Кіріспе
Мұздықтардың әрекетінен пайда болған көл түрі
A moraine dammed lake, occurs when the terminal moraine has prevented some meltwater from leaving the valley. When a glacier retreats, there is a space left over between the retreating glacier and the piece that stayed intact which holds leftover debris (moraine). Meltwater from both glaciers seep into this space creating a ribbon shaped lake due to the pattern of ice melt. This ice melt may cause a glacier lake outburst flood, leading to severe damage to the environment and communities nearby. Examples of moraine dammed lakes include:
Argentina/Chile: General Carrera/Buenos Aires Lake
Chile: Calafquén Lake, Panguipulli Lake
Ireland: Lough Dan
Nepal: Tsho Rolpa
New Zealand: Lake Hāwea, Lake Ōhau, Lake Pukaki, Lake Tekapo, Lake Wakatipu, and Lake Wānaka (i. e., almost all large lakes in the South Island)
Switzerland: Lake Zurich
United States: Donner Lake in California, Flathead Lake in Montana, Mille Lacs Lake in Minnesota, Wallowa Lake in Oregon, Lake Chelan
Wales: Llyn Peris and its twin Llyn Padarn. Poland: Morskie Oko in Zakopane
Slovakia: Strbske pleso, Velke Hincovo pleso
Central Mongolia: Lake Khagiin Khar
Scientists are looking closely at lake Khagiin Khar in Mongolia because they want to know whether moraine dammed lakes' evolution relate to past glacier movements. The study they are conducting focuses on reconstructing paleo shoreline changes and seeing how climate change is impacting the lake's water level. This is important for them to understand because climate change is an issue that is present and doesn't seem to be slowly down. The final results of the study, it seems, is that there was a decrease in the paleolake level due to a spillover. The spillover could have been caused by a multitude of reasons, but sense it was a study based on the effect of climate change, the only possible interpretation is that climate change caused this increase in water level due to glaciers melting quicker. However, other reasons such as excessive rain, global warming, and ice jam can all cause glaciers to melt and, therefore, cause floods.
Мореналық бөгетті көл – мұздықтың соңғы моренасы еріген судың аңғардан шығуына тосқауыл қойғанда пайда болады. Мұздықтар шегіне бастағанда, шегініп бара жатқан мұздық пен оның орнында қалған, қиыршық тастардан (морена) тұратын бөлігі арасында кеңістік қалады. Екі мұздықтың еріген суы осы кеңістікке сіңіп, мұздың еру үлгісіне сәйкес, ұзынша келген көлді құрайды. Мұндай мұздың еруі мұздық көлінің су тасқынына әкелуі мүмкін, бұл қоршаған ортаға және жақын жердегі елді мекендерге ауыр зиян келтіреді. Мореналық бөгетті көлдердің мысалдары:
Аргентина/Чили: Генерал Каррера/Буэнос-Айрес көлі
Чили: Калафкен көлі, Пангипулли көлі
Ирландия: Лох Дэн
Непал: Чо Рольпа
Жаңа Зеландия: Хавеа көлі, Охау көлі, Пукаки көлі, Текапо көлі, Уакатипу көлі және Ванака көлі (демек, Оңтүстік аралдағы дерлік барлық ірі көлдер)
Швейцария: Цюрих көлі
АҚШ: Калифорниядағы Доннер көлі, Монтанадағы Флатхед көлі, Миннесотадағы Милле көлі, Орегондағы Уоллова көлі,
Уэльс: Ллин Перис және оның жұп көлі Ллин Падарн.
