыкашылар", Киан Су (Цзянсу) провинциясының си мин немесе "калың жұрт" және Кантонның Танка халқы немесе "қайық халықтары" (күнге дейін сол жерде қайықтарда тұрады) барлығы әлеуметтік шектеулерінен босатылып, еркін адамдар ретінде есептелуге рұқсат алды. "Чех Кианг" – Чжэцзянның тағы бір транскрипциясы. Дуоминдер – осы провинциядағы маргиналданған топ. Бірінші опиум соғысы кезінде британдық флот Нингбо мен Динхай қалаларында Сегіз тудың әскерлерін жеңді. 1843 жылы қол қойылған Нанкин шартының талаптарына сәйкес, Нинбо Қытайдың бес келісім портының біріне айналды, ол дерлік шектеусіз шетелдік саудаға ашылды. Тайпин көтерілісі кезінде Чжэцзянның көп бөлігі Тайпин аспан патшалығының бақылауына өтті, нәтижесінде провинцияның солтүстік-батыс және орталық бөліктерінде көптеген адам қаза тапты, ал Чжэцзянның қалған бөлігі қырып тастаудан құтылды. 1876 жылы Вэньчжоу Чжэцзянның екінші келісім порты болды. Кейіннен Цзянхуай диалектісінде сөйлейтін адамдар солтүстік Чжэцзянның осы сирек қоныстанған аймақтарына қоныстанды.

Республика дәуірі

Екінші Қытай-Жапон соғысы, содан кейін Екінші дүниежүзілік соғысқа ұласқан кезеңде, Чжэцзянның көп бөлігі Жапония басып алып, оны Қытайдың қайта ұйымдастырылған Ұлттық Үкіметі деп аталатын жапондық марионеттік мемлекеттің басқаруына қойды. Дулиттл рейсінен кейін Қытайға құлаған B-25 американдық экипаждардың көпшілігі қытай азаматтары мен әскерлерінің көмегімен қауіпсіздікке жетті. Бірақ, американдықтарды жасырғандары үшін қытай халқы қымбат баға төледі. Жапон императорлық армиясы, қытайлықтарды құлаған американдық авиаторларға көмектесуден үркіту мақсатымен Чжэцзян-Цзянси науқанын бастады. Жапон әскерлері Дулиттлдің адамдарын іздеу кезінде Ханчжоу мен Нанчан, сондай-ақ Чжучжоу аймақтарында шамамен 250 000 қытай азаматын өлтірді.

