Кіріспе
ISO 14000 стандарттар отбасы – Халықаралық стандарттау ұйымының (ISO) қоршаған ортаны басқаруға қатысты стандарттар отбасы, ол ұйымдарға (а) олардың қызметінің (процестердің және т.б.) қоршаған ортаға тигізетін теріс әсерін азайтуға (яғни ауа, су немесе жерге зиян келтіретін өзгерістер енгізбеуге); (b) қолданыстағы заңдарға, ережелерге және басқа да экологиялық талаптарға сәйкес болуға; және (c) жоғарыда аталғандарды үнемі жақсартуға көмектеседі. ISO 14000, ISO 9000 сапа менеджменті стандартына ұқсас, себебі екеуі де қызметтің/өнімнің өзіне емес, оның қалай ұсынылатын процесіне қатысты. ISO 9001 стандарты бойынша сертификаттау ISO-ның тікелей бермейтінін, үшінші тарап ұйымдары жүргізеді. Аудиттер жүргізілген кезде ISO 19011 және ISO 17021 аудит стандарттары қолданылады. ISO 14001 талаптары Еуропалық Одақтың Экологиялық менеджмент және аудит жүйесінің (EMAS) ажырамас бөлігі болып табылады. EMAS құрылымы мен мазмұны одан да талапкер, әсіресе өнімділікті жақсарту, заңнамаға сәйкестік және есеп беру міндеттері тұрғысынан. ISO 14001 стандартының қазіргі нұсқасы – ISO 14001:2015, ол 2015 жылдың қыркүйегінде жарияланды.
ISO 14000 is a family of standards by the International Organization for Standardization (ISO) related to environmental management that exists to help organizations (a) minimize how their operations (processes, etc.) negatively affect the environment (i. e. cause adverse changes to air, water, or land); (b) comply with applicable laws, regulations, and other environmentally oriented requirements; and (c) continually improve in the above. ISO 14000 is similar to ISO 9000 quality management in that both pertain to the process of how a service/product is rendered, rather than to the service/product itself. As with ISO 9001, certification is performed by third party organizations rather than being awarded by ISO directly. The ISO 19011 and ISO 17021 audit standards apply when audits are being performed. The requirements of ISO 14001 are an integral part of the European Union's Eco Management and Audit Scheme (EMAS). EMAS's structure and material are more demanding, mainly concerning performance improvement, legal compliance, and reporting duties. The current version of ISO 14001 is ISO 14001:2015, which was published in September 2015.
Қоршаған ортаны басқару жүйелерінің қысқаша тарихы
1992 жылдың наурыз айында BSI Group қоршаған ортаны қорғау туралы өсіп келе жатқан алаңдаушылыққа жауап ретінде әлемдегі алғашқы экологиялық басқару жүйелері стандартын, BS 7750-ді жариялады. Осыған дейін экологиялық басқару, «Жауапкершілікпен қамқорлық» сияқты ірі жүйелердің бір бөлігі болған. BS 7750 1996 жылы ISO 14000 сериясын әзірлеу үшін үлгі ретінде қызмет етті, және оған бүкіл әлемдегі ISO комитеттерінен өкілдер қатысты. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, 171 елде ISO 14001 стандартына сәйкес 300 000-нан астам сертификат тіркелген. ISO 14000 сериясы әзірленгенге дейін ұйымдар өздерінің ЭҚЖ-ін (экологиялық басқару жүйесін) өз еркімен құрастырды, бірақ бұл компаниялар арасындағы экологиялық әсерлерді салыстыруды қиындатты; сондықтан әмбебап ISO 14000 сериясы жасалды. ISO ЭҚЖ-ны былай анықтайды: «ұйымдық құрылымды, жоспарлау шараларын, жауапкершілікті, тәжірибелерді, процедураларды, процестерді және экологиялық саясатты әзірлеуге, іске асыруға, орындауға және сақтауға қажетті ресурстарды қамтитын жалпы басқару жүйесінің бір бөлігі».
