Кіріспе

Ақпараттық қызметтерді сатып алу кітапханасы (ISPL) – ақпараттық технологияларға қатысты сатып алу процестерін басқару бойынша ең жақсы тәжірибелер кітапханасы (Euromethod негізінде жасалған). Ол клиенттерге де, жеткізушілерге де қажетті сапаға уақыт пен қаржыны тиімді жұмсау арқылы қол жеткізуге көмектеседі. ISPL тәуекелдерді басқару, келісімшартты басқару және жоспарлау үшін әдістемелер мен ең жақсы тәжірибелерді ұсынады. ISPL клиенттер мен жеткізушілер арасындағы қарым-қатынасқа баса назар аударады: ұсыныс сұрауын дайындауға, жобаның жағдайы мен тәуекелдеріне сәйкес келісімшарт пен жеткізу жоспарын жасауға, сондай-ақ жеткізу кезеңін бақылауға көмектеседі. ISPL – ақпараттық технологиялар саласындағы бірегей әдістеме, себебі көптеген басқа әдістемелер мен құрылымдар (мысалы, DSDM, RUP) дамытуға бағытталған, ал ISPL ақпараттық қызметтерді сатып алуға толыққанды арналған. ISPL-дің мақсатты аудиториясы – ІТ (ақпараттық технологиялар) саласындағы сатып алу менеджерлері, сатып алуды басқарушылар, бағдарлама менеджерлері, келісімшарт менеджерлері, жайлы орынды басқарушылар, қызмет деңгейін басқарушылар және жоба менеджерлері. ISPL сатып алуға бағытталғандықтан, оны ITIL (IT қызметтерін басқару үшін) және PRINCE2 (жобаларды басқару үшін) жүйелерімен бірге пайдалану өте тиімді.

Тарих

ISPL 1999 жылы бес еуропалық компаниядан құралған консорциуммен әзірленді және жарияланды: Нидерландыдан EXIN және ID Research (ORDINA), Германиядан FAST, Франциядан SEMA және Финляндиядан TIEKE. ISPL-ді әзірлеу 1998 жылы Еуропалық Комиссия ұсынған SPRITE S2 бағдарламасының бір бөлігі болды. ISPL Euromethod негізінде жасалған және шамамен 200 нақты сатып алуды зерттеуге негізделген.

Сатып алу процестерін басқару

ISPL алу процесі – бизнес мақсаттарына және/немесе қажеттіліктеріне үлес қосатын мақсатқа жету үшін жүйе немесе қызметті алудың өзіндік процесі. Бұл ISPL әдістемесінің ең маңызды бөліктерінің бірі. Бұл тарау [2] еңбегінің қысқаша мазмұны.

Сатып алуды бастау

Тапсырыс берушімен келісімшарт жасаушы орган сатып алу кезінде орындайтын алғашқы процесс – сатып алуды бастау процесі. Ол екі тізбектелген қадамнан тұрады: сатып алу мақсатын анықтау және сатып алу жоспарлау. Процестің соңғы нәтижесі – сатып алу стратегиясын көрсететін сатып алу жоспары, сондай-ақ сатып алу мақсатын анықтайтын жүйелер мен қызметтерге қойылатын талаптарды толық түсіну. Сатып алуды бастау процесі 5-суретте суреттелген. Сатып алуды бастау кезеңі туралы толыққанды ақпаратты мына жерден табуға болады.

Сатып алу мақсатының анықтамасы

Бұл қадамның нәтижесі – сатып алу мақсаты болып табылатын жүйелер мен қызметтерге қойылатын талаптарды, сондай-ақ бизнес пен оның әртүрлі мүдделі тараптары үшін туындайтын шығындар мен пайданы толыққанды түсіну. Бұл процестің кезеңі төрт іс-әрекеттен тұрады:
Мақсатты саланың анықталуы. Жүйелер мен қызметтер талаптары тұрғысынан сатып алу мақсатының анықтамасын жетілдіру. Шығындар мен пайданы талдау. Мүдделерді және мүдделі тараптарды талдау. Бизнес қажеттіліктері идеалды жағдайда талаптарды басқару процестері арқылы ұсынылады.