Халық Республикасы дәуірі

Қытай Халық Республикасы 1949 жылы Қытай материгін бақылауға алғаннан кейін, Тайваньдағы Қытай Республикасы үкіметі 1955 жылға дейін Чжэцзян жағалауындағы Дачен аралдарын бақылауын сақтап, тіпті онда қарсы Чжэцзян провинциялық үкіметін құрды. Мәдени революция кезінде (1966–1976) Чжэцзян хаостық және біртілдікке толы болды, экономикасы тоқырады, әсіресе революцияның қызу кезеңінде (1966–1969). Өнеркәсіптік және тауарлық дақылдар есебінен астық өндірісіне басымдық беру провинциядағы экономикалық қиындықтарды күшейтті. Маоның өзін-өзі қамтамасыз ету саясаты және теңіз саудасының азаюы Нинбо мен Вэньчжоу порты қалаларының тіршілік көзін қиып тастады. Мао Қытайдың ішкі аймақтарындағы теміржолдарға көп инвестиция жасағанмен, Оңтүстік Чжэцзянда ірі теміржолдар салынбады, көлік инфрақұрылымы нашар қалыптасты. Табиғи ресурстардың жетіспеуі, теңізден су тасқынының қаупі және жалпы ұлттық деңгейдегі экономикалық жағдайға байланысты Чжэцзян басқа провинцияларға қарағанда орталық үкіметтен аз инвестиция алды. Дегенмен, Чжэцзян Қытайда капиталистік дамудың орталығына айналды, нарықтық экономика мен жеке кәсіпорындарды дамытуда елдің алдында тұрды. Биіктіктер оңтүстік және батысқа қарай көтеріледі, провинцияның ең биік нүктесі – Хуанмаоцзянь шыңы сол аймақта орналасқан. Басқа да көрнекті тауларға Яндаң, Тяньму, Тяньтай және Моган таулары жатады. Аңғарлар мен жазықтар жағалау бойында және өзендердің жанында кездеседі. Провинцияның солтүстігі Янцзы дельтасының оңтүстігінде орналасқан, Ханчжоу, Цзясин және Хучжоу қалаларының маңындағы жазықтарды қамтиды, мұнда Қытайдың Ұлы каналы солтүстік шекарадан кіріп, Ханчжоуда аяқталады. Кю өзені бойында, Кюжоу және Цзиньхуа қалаларының маңында да салыстырмалы түрде тегіс аймақ бар. Басты өзендерге Цянтанг және У өзендері жатады. Көптеген өзендер таулы жерлерде аңғарлар жасап, көптеген тасқындар мен осы топографияға тән ерекшеліктерді құрайды. Ханчжоудың Батыс көлі мен Цзясиңнің Оңтүстік көлі белгілі көлдердің қатарында. Чжэцзянның тік жағалауында үш мыңнан астам арал бар. Ең ірісі – Чжоушань аралы, ол Хайнань мен Чунмин аралынан кейін Қытайдың үшінші ірі аралы болып табылады. Сондай-ақ, көптеген шығанақтар бар, олардың ішінде Ханчжоу шығанағы ең үлкені. Чжэцзян ылғалды субтропиктік климатқа ие, төрт анық маусымы бар. Көктем наурыз айында басталады, жаңбырлы және ауа райы өзгермелі. Жаз маусымнан қыркүйекке дейін ұзақ, ыстық, жаңбырлы және ылғалды. Күз әдетте құрғақ, жылы және күннөлді. Қыс қысқа, бірақ оңтүстікте суық. Жылдық орташа температура шамамен , қаңтар айының орташа температурасы шамамен және шілде айының орташа температурасы шамамен. Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен. Жаздың басында жаңбыр көп жауады, ал жаздың соңында Чжэцзянға Тынық мұхитында пайда болатын тайфундар қауіп төндіреді.

After the People's Republic of China took control of Mainland China in 1949, the Republic of China government based in Taiwan continued to control the Dachen Islands off the coast of Zhejiang until 1955, even establishing a rival Zhejiang provincial government there. During the Cultural Revolution (1966–76), Zhejiang was in chaos and disunity and its economy was stagnant, especially during the high tide (1966–69) of the revolution. The agricultural policy favoring grain production at the expense of industrial and cash crops intensified economic hardships in the province. Mao's self reliance policy and the reduction in maritime trade cut off the lifelines of the port cities of Ningbo and Wenzhou. While Mao invested heavily in railroads in interior China, no major railroads were built in South Zhejiang, where transportation remained poor. Zhejiang benefited less from central government investment than some other provinces due to its lack of natural resources, a location vulnerable to potential flooding from the sea and an economic base at the national average. Zhejiang, however, has been an epicenter of capitalist development in China and has led the nation in the development of a market economy and private enterprises. Altitudes tend to be the highest to the south and west and the highest peak of the province, Huangmaojian Peak , is located there. Other prominent mountains include Mounts Yandang, Tianmu, Tiantai and Mogan, which reach altitudes of
Valleys and plains are found along the coastline and rivers. The north of the province lies just south of the Yangtze Delta and consists of plains around the cities of Hangzhou, Jiaxing and Huzhou, where the Grand Canal of China enters from the northern border to end at Hangzhou. Another relatively flat area is found along the Qu River around the cities of Quzhou and Jinhua. Major rivers include the Qiangtang and Ou Rivers. Most rivers carve out valleys in the highlands, with plenty of rapids and other features associated with such topography. Well known lakes include the West Lake of Hangzhou and the South Lake of Jiaxing. There are over three thousand islands along the rugged coastline of Zhejiang. The largest, Zhoushan Island, is mainland China's third largest island, after Hainan and Chongming. There are also many bays, of which Hangzhou Bay is the largest. Zhejiang has a humid subtropical climate with four distinct seasons. Spring starts in March and is rainy with changeable weather. Summer, from June to September is long, hot, rainy and humid. Fall is generally dry, warm and sunny. Winters are short but cold except in the far south. Average annual temperature is around , average January temperature is around and average July temperature is around Annual precipitation is about There is plenty of rainfall in early summer and by late summer Zhejiang is directly threatened by typhoons forming in the Pacific.