ISO 14000 сериясын әзірлеу
ISO 14000 отбасына ең бастысы ISO 14001 стандарты кіреді, ол ұйымдардың тиімді экологиялық басқару жүйесін (ЭБЖ) жобалау және іске асыру үшін пайдаланатын стандарттардың негізгі жиынтығын құрайды. Осы сериядағы басқа стандарттарға ISO 14004 кіреді, ол жақсы ЭБЖ үшін қосымша нұсқаулар береді, сондай-ақ экологиялық басқарудың нақты салаларын қамтитын мамандандырылған стандарттар да бар. ISO 14000 стандартының басты мақсаты – "барлық типтегі компаниялар мен ұйымдарға олардың қоршаған ортаға қатысты жауапкершіліктерін басқаруға көмектесетін практикалық құралдарды" ұсыну. Осы серияға ЭБЖ құру немесе жақсарту бойынша нұсқауларды қамтитын ISO 14001 стандарты кіреді. Бұл стандарттың ішкі құрылымы үшін үлгі болып қызмет еткен ISO 9000 халықаралық сапа басқару стандартымен көптеген ортақ белгілері бар.
ISO 14001 стандарты
ISO 14001 Экологиялық басқару жүйесі (ЭБЖ) үшін критерийлерді анықтайды. Ол қоршаған ортаның өнімділігіне қатысты талаптарды белгілемейді, бірақ компания немесе ұйым тиімді ЭБЖ құру үшін қолдануға болатын аясты көрсетеді. Оны ресурстарды тиімді пайдалануды, қалдықтарды азайтуды және шығындарды төмендетуді көздеген кез келген ұйым пайдалана алады. ISO 14001 стандартын қолдану компания басшылығы мен қызметкерлеріне, сондай-ақ сыртқы мүдделі тараптарға қоршаған ортаға тигізетін әсердің өлшеніп, жақсартылып жатқанына сенімділік береді. Оның басты мақсаты – компанияларға қоршаған ортаның көрсеткіштерін үнемі жақсартуға және қолданыстағы заңнамаға сәйкес болуға көмектесу. Ұйым өз мақсаттары мен өнімділік өлшемдерін белгілейді, ал стандарт осы мақсаттарға жету үшін ұйым нені істеу керектігін, сондай-ақ жағдайды бақылап, өлшеуді көрсетеді. Бұған қоса, экологиялық басқаруды толықтырып, жеткізу тізбегіне қатысты етуге бағытталған бірнеше жаңа жаңартулар енгізілді. Негізгі жаңартулардың бірі ұйымдарды өмірлік циклдің барлық кезеңінде қоршаған ортаға тигізетін әсерді қарастыруға шақырады, бірақ өмірлік циклді толыққанды талдау жүргізу талап етілмейді. Сонымен қатар, жоғары басшылықтың міндеттемелері мен сәйкестікті бағалау әдістері де күшейтілді. Тағы бір маңызды өзгеріс ISO 14001 стандартын 2015 жылы енгізілген басқару жүйесінің жалпы құрылымымен – Жоғары деңгейдегі құрылыммен байланыстырды. ISO 9001 және 14001 стандарттары да осы құрылымды қолданады, бұл жүзеге асыру мен аудитті біркелкі етеді. Жаңа стандарт сертификат иесінен тәуекелдер мен мүмкіндіктерді және оларды қалай басқаруды нақтылауды талап етеді.
Негізгі принциптер мен әдістеме
ISO 14001 стандартының негізгі принциптері жақсы белгілі «Жоспарлау – Іске асыру – Тексеру – Түзету» (PDCA) циклына негізделген.