Келісімшартты бақылау

Бұл процесс келісімшартта белгіленген қызметтерді бақылауға бағытталған. Ол жеткізілімдер мен қызметтердің келісімшарттағы талаптарға сәйкес келуін қамтамасыз етуі керек. Келісімшартты бақылау процесінің ең маңызды әрекеті – шешімдерді іске асыру болып табылады. Шешімдерді іске асыру кезінде тапсырыс беруші ұйым, сатып алудың кез келген сәттегі жағдайына сүйене отырып, бағалаулар мен шешімдер қабылдайды.

Келісім-шартты орындау

Бұл процестің мақсаты – сатып алу шартында (тендерлік кезеңде жазылып, қол қойылған) барлық ашық техникалық және коммерциялық талаптардың орындалғанын қамтамасыз ету.

Барлық келісім-шарттардың орындалғанын тексеру

Сатып алу менеджері әр түрлі шарттардың орындалғанын әрбір шарттың орындалу сатысына қол жеткізілгені және қажетті есептер дайындалғаны арқылы тексеруі керек. Қажет болса, сатып алу менеджері орындалуға жататын шарттар үшін шартты орындау процесін іске қосуы керек.

Сатып алу мақсатына қол жеткізуді бағалау

Өкінішке орай, барлық жеке келісімшарттар бойынша мақсаттарға қол жеткізілгені, сатып алудың жалпы мақсатына қол жеткізілгенін автоматты түрде білдірмейді. Сатып алуды аяқтау кезінде сатып алу менеджері клиент компанияның бизнес мақсаттарына қол жеткізілгенін және сатып алу процесінде ешқандай кемшіліктер назардан тыс қалмағанын тексеруі тиіс.

Сатып алудың аяқталғанын анықтау

Келісімшарттардың орындалуын және сатып алу мақсатына жету деңгейін бағалау нәтижесінде сатып алу аяқталды деген шешім қабылданады. Мұндай шешімді әдетте сатып алу менеджері, сатып алу процесіне қатысқан барлық ұйымдық бөлімдердің өкілдерімен бірлесіп қабылдайды. Егер бір немесе бірнеше келісімшарт орындалмаса немесе сатып алу мақсатына қол жеткізілмесе, бұл шешімді қабылдауға тапсырыс беруші компанияның ұйымдық бөлімдерінің қатысуы міндетті.

Тәуекелдерді басқару және жеткізуді жоспарлау

ISPL тәуекелдерді басқару формасы толығымен эвристикаға негізделген. Жағдайды сипаттап, талдау арқылы маңызды тәуекелдерді анықтап, тиісті әрекеттер мен стратегияны таңдау арқылы оларды жоюға болады. ISPL тәуекелдерді және жағдай факторларын оларды жоюға бағытталған әрекеттер мен стратегиялармен байланыстыратын эвристикалық тәсілдерді ұсынады. Бұл тарау [3] еңбегінің шолуын қамтиды, сондай-ақ [4] еңбегінен алынған мәліметтерді де қосады.

Үлгі

Тәуекелдерді басқару және жеткізуді жоспарлау процесі 6-суретте көрсетілген. Осы процестің барлық қадамдары төмендегі абзастарда егжей-тегжейлі сипатталған.

Қызметтің сипаттамасы

Процесстің бірінші қадамы – сатып алынатын қызметті сипаттау болып табылады. Жоба мен үздіксіз қызмет арасындағы айырмашылықты ескеру маңызды. Екі түрлі қызмет те әртүрлі сипатталады. ISPL пайдаланушыға екі бөлек нұсқаулық жиынтығын ұсынады.

Ағымдағы қызметтердің сипаттамасы

Ағымдағы қызметті сипаттау үшін екі қадам бар. Мен осы қадамдарды келесі абзацтарда қысқаша түсіндіремін.