Саясат

Чжэцзян провинциясының саясаты, Қытай материгінің басқа да басқару институттары сияқты, екі партиялық басқару жүйесінде құрылған. Чжэцзян провинциясының губернаторы – Чжэцзян Халық үкіметіндегі жоғарғы лауазымды шенеунік. Алайда, провинцияның екі партиялық басқару жүйесінде губернатор Қытай Коммунистік партиясының Чжэцзян провинциялық комитетінің хатшысына бағынады, бұл лауазымды "Чжэцзян ККП партиясының басшысы" деп бейресми түрде атайды. Коммунистік партияның хатшысы қызметін атқарған бірнеше саяси қайраткерлер ҚХР тарихындағы маңызды оқиғаларда басты рөл атқарды. 1949-1952 жылдар аралығында партияның бірінші хатшысы болған Тан Жэнлин, 1967 жылғы ақпан айындағы «қарсы ағым» деп аталған Маоның Мәдени революциясына қарсы күресте алдыңғы қатарда болды. Цзян Хуа (1956-1968 жылдар аралығында қызмет еткен) 1980 жылы «Төрттіктер тобына» қарсы қылмыстық іс бойынша арнайы соттың «бас судьясы» болды. 1990 жылдардан бері үш провинциялық партия хатшысы ұлттық деңгейде танымал болды. Олардың қатарында ҚКП Бас хатшысы және Президенті Си Цзиньпин (2002-2007 жылдар аралығындағы мерзімі), Ұлттық Халық Конгресінің төрағасы және бұрынғы вице-премьер Чжан Децзян (1998-2002 жылдар аралығындағы мерзімі) және Жао Хунчжу (2007-2012 жылдар аралығындағы мерзімі), Қытайдың жоғарғы сыбайлас жемқорлыққа қарсы органы – Орталық тәртіптік инспекция комиссиясының орынбасары. 1949 жылдан бері Чжэцзянның он төрт партия хатшысы болған, олардың ешқайсысы провинцияның түпкілікті тұрғыны емес. Чжэцзян провинциясы Чианг Кай-Шек пен Гоминьданның көптеген жоғары лауазымды шенеуніктеріне пана болды, олар 1949 жылы Азамат соғысында жеңілгеннен кейін Тайваньға қашып кетті.

Экономика

Чжэцзян – Қытайдағы ең бай және дамыған провинциялардың бірі. 2022 жылы оның номиналды ЖІӨ 1,15 триллион АҚШ доллары (7,77 триллион юань), елдің ЖІӨ-нің шамамен 6,42%-ы және провинция деңгейіндегі әкімшілік бірліктер арасында 4-ші орында болды. Провинцияның бірінші, екінші және үшінші салалары тиісінше 232,48 миллиард юань (34,56 миллиард АҚШ доллары), 3,3205 триллион юань (493,67 миллиард АҚШ доллары) және 4,2185 триллион юань (627,18 миллиард АҚШ доллары) құрады. Чжэцзянның негізгі өндіріс салалары – электромеханикалық өнеркәсіп, тоқыма, химиялық өнеркәсіп, азық-түлік және құрылыс материалдары. Соңғы жылдары Чжэцзян өзінің даму моделін қабылдады, ол «Чжэцзян моделі» деп аталады. Бұл модель кәсіпкерлікті басымдыққа қою және ынталандыру, нарықтың сұранысына жауап беретін шағын бизнеске қолдау көрсету, инфрақұрылымға үлкен мемлекеттік инвестициялар жасау және ішкі тұтыну мен экспортқа арналған төмен құнмен өндірілген тауарларды көптеп шығаруға негізделген. Нәтижесінде Чжэцзян ең бай провинциялардың біріне айналды және «Чжэцзян рухы» Қытайда кеңінен танымал болды. Алайда, кейбір экономистер бұл модельдің тұрақты еместігіне, тиімсіздігіне және шикізат пен коммуналдық қызметтерге артық талаптар қоюына алаңдауда. Сондай-ақ, Чжэцзяндағы көптеген шағын кәсіпорындардың арзан тауарларды көптеп өндіруі оларды жоғары технологиялық және күрделі өнеркәсіптерге көшуге кедерілгі келтіреді. Чжэцзянның экономикалық орталығы Ханчжоу орталығындағы Солтүстік Чжэцзяннан оңтүстік-шығысқа қарай Вэньчжоу және Тайчжоу аймағына қарай жылжуда.

Zhejiang is one of the richest and most developed provinces in China. as of 2022, its nominal GDP was US$1.15 trillion (CN¥ 7.77 trilion), about 6.42% of the country's GDP and ranked 4th among province level administrative units; the province's primary, secondary and tertiary industries were worth CN¥232.48 billion (US$34.56 billion), CN¥3.3205 trillion (US$493.67 billion) and CN¥4.2185 trillion (US$627.18 billion) respectively. Zhejiang's main manufacturing sectors are electromechanical industries, textiles, chemical industries, food and construction materials. In recent years Zhejiang has followed its own development model, dubbed the "Zhejiang model", which is based on prioritizing and encouraging entrepreneurship, an emphasis on small businesses responsive to the whims of the market, large public investments into infrastructure, and the production of low cost goods in bulk for both domestic consumption and export. As a result, Zhejiang has made itself one of the richest provinces and the "Zhejiang spirit" has become something of a legend within China. However, some economists now worry that this model is not sustainable, in that it is inefficient and places unreasonable demands on raw materials and public utilities, and also a dead end, in that the myriad small businesses in Zhejiang producing cheap goods in bulk are unable to move to more sophisticated or technologically more advanced industries. The economic heart of Zhejiang is moving from North Zhejiang, centered on Hangzhou, southeastward to the region centered on Wenzhou and Taizhou. Historical GDP of Zhejiang Province for 1978–present) year GDP GDP per capita (GDPpc) based on mid year population Reference index GDP in millions realgrowth(%) GDPpc exchange rate1 foreign currency to CNY CNYUSDPPP(Int'l$.)CNYUSDPPP(Int'l$. )USD 1Int'l$. 1(PPP)20227,771.541,115,5431,925,5553.1118,49617,61729,3606.72614.03620217,404.081,114,7651,772,5838.7113,83917,64527,2546.45154.17720206,468.91937,7171,526,0463.6100,73814,60523,7656.89764.23920196,246.20900,5441,472,8136.898,77014,31823,2896.89854.24120185,800.28876,5201,371,8737.193,23014,08922,0516.61744.22820175,240.31776,1351,252,4617.885,61212,68020,4626.75184.18420164,725.40711,4101,184,6087.578,38411,80119,6506.64233.98920154,350.77698,5371,123,9408.073,27611,76518,9296.22843.87120144,002.35651,5511,064,7387.768,56911,16218,2416.14283.75920133,733.46602,2831,018,9578.365,10510,51217,7696.19323.66420123,438.24544,672965,5278.161,0979,67917,1576.31253.56120113,185.48493,200903,9399.057,8288,95316,4106.45883.52420102,739.99404,755823,80911.951,1107,55015,3676.76953.32620051,302.83159,043454,26412.926,2773,2089,1628.19172.8682000616.4874,468225,89611.013,4671,6274,9358.27842.7291995356.3942,676129,92716.88,1449752,9698.35102.743199090.4618,91453,1363.92,1384471,2564.78321.712198542.9114,61430,61721.71,0673637612.93661.404198017.9912,00712,03116.44713143151.49841.500197812.377,34921.93311971.6836

Провинция дәстүрлі түрде «Балық және Күріш елі» деп белгілі. Атына сай, күріш – негізгі өнім, одан кейін бидай. Солтүстік Чжэцзян Қытайдағы аквакультураның маңызды орталығы және Жоушань балық шаруашылығы елдегі ең ірі балық шаруашылығы болып табылады. Басты ақшалық дақылдар – джут және мақта, сонымен қатар провинция шай өндіруде Қытай провинциялары арасында көш бастап тұр. (Атақты Лунцзин шайы Ханчжоудың өнімі.) Чжэцзян қалалары жібек сияқты қолөнер бұйымдарын өндірумен танымал, бұл көрсеткіш бойынша провинциялар арасында екінші орында тұр. Оның көптеген базарлары қалаларды ауылдық аймақтармен байланыстырады. 1832 жылы провинция жібек, қағаз, желдеткіштер, қарындаштар, шарап, құрма, шай және «алтын гүлді» шұжық экспорттады. Нинбо, Вэньчжоу, Тайчжоу және Чжоушань – маңызды сауда порттары. Ханчжоу шығанағындағы көпір, Хайян округі мен Цикси арасында орналасқан, әлемдегі теңіз суының үзіліссіз кеңістігі арқылы салынған ең ұзын көпір болып табылады.

Қалдықтарды жою

2011 жылдың 15 қыркүйегінде, бейсенбі күні, Хонгсяо ауылының 500-ден астам тұрғыны жақын жердегі өзенде балықтардың көптеп өлгеніне наразылық білдірді. Ашулы наразылар Zhejiang Jinko Solar Company зауытының аумағына шабуыл жасап, сегіз компания көлігін аудартып, кеңселерді қиратты. Полиция келгенге дейін наразылық акциясы осылай жүрді. Билік өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, наразылық акциялары келесі екі түнде де жалғасты, қақтығыстар болды. Хайнин қаласының қоршаған ортаны қорғау бюросының басшысының орынбасары Чен Хунминннің айтуынша, зауыттың қалдықтарды кәдеге жарату жүйесі сәуір айынан бері ластану тексерулерін өтпеген. Қоршаған ортаны бақылау органы зауытты ескерткен, бірақ зауыт ластануды тиімді түрде бақылауға алмаған, - деді Чен.

Демография

Хан қытайлары халықтың басым бөлігін құрайды, ал ең ірі хан топтарының бірі – қытай тілінің Ву диалектілерін қолданушылар. Сонымен қатар, 400 000 этникалық азшылық өкілі бар, оның ішінде шамамен 200 000 Ше халқы және шамамен 20 000 Хуй қытайлары бар. Лишуй қаласындағы Цзиньнин Ше автономиялық ауданы – Қытайдағы жалғыз Ше автономиялық ауданы.

Медиа

Чжэцзян радио және теледидар тобы, Ханчжоу радио және теледидар тобы, Нинбо радио және теледидар тобы – Чжэцзян провинциясының жергілікті радио және телеарналары.

Тілдер

Чжэцзян таулы аймақ болғандықтан, көптеген ерекше жергілікті мәдениеттердің дамуына жағдай жасады. Тілдік тұрғыдан алғанда, Чжэцзян өте алуан түрлі. Чжэцзян халқының көпшілігі Ву диалектілерінде сөйлейді, бірақ бұл Ву диалектілері өте әртүрлі, әсіресе оңтүстікте, бір аңғардағы адамдардың тілі бірнеше шақырым қашықтықтағы келесі аңғардағыларға түсініксіз болуы мүмкін. Қытай тілінің басқа да түрлері де қолданылады, көбінесе шекаралас аймақтарда; Анхуэймен шекарада мандарин және Хуйчжоу диалектілері, ал Фуцзяньмен шекарада Мин диалектілері таралған. (Толық ақпарат алу үшін Ханчжоу диалектісі, Шаосин диалектісі, Нинбо диалектісі, Вэньчжоу диалектісі, Тайчжоу диалектісі, Цзиньхуа диалектісі және Кючжоу диалектісі туралы қараңыз).

Тарих бойында аймақтағы адамдардың өзара байланысын жақсарту үшін бірнеше жалпы тілдер (лингва франка) пайдаланылып келген. Ханчжоу, Шаосин және Нинбода қолданылатын диалектілер тарихи түрде осы рөлді атқарды. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан бері, Ву диалектілерімен өзара түсініспейтін мандарин тілі Қытайдың барлық аймақтарында ресми тіл ретінде қабылданып, насихатталды. Осының нәтижесінде, халықтың көпшілігі қазір белгілі бір деңгейде мандарин тілін біліп, түсінеді және қажет болған жағдайда тілді ауыстыра алады. 1978 жылдан бері білім алған халықтың көпшілігі мандарин тілінде сөйлей алады. Қала тұрғындары ауыл тұрғындарына қарағанда мандарин тілін жақсырақ меңгерген. Дегенмен, мандарин тілінде сөйлейтін аймақ тұрғындарының арасында Чжэцзян акцентін байқауға болады, ал үй диалектісі Чжэцзян халқының күнделікті өмірінің және мәдени сәйкестендігінің маңызды бөлігі болып қала береді.

Музыка

Чжэцзян – Қытай операсының ең танымал түрлерінің бірі – Юэ операсының туған жері. Юэчжу Шэньчжоу қаласында пайда болған және дәстүрлі түрде әйелдер ғана, ер және әйел рөлін орындайды. Басқа да маңызды опералық дәстүрлерге Енчжу (Нинбо), Шао операсы (Шаосин), Оучжу (Венчжоу), Учжу (Джинхуа), Тайчжоу Луаньтан (Тайчжоу) және Чжуцзи Луаньтан (Чжуцзи) кіреді.

Ас мәзірі

Ханчжоу қаласынан шыққан Лонцзин шайы (кейде "айдаһар құдыры" деп те аталады) – ең құрметті, тіпті Қытайдың ең құрметті шайы саналады. Ханчжоу қаласы жібек шаңғыларымен және қолмен жасалған желдеткіштерімен де әйгілі. Чжэцзян асханасы (өзі көптеген дәстүрлерге бөлінеді, оның ішінде Ханчжоу асханасы да бар) – Қытай асханасының сегіз ірі дәстүрінің бірі.

Жер атаулары

Ежелгі заманнан бері солтүстік Чжэцзян және көршілес оңтүстік Цзянсу өркендеуімен және сәнімен танымал болған. Солтүстік Чжэцзян жерлерінің атауларын (Ханчжоу, Цзясин сияқты) поэзияға енгізу арманды әсер беретін, көптеген белгілі ақындар қолданған тәжірибе. Әсіресе, Ханчжоудың (сондай-ақ көршілес Цзянсу провинциясындағы Сучжоудың) даңқы «Жоғарыда жұмақ, төменде Сучжоу мен Ханчжоу» деген халық арасында кең таралған мақалға алып келді. Бұл екі қаланың халқы үшін бұл мақтаныш тұрағы болып табылады және қалалар әлі де гүлденуде.

Білім беру және ғылыми-зерттеу

Чжэцзян Қытайдың ғылыми зерттеулер мен білім берудегі алдың қатардағы провинцияларының бірі. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, Nature Index бақылауынша, Чжэцзян провинциясының екі ірі қаласы – Ханчжоу (16-шы орын) және Нинбо (188-ші орын) ғылыми зерттеулер нәтижелері бойынша әлемнің ең үздік 200 қаласының қатарына енді.