Польша: Закопанедегі Морске Око
Словакия: Стрбске плесо, Велке Хинково плесо
Орталық Моңғолия: Хагиин Хар көлі
A moraine dammed lake, occurs when the terminal moraine has prevented some meltwater from leaving the valley. When a glacier retreats, there is a space left over between the retreating glacier and the piece that stayed intact which holds leftover debris (moraine). Meltwater from both glaciers seep into this space creating a ribbon shaped lake due to the pattern of ice melt. This ice melt may cause a glacier lake outburst flood, leading to severe damage to the environment and communities nearby. Examples of moraine dammed lakes include:
Argentina/Chile: General Carrera/Buenos Aires Lake
Chile: Calafquén Lake, Panguipulli Lake
Ireland: Lough Dan
Nepal: Tsho Rolpa
New Zealand: Lake Hāwea, Lake Ōhau, Lake Pukaki, Lake Tekapo, Lake Wakatipu, and Lake Wānaka (i. e., almost all large lakes in the South Island)
Switzerland: Lake Zurich
United States: Donner Lake in California, Flathead Lake in Montana, Mille Lacs Lake in Minnesota, Wallowa Lake in Oregon, Lake Chelan
Wales: Llyn Peris and its twin Llyn Padarn. Poland: Morskie Oko in Zakopane
Slovakia: Strbske pleso, Velke Hincovo pleso
Central Mongolia: Lake Khagiin Khar
Scientists are looking closely at lake Khagiin Khar in Mongolia because they want to know whether moraine dammed lakes' evolution relate to past glacier movements. The study they are conducting focuses on reconstructing paleo shoreline changes and seeing how climate change is impacting the lake's water level. This is important for them to understand because climate change is an issue that is present and doesn't seem to be slowly down. The final results of the study, it seems, is that there was a decrease in the paleolake level due to a spillover. The spillover could have been caused by a multitude of reasons, but sense it was a study based on the effect of climate change, the only possible interpretation is that climate change caused this increase in water level due to glaciers melting quicker. However, other reasons such as excessive rain, global warming, and ice jam can all cause glaciers to melt and, therefore, cause floods.
Ғалымдар Моңғолиядағы Хагиин Хар көлін мұқият зерттеп жатыр, себебі олар мореналық бөгетті көлдердің эволюциясы бұрынғы мұздықтардың қозғалысымен байланысты екенін білгісі келеді. Олардың зерттеулері палеожағалаудың өзгеруін қайта құруға және климаттың өзгеруі көлдің су деңгейіне қалай әсер ететінін анықтауға бағытталған. Бұл олар үшін маңызды, өйткені климаттың өзгеруі – қазіргі уақыттағы өзекті мәселе және оның баяулау белгісі көрінбейді. Зерттеудің алдын ала нәтижелеріне сәйкес, судың асығып кетуі нәтижесінде палеозердің деңгейі төмендеген. Судың асығып кетуіне түрлі себептер болған болуы мүмкін, бірақ зерттеу климаттың өзгеруіне негізделгендіктен, су деңгейінің көтерілуіне осы өзгерістер себеп болды деген тұжырымға келуге болады. Дегенмен, шектен тыс жауын-шашын, жаһандық жылыну және мұз бітелуі сияқты факторлар да мұздықтардың еруіне және су тасқынына әкелуі мүмкін.
A moraine dammed lake, occurs when the terminal moraine has prevented some meltwater from leaving the valley. When a glacier retreats, there is a space left over between the retreating glacier and the piece that stayed intact which holds leftover debris (moraine). Meltwater from both glaciers seep into this space creating a ribbon shaped lake due to the pattern of ice melt. This ice melt may cause a glacier lake outburst flood, leading to severe damage to the environment and communities nearby. Examples of moraine dammed lakes include:
Argentina/Chile: General Carrera/Buenos Aires Lake
Chile: Calafquén Lake, Panguipulli Lake
Ireland: Lough Dan
Nepal: Tsho Rolpa
New Zealand: Lake Hāwea, Lake Ōhau, Lake Pukaki, Lake Tekapo, Lake Wakatipu, and Lake Wānaka (i. e., almost all large lakes in the South Island)
Switzerland: Lake Zurich
United States: Donner Lake in California, Flathead Lake in Montana, Mille Lacs Lake in Minnesota, Wallowa Lake in Oregon, Lake Chelan
Wales: Llyn Peris and its twin Llyn Padarn. Poland: Morskie Oko in Zakopane
Slovakia: Strbske pleso, Velke Hincovo pleso
Central Mongolia: Lake Khagiin Khar
Scientists are looking closely at lake Khagiin Khar in Mongolia because they want to know whether moraine dammed lakes' evolution relate to past glacier movements. The study they are conducting focuses on reconstructing paleo shoreline changes and seeing how climate change is impacting the lake's water level. This is important for them to understand because climate change is an issue that is present and doesn't seem to be slowly down. The final results of the study, it seems, is that there was a decrease in the paleolake level due to a spillover. The spillover could have been caused by a multitude of reasons, but sense it was a study based on the effect of climate change, the only possible interpretation is that climate change caused this increase in water level due to glaciers melting quicker. However, other reasons such as excessive rain, global warming, and ice jam can all cause glaciers to melt and, therefore, cause floods.
Франсиско Перито Мореноның ашылуы
19 ғасырда аргентиналық зерттеуші Франсиско Перито Морено Тынық мұхитына құйылатын көптеген Патагония көлдерінің іс жүзінде Атлант мұхиты алабының бір бөлігі болғанын, бірақ төртінші дәуірдің мұздық кезеңдерінде мореналық бөгеттермен тосылып, ағысы батысқа қарай өзгергенін айтты. Ол осы көлдер бастапқыда Атлант алабына жатқандықтан Аргентинаға тиесілі болуы керек деп сарқы. Непал мен Бутанның Гималай тауларындағы көлдердің көпшілігі де мореналық бөгетпен жасалған. Олар кез келген уақытта жарылуы мүмкін. Сондықтан мұндай көлдердің төменгі жағындағы аймақтарда су тасқынының қаупі жоғары.
1. ГЛОФ пен мореналық бөгеттер салынған көлдердің арасындағы байланыс
Мұздық көлдердің су тасқыны немесе GLOF – мұздықтың еріген мұзынан пайдасқан көлдің су деңгейінің көтеріліп, ағып, қоршаған орта мен елді мекендерге зиян келтіруімен байланысты құбылыс. Зерттеушілер мореналық бөгеттердегі көлдердің су тасқынына ең жиі ұшырайтынын анықтады. Жалды 100 000 мореналық бөгетті көл бар, олардың 15%-ы GLOF-қа осал. Осыған байланысты, зерттеушілер осы қауіпті жақсырақ түсінуге тырысып, осы процесті баяулатудың жолдарын іздеп жатыр. 100 000-ның 15%-ы – 15 000. Демек, 15 000 көлдің маңындағы аумақтардың суға бату қаупі жоғары. Климаттың өзгеруінің бірінші белгілері – су деңгейінің өзгеруі, жер бедерінің өзгерісі және ауа сапасы. Сондықтан, мореналық бөгеттердегі көлдер климаттың өзгеруін зерттеу үшін өте ыңғайлы, өйткені олардың жағалау сызығы мен су деңгейі үнемі өзгеріп тұрады. Зерттеу Перудегі Кордильера Бланка аймағында жүргізілді және қашықтан зондтау, ГИС және статистикалық талдау әдістерін қолданып, осы мореналық бөгеттердегі көлдерді бағалаудан тұрды. Зерттеушілер GLOF-ты тоқтатуға ұмтылады, себебі олардың салдары өте ауыр болуы мүмкін – су тасқыны, көшкін және қоршаған орта мен жақын жердегі елді мекендерге зиян келтіруі мүмкін. Соңғы зерттеулер мен байқаулар тау жыныстық бөгеттер де осы мәселені тудырып отырғанын көрсетті және GLOF жиілігіне байланысты болашақта мореналық бөгеттердегі көлдерден озып кетуі мүмкін. Зерттеушілер топографиялық ерекшеліктерге байланысты алдағы онжылдықтарда мореналық бөгеттердегі көлдерде GLOF оқиғаларының азаятынын күтеді.