Жобалардың сипаттамасы

Жобалар бастапқы және соңғы күйімен сипатталады, яғни ағымдағы және тілеулі жағдай. Бұл операциялық элементтерді (сатып алынатын ақпараттық қызметтің нақты бөліктері) және сипаттамалық элементтерді (құжаттама) белгілеу арқылы іске асырылады. Бастапқы және соңғы күйді құжаттаудың қысқаша жоспары төмендегі абзацтарда келтірілген. Операциялық және сипаттамалық элементтерді сипаттау туралы толық ақпарат #Тапсырыс мазмұнын анықтау тарауында берілген.

Бастапқы күйін құжаттау

Ақпараттық қызметтің әрбір компоненті үшін операциялардың мазмұны мен сапасы сипатталуы керек. Содан кейін, жобада қолдануға болатын болашақ операциялық элементтердің қандай сипаттамалары бар екендігіне баға беру қажет.

Жағдай мен тәуекелдерді талдау

Талдаудың кіші процесі жағдай талдауынан кейін тәуекел талдауына бөлінеді.

Жағдайдың талдауы

Ақпараттық қызметті сатып алу процесінің сәттілігіне тапсырыс беруші және жеткізуші ұйымдардың жағдайы зор ықпал етеді. Ситуациялық талдау – бұл жағдай факторларын және олардың шамаларын анықтау. Ситуациялық фактордың шамасы қызметтің жалпы күрделігіне немесе белгісіздігіне қатысты салыстырмалы үлесі туралы ақпарат береді. Күрделілік және белгісіздік үшін шамалардың бірі: жоғары, төмен немесе орташа болуы мүмкін. ISPL әдісі пайдаланушыға жағдай факторларының шамаларын анықтауға көмектесетін кестелер жиынтығын ұсынады. Мұндай кестелердің бір бөлігінің мысалын 1-кестеде қарастыруға болады. Тәуекелді басқару стратегиясы жағдайға байланысты, және 7-суретте көрсетілген. Барлық жағдай факторларының шамалары анықталғаннан кейін қызметтің жалпы күрделігі мен белгісіздігін анықтауға болады. Менеджер осы екі факторды қызмет көрсету стратегиясын жобалау үшін пайдалана алады.

Тәуекелдерді талдау

#Жағдайлық талдауда күрделілік және белгісіздік деңгейлері жағдайлық факторлардың әрқайсысына берілген. Тәуекелдерді талдау кезінде бұл деңгейлер ықтимал тәуекелдерді және олардың ықтималдығын анықтау үшін пайдаланылады. Клиент бизнесі үшін ықтимал тәуекелдердің мысалдары: бизнес үшін болжамсыз/күрт өскен шығындар, жүйе жеткізілімінің кешігуі және қызмет немесе жүйенің нашар сапасы. Көрсетілетін қызмет сапасына әсер ететін ықтимал тәуекелдердің мысалдары: қызмет атқарушылардың жігерсіздігі, нақты емес талаптар және басқа қызметтермен немесе жүйелермен байланыстың белгісіздігі. ISPL жағдайлық факторларды тәуекелдермен сәйкестендіретін кестелерді ұсынады. Мұндай кестеге 2-кестеде мысал келтірілген. Табылған әр тәуекел үшін ықтималдық және әсер, яғни салдары бағаланады. Осы екі деңгейдің көбейтіндісі тәуекел деңгейі деп аталады. Тәуекел деңгейінің мәні қызмет көрсету үшін маңызды тәуекелдерді анықтау үшін қолданылады. Маңызды тәуекелдер #Жеткізу стратегиясын жобалауға және #Шешім қабылдау жоспарлауға әсер етеді.

Іс-әрекеттерді анықтау

ISPL тәуекелдерді азайтуға және оларды тудыратын жекелеген жағдайлық факторларды өзгертуге қатысты эвристикалық ұсынымдар береді. Осы ұсынымдардың бір бөлігін 3-кестеде қарастыруға болады.

Қызметті орындау әдісі

Қызметті орындау тәсілі қызметтің қалай орындалатынын анықтайды. Жобалар үшін қызметті орындау тәсілі даму тәсілі деп аталады. Ол сипаттама тәсілінен, құрылыс тәсілінен және орнату тәсілінен тұрады. ISPL пайдаланушыға #Ситуациялық талдау және #Тәуекел талдауында анықталған жағдайлық факторлар мен маңызды тәуекелдерге қандай сипаттама, құрылыс және орнату тәсілі ең жақсы сәйкес келетіндігі туралы нұсқаулар береді. Мысалы, ISPL жалпы күрделілік және белгісіздік жоғары болған кезде эволюциялық құрылыс және орнату тәсілін қолдануды ұсынады.

Қызметті басқару әдісі

Қызметті басқару тәсілін таңдау #Ситуациялық талдау да көрсеткендей, жағдай факторларына, сондай-ақ жалпы күрделілік пен белгісіздік деңгейіне байланысты болады. ISPL түрлі жағдай факторлары үшін қандай бақылау түрлері ең тиімді екендігі туралы ережелер ұсынады. Барлығы алты түрлі бақылау бар: даму, сапа және конфигурация – бұл формалды және үнемі жүзеге асырылатын нұсқада.

Біркелкілікті тексеру және әсерді талдау

Толық қызмет көрсету стратегиясын анықтағаннан кейін, таңдалған стратегиялық опциялардың үйлесімділігі тексерілуі керек және қажет болса, кейбір таңдаулар түзетілуі мүмкін. Сонымен қатар, таңдалған стратегияның барлық маңызды тәуекелдерді қамтығаны тексеріле отырып, оның әсері де талдануы тиіс. Кейбір стратегиялар жаңа, маңызды тәуекелдерді тудыруы да мүмкін.

Шешім қабылдау пункттерін жоспарлау

Шешім қабылдау нүктелерін жоспарлаудың мақсаты – #Delivery стратегиясының дизайнын негізге ала отырып, шешім қабылдау нүктелерінің тізбесін анықтау және әрбір шешім қабылдау нүктесіне нақты сипаттама беру. Шешім қабылдау нүктелерінің реті мен мазмұны таңдалған қызмет көрсету стратегиясын көрсететін болуы керек. Шешім қабылдау нүктелерін жоспарлау келесі ретпен жүзеге асырылады:
Негізгі шешім қабылдау нүктелерінің тізбесін анықтау.
Әрекеттерді ескеру үшін негізгі тізбекті бейімдеу.
Шешім қабылдау нүктелерін сипаттау.

Шешім нүктелерінің негізгі тізбесін шығару

Шешім қабылдаудың негізгі тізбегі #Delivery стратегиясының жобасына сүйенеді. ISPL әртүрлі жеткізу стратегиясы опциялары үшін қандай негізгі тізбектерді қолдану керек екендігі туралы нұсқаулықтар береді.

Әрекеттерді қабылдау үшін негізгі реттілікті бейімдеу.

Табылған негізгі тізбек #Delivery стратегиясын жобалау кезіндегі тәуекелдерді азайтуға бағытталған іс-қимылдар тізіміне бейімделген.

Шешім қабылдау нүктелерін сипаттау

ISPL шешім қабылдау нүктесінде қандай ақпарат элементтері болуы керек екені туралы мәлімет береді. Мысалы, мақсат және алдын ала талаптарды қарастырыңыз. Әрбір шешім үшін қандай нәтижелер қажеттігі анықталуы тиіс. Жалпы ереже бойынша, нәтижелер шешім қабылдау үшін жеткілікті ақпаратты қамтуы керек, бірақ одан артық болмауы керек. Көп ақпарат қымбатқа түседі және шешім қабылдаушылардың назарын шашыратады. Осы тақырып бойынша толық ақпаратты #Нәтижелерді нақтылау тарауынан табуға болады.

Тәуекелдерді бақылау

Тәуекелдерді бақылау #Шешім қабылдау жоспарлау кезеңінен кейін жүргізіледі. Оның нәтижелері қажет болған жағдайда қызмет жоспарлаудың #Ахуалды және тәуекелдерді талдау кезеңіне дереккөз ретінде пайдаланылуы мүмкін. Бұл тәуекелдерді және тәуекелдерді азайту шараларын қадағалау, бақылау және мониторингтеуді қамтиды.

Жеткізілетін нәтижелерді анықтау

ISPL клиенттер мен жеткізушілер арасындағы қарым-қатынасқа баса назар аударады. Екі тараптың арасындағы байланыс анық әрі түсініксіздікке жол бермейтін болуы өте маңызды. Жеткізілім – бұл жеткізуші мен клиент ұйымдары арасында (екі тараптан да) алмасылатын өнім. Жеткізілімдер сатып алу процесінің барлық кезеңдерінде алмастырылады: мысалы, тендерлік кезеңдегі ұсыныс сұрауы, жеткізу жоспарын іске асыру кезіндегі аралық нұсқалар және әрбір шарттың аяқталуы туралы мәлімдеме. ISPL сатып алу процесінде қажетті барлық жеткізілімдерді сипаттау бойынша нұсқаулар ұсынады. Бұл тарау [5] еңбегінің қысқаша мазмұны болып табылады.

Жеткізілетін өнім түрлері

ISPL нәтижелерді әртүрлі түрлерге бөледі, олардың әрқайсысы белгілі бір қасиеттер жиынтығымен сипатталады. Бұл қасиеттер әрбір нәтиже түрінде қамтылған білімді анықтайды. 8-сурет нәтижелердің түрлерін көрсетеді.

Келісімшарт саласы бойынша жеткізілетіндер

Келісімшарт саласының нәтижелері сатып алудағы барлық келісімшарттарды анықтау және басқару үшін пайдаланылады. Келісімшарт саласының нәтижелерінің екі түрі бар: тендерлік нәтиже және шешім қабылдау кезеңінің нәтижесі. Төмендегі абзастарда осы екі түр туралы толыққанды мәлімет беріледі.

Қызметтер саласы бойынша жеткізілетіндер

Қызмет доменінің нәтижелері қызмет доменін сипаттайды (толық ақпарат алу үшін #Мақсатты домен және қызмет доменіне қараңыз). Оларды клиенттер мен жеткізушілер ұйымдары қызметтерді жоспарлау және басқару үшін дайындайды. Қызмет домені нәтижелерінің екі түрі бар: қызмет жоспарлары және қызмет туралы есептер.

Қызмет көрсету жоспары

Қызмет көрсету жоспары қызмет деңгейлері, нәтижелер, кестелер, ресурстар және шығындар тұрғысынан анықталған мақсаттарға қалай жетуге болатыны туралы ақпарат береді. Ол, мысалы, мақсаттарға қол жеткізуге қатысты нұсқаулар бере алады. ISPL қызмет көрсету жоспарына қосылатын әртүрлі қасиеттерді сипаттайды.

Қызмет көрсету туралы есеп

Қызмет көрсету жоспарынан өзгеше, қызмет туралы есептер қызмет деңгейлері мен нәтижелерін қарастырып, қызметтің жай-күйін бақылайды. Ол қызметтің тиімділігін тіркеп, түзету шараларын ұсынады. ISPL қызмет туралы есепте сипатталған әрбір объектіге қандай ақпарат қосу керектігі туралы нұсқаулар береді.

Мақсатты доменді жеткізу

Мақсатты домен мақсатты доменнің нәтижелері арқылы сипатталады. Мақсатты доменнің нәтижелері екі түрлі болады: операциялық және сипаттамалық элементтер. Екеуі де төмендегі абзацтарда талқыланады.

Сипаттамалық нысан

Сипаттамалық элемент нысаналық сала туралы білімді қамтиды. Оларды бизнес ұйымдарын, бизнес процестерін, ақпараттық қызметтер және тағы да басқаларды сипаттау үшін қолдануға болады. ISPL сипаттамалық элементтің барлық қасиеттерін оңай реттеуге мүмкіндік беретін сипаттамалық элемент профилін ұсыну арқылы сипаттамалық элементтерді сипаттау бойынша нұсқаулар береді.