Жоспар: Мақсаттар мен қажетті процестерді белгілеу
ISO 14001 стандартын енгізу алдында, ұйымның процестері мен өнімдерінің бастапқы қарастырылуы немесе кемшіліктерді анықтау талдауы ұсынылады, бұл қазіргі және болашақ операциялардың қоршаған ортамен өзара әрекеттесетін барлық элементтерін анықтауға көмектеседі, бұл элементтер «қоршаған ортаның факторлары» деп аталады. Қоршаған ортаның факторларына тікелей, мысалы, өндіріс кезінде қолданылатындар, және жанама, мысалы, шикізаттар кіруі мүмкін. Бұл қарастыру ұйымға өлшенетін экологиялық мақсаттарды, міндеттер мен көрсеткіштерді белгілеуге көмектеседі; бақылау және басқару процедуралары мен процестерін әзірлеуге көмектеседі; және тиісті заңнамалық талаптарды анықтауға мүмкіндік береді, оларды саясатқа енгізуге болады. Дамыту: Іске асырылған ЭМС-ке бизнес аймақтары көбірек қамтылады. Толықтыру: Іс-әрекеттер, өнімдер, процестер, шығарылымдар, ресурстар және т.б. іске асырылған ЭМС басқаруымен жүзеге асырылады. Жаңарту: ЭМС-тің құрылымдық және ұйымдық аясы, сондай-ақ бизнес экологиялық мәселелерін шешудегі білім жинақтау жақсартылады. Жалпы алғанда, үздірілікті жетілдіру тұжырымдамасы ұйымнан экологиялық проблемаларды шешудің стратегиялық тәсілдеріне қарай, тек операциялық экологиялық шаралардан біртіндеп өтуді күтеді.
Артықшылықтары
ISO 14001 стандарты негізінен компанияларға қоршаған ортаға тигізетін әсерін азайтуға бағытталған басқаруды жақсарту үшін қажетті құрал беру мақсатында әзірленді. Ұйымдар өнімділігін арттырумен қатар, ISO стандартын қабылдау арқылы заңнамалық және нормативтік талаптарға сәйкестігін жоғарылату сияқты бірқатар экономикалық пайдаға ие бола алады. Регламенттік және экологиялық жауапкершілікке байланысты айыппұлдардың тәуекелін азайту және ұйымның тиімділігін арттыру арқылы қалдықтарды азайту, ресурстарды тиімді пайдалану және операциялық шығындарды төмендету мүмкін болады. Екіншіден, бұл стандарт халықаралық деңгейде мойындалғандықтан, әлемнің әртүрлі елдерінде қызмет ететін кәсіпорындар ISO 14001 стандартына сәйкестігін растау арқылы бірнеше тіркеу немесе сертификаттау қажеттілігін болдырмайды. Үшіншіден, соңғы он жылда тұтынушылар компаниялардан ішкі бақылауды жақсартуды талап етуде, сондықтан ISO 14001 стандартын енгізу бизнестің ұзақ мерзімді табыстылығын қамтамасыз етудің тиімді жолы болып табылады. Бұл оларға стандартты қабылдамаған компанияларға қарағанда бәсекелестік артықшылық береді (Potoki & Prakash, 2005). Бұл өз кезегінде компанияның активтерінің құнына оң әсер етеді (Van der Deldt, 1997). Сондай-ақ, бұл бизнеске қоғамдық пікірде жағымды беделді қалыптастыруға және халықаралық нарықта табысты жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Инфрақұрылымды жаңарту бойынша мемлекеттік-жекеменшік серіктестік конкурстарында ISO 14001 сертификатын қосуға қызығушылық артып келеді. Канададағы автомобиль жолдары жобаларында қоршаған ортаның сапасы және салық төлеушілерге тиімділігі тұрғысынан оның құндылығы дәлелденді.
Сәйкестікті бағалау
ISO 14001 стандартының толық немесе бір бөлігін пайдаланып, кез келген ұйым (пайда көздеуші немесе пайда көздемейтін) қоршаған ортамен өзара әрекетін тиімді басқаруға қол жеткізе алады. Егер ISO 14001 стандартының барлық талаптары басқару жүйесіне енгізілсе, ұйым төрт мойындалған тәсілдің бірін қолдану арқылы ISO 14001 халықаралық стандартына толық сай екенін немесе оған сәйкес екенін растауға мүмкіндік алады. Бұл тәсілдер:
Қосымшалық және айырмашылықтар
ISO 14001 стандартының ЭҚЖ талаптары EMAS талаптарымен ұқсас. EMAS үшін қосымша талаптар: