Кіріспе
1966 жылдан 1987 жылға дейінгі спорттық автомобильдер жарыстары сериясы
автоспорт кубогы
the motorsport cup
Канадалық-Америкалық шақыру кубогы, немесе Can Am – 1966 жылдан 1974 жылға дейін, содан кейін 1977 жылдан 1987 жылға дейін SCCA/CASC спорттық автомобильдер жарыстары сериясы. Can Am ережелері қасақана түрде қарапайым болды және қатысушыларға аз шектеулер қойылды. Бұл әртүрлі ерекше автомобиль дизайндары мен қуатты қозғалтқыштардың пайда болуына әкелді. Олардың ішінде Джим Холлдың Chaparral машиналары және 1000 ат күшінен асатын қозғалтқыштар ерекше көзге түсті.
Тарих
Can Am жарысы 7-ші топтағы спорттық жарыскерлер үшін Канадада екі жарыс (Can) және Америка Құрама Штаттарында төрт жарыс (Am) ретінде басталды. Серияны бастапқыда Johnson Wax демеушілік етті. Серия FIA 7-топ категориясының ережелерімен басқарылды, онда қозғалтқыштың қуаты шектелмеген және техникалық шектеулер азын ғана болды. 7-топ категориясы спорттық автомобильдер үшін дерлік Formula Libre болды; ережелер минималды болды және қозғалтқыштың шексіз көлеміне рұқсат берілді (сондай-ақ турбожүктеу және супержүктеуге рұқсат етілді), дерлік шексіз аэродинамикаға мүмкіндік берді және кез келген ірі халықаралық жарыс сериясының "барлығына рұқсат етіледі" саясатына жақын болды. Автомобиль екі орындық, дөңгелектерін жабатын кузовқа және негізгі қауіпсіздік стандарттарына сай болса, қатысуға рұқсат етілді. 7-топ Еуропадағы спорттық автомобильдердің "арнайы" үлгілері үшін пайда болды және 1960-шы жылдарда Ұлыбританияда да танымал болды, сондай-ақ Еуропадағы төбе жарыстарының бір класы ретінде танылды. 7-топ автомобильдері ұзаққа созылатын жарыстарға қарағанда, қысқа дистанцияға арналған спринттерге көбірек бағытталған. Nissan және Toyota автомобильдерінің кейбір 7-топ үлгілері Жапонияда жасалды, бірақ олар өз елдерінен тыс жерде жарысқа қатыспады (бірақ кейде Can Am қатысушылары олармен жарысу үшін баратын). SCCA спорттық автомобильдер жарысы еуропалық конструкторлар мен жүргізушілер арасында танымал болды, ал АҚШ-тың үлкен көлемді спорттық жарыскерлерге арналған жол жарыстары чемпионаты ақырында 7-топ Can Am сериясын құрды. Жақсы сыйлық және қатысу ақысы, сондай-ақ сауда қолдауы болды; серия қатысушылар үшін тиімді болды, бірақ соңында 1000 астам жылдамдықпен (750 кВт) (Porsche командасы 917/30 моделінің біліктілік көрсеткіштерінде) қанаттары, активті жүктеме жасау жүйесі, өте жеңіл салмағы және бұрын-соңды естілмеген жылдамдықтары бар шынайы түрде әсерлі автомобильдер пайда болды. 7-топқа ұқсас автомобильдер 1970 жылдан бастап Еуропалық Interserie сериясында жарысты, бірақ бұл Can Am-нан әлдеқайда төмен деңгейде болды. Жарыс жолында серияның бастапқы кезеңдерінде Lola үстемдік етті, содан кейін ол "Брюс пен Денни шоуы" деп аталды, ал McLaren командасы бес маусым қатарынан (1967-1971) үстемдік етті, Porsche 917 жетілдіріліп, 1972 және 1973 жылдары жеңіске жете алмады. Porsche компаниясы шыққаннан кейін Shadow соңғы маусымда үстемдік етті, ал Can Am Formula 5000 сериясымен ауыстырылды. Жарыс көбінесе тартымды болмады – әдетте бір марка үстемдік етті, бірақ автомобильдердің шуы мен тамашасы серияны өте танымал етті. Энергия дағдарысы және Can Am-да бәсекелесудің жоғары құны серияның 1974 жылғы маусымнан кейін тоқтауына әкелді; бір орындық Formula 5000 сериясы Солтүстік Америкадағы жетекші жол жарыстары сериясына айналды және көптеген Can Am жүргізушілері мен командалары сол жерде жарысқа қатысты. F5000 билігі тек екі жыл ғана созылды, содан кейін Can Am-нің екінші буыны пайда болды. Бұл бастапқыда жабық дөңгелектері бар F5000 машиналарына негізделген түбегейлі басқа серия болды. Сондай-ақ, Formula 2 шассиіне негізделген екі литрлік сынып та болды. Can Am-нің екінші нұсқасы IMSA және CART жарыстары 1980-ші жылдардың басында танымал болғандықтан, 1987 жылға дейін белсенді болды. Can Am 1960 және 1970 жылдардағы танымалдылығы, өте жылдам және инновациялық автомобильдерге рұқсат беретін шектеулі ережелер және талантты жүргізушілердің құрамы үшін жақсы есте қалған жарыс түрі болып табылады. Can Am автомобильдері бүгінгі күні де тарихи жарыстарда танымал.
Белгілі жүргізушілер
Бастапқы Can Am сериясындағы көрнекті жүргізушілер 1960 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басында аты шыққан дерлік барлық жүргізушілерді қамтыды. Джим Холл, Марк Донохью, Марио Андретти, Парнелли Джонс, Джордж Фоллмер, Дэн Гурни, Фил Хилл, Денни Хулм, Джеки Икс, Брюс Макларен, Джеки Оливер, Питер Ревсон, Джон Суртис және Чарли Кемп Can Am машиналарын бәсекеге қабілетті түрде жүргізіп, жарыстар мен чемпионаттарда жеңіс алып, табысқа жетті. Ал Холберт, Алан Джонс, Кеке Росберг, Патрик Тамбей және Ал Унсер кіші қайта жаңғыртылған Can Am сериясында мансабын бастаған жүргізушілердің қатарында.
Алдын ала технология
Кан-Ам сол кездегі ең озық технологияның туған жері және сынақ алаңы болды. Can Am автомобильдері спорттық қанаттарды, тиімді турбонадтағыштарды, жер әсері аэродинамикасын және титан сияқты ғарыш-авиациялық материалдарды алғаш рет қолданған жарыс машиналарынң қатарында болды. Бұл, шығындардың тым артуына байланысты, бастапқы серияның тоқтауына себеп болды. Дегенмен, Can Am машиналары өркендеген кезеңінде жарыс технологиясының шешімі болды және кейбір трассаларда сол заманғы Формула-1 машиналарыннан жылдам, тіпті одан да жоғары жылдамдық көрсетті. Can Am сериясындағы танымал конструкторлар: Макларен, Шапараль, Лола, BRM, Шэдоу және Порше.
Макларен
McLaren автомобильдері арнайы жарыс машиналары болды. Can Am машиналары 1964 жылы Солтүстік Америкадағы спорттық автомобильдер жарысына енгізілген спорттық автомобильдердің жетістігі болды. 1964 жылғы команданың жұмыс машинасы M1 болды. 1965 жылы M1A прототипі команда машинасы және Elva клиенттерінің M1A машиналарының негізі болды. 1965 жылдың соңында M1b (mk2) 1966 жылы Брюс Макларен мен Крис Амон жүргізушілер ретінде зауыт машинасы болды. 1967 жылы, Can Am сериясы үшін, McLaren командасы жаңа модельді, M6A-ны ұсынды. McLaren M6A команданың танылған белгісіне айналған қызғылт сары түсті де таныстырды. McLaren командасы сол кездегі «көпұлттық» деп есептелді және команда иесі және жетекшісі Брюс Макларен, отандасы Крис Амон және тағы бір «киви», 1967 жылғы Формула-1 әлем чемпионы Денни Хулм, команда менеджері Тедди Майер, механиктер Тайлер Александр, Гэри Кнутсон, Ли Мьюр, Джордж Болтхофф, Фрэнк Циммерман, Том Андерсон, Алан Андерсон, Дэвид Данлап, Лео Битти, Донни Рэй Эверетт және Хейг Аллуниан (барлығы АҚШ-тан), Дон Бересфорд, Алек Греевс, Винс Хиггинс және Роджер Бейли (Ұлыбритания), Тони Аттард (Австралия), Кэри Тейлор, Джимми Стоун, Крис Чарльз, Колин Бинланд, Алан Макколл және Алистер Колдуэлл (Жаңа Зеландия) кірді. M6 сериясы толық алюминийлі монокок дизайнын қолданды, бірақ сол кездегідей, команда мүшелері дайындауда егжей-тегжейлі назар аударды. M6 сериялы машиналар Van Nuys, Калифорниядағы Al Bartz Engines компаниясы жасаған Chevy «тышқан қозғалтқышы» кішкентай V8 қозғалтқыштарымен жабдықталды. Олар сенімділік үлгісі болды. 1968 жылы M8A келді, ол Chevy үлкен блокты V8 «элік қозғалтқышы» шассидің маңызды бөлігі ретінде құрылған жаңа дизайн болды. McLaren 1969 жылы өз қозғалтқыш шеберханасын құрды. M8B, M8C, M8D және M20C осы алюминийлі монокок шассидің жетістіктері болды. McLaren 1967-1971 жылдары Can Am жарысын осылай басып алды, сондықтан жарыс көбінесе жүргізушілерінің есімдерімен аталатын «Брюс пен Денни шоуы» деп аталды. 1969 жылдың 28 қыркүйегінде Мичиган халықаралық автотрассасында бірінші, екінші, үшінші орындарды алды. Бірінші Макларен, екінші Хулм, үшінші Гурни. Тоғыз айдан кейін, 1970 жылдың 2 маусымында Брюс Макларен Гудвудта қаза тапты, өйткені оның M8D прототипінің артқы бөлігі сынақ кезінде ажыратылып, машинаны басқару мүмкін болмай, жоғары жылдамдықтағы апатқа себеп болды. Брюстің қазасынан кейін McLaren Can Am жарысында басқа да жүргізушілермен сәтті өнер көрсетті, бірақ турбожылдамдығы бар 12 цилиндрлі қозғалтқыштары және жоғары даму бюджеті бар Porsche компаниясының күшіне шыдамады. Жеке McLaren машиналары жарысқа қатысып тұрды, бірақ команда Формула-1-ге (және бірнеше жыл бойы USAC-қа) назар аудару үшін жарыстан шықты. McLaren командасы бірнеше рет F1 чемпионы атанды және әлі де осы жарысқа қатысып келеді.
Порше
Porsche 908 spyder Can Am жарысында қолданылды, бірақ қуаты жеткіліксіз болды (350 л.с.) және көбінесе қаржылық жағдайы нашар командалар пайдаланды. 1970 жылы ол Road Atlanta жарысын ұтып алды, себебі одан қуатты көліктер жарыстан шығып қалды. 917K Le Mans машинасының spyder нұсқасы болған 917PA жарысқа қатысты, бірақ оның атмосфералық 12 цилиндрлі қозғалтқышының қуаты жеткіліксіз болды (530 л.с.). 1971 жылы 917/10 моделі енгізілді. Бұл модель турболендірілмеген, бірақ жеңіл және аэродинамикасы жақсартылған, соның арқасында Джо Сифферт чемпионатта төртінші орынды иеленді. 1972 жылы турболендірілген 900 ат күші бар 5 литрлік 12 цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған 917/10K енгізілді. Роджер Пенске дайындаған және Марк Донохью мен Джордж Фолмер басқарған бұл көліктер тоғыз жарыстың алтауын жеңіп алды. 1972 жылы Porsche одан да қуатты 917/30KL көлігін ұсынды. "Turbopanzer" деп аталған бұл көлік құбылыс ретінде қарастырылды. 5.4 литрлік 12 цилиндрлі қозғалтқышынан 1100 немесе 1580 ат күші (жарыс немесе іліктеу режимінде 820/1161 кВт) алып, салмағы 1800 фунт (816 кг) және жақсартылған жүктеме күшімен, бұл көлік 1973 жылғы чемпионатта сегіз жарыстың алтауын жеңіп алды. Porsche-тің үстемдігі соншалық болды, 1974 жылы бір маркаға қарсы бәсекелестіктің жоқтығын азайту үшін қозғалтқыш ережелері өзгертілді, отын тұтыну нормасы енгізілді. Теңдікті қамтамасыз ету үшін ережелерді өзгерту американдық автоспорттың басқа түрлерінде де кездеседі. Көлік жасалған және жарысқан санаты тоқтатылды, ал 1975 жылы Донохью осы көлікпен Talladega Superspeedway (кейін "Alabama International Motor Speedway" деп аталды) трассасында 221 миль/сағ (356 км/сағ) орташа жылдамдықпен әлемдік рекордты орнатып, жабық трассадағы жылдамдық рекордын жаңартты. Түзу учаскелерде ол 240 миль/сағ (386 км/сағ) жылдамдыққа жете алатын.
Шапаррал
Джим Холлдың Chaparrals-ы Америка Құрама Штаттарының жол жарыстары чемпионатында (USRRC) жеткен табысынан кейін өте жаңашыл болды. 2 сериялы Chaparral (Chevrolet-тің ғылыми-зерттеу және әзірлеу бөлімшесінен жоғары деңгейде жасырын қолдаумен салынған және жобаланған) 1966 жылы 2E-нің, жарыс машиналарын аэродинамиканы қолданудағы алғашқы жоғары қанатты жарыс машинасының таныстырылуымен көшбасшылықты иеленді. 2E – шешуші дизайн болды, ал 2G – осы негізгі дизайнның жетілдірілген нұсқасы. FIA жылжымалы аэродинамикалық құрылғыларды тыйым салғаннан кейін Chaparral 1969 жылы 2H моделімен жауап берді. 2H қарсылық күшін азайтуға бағытталған жаңа тәсілдерді енгізді, бірақ үлкен жетістікке жете алмады. Одан кейін шыққан 2J, 7-топ ережелері жарыс машинасынан не нәрсені рұқсат ететінінің ең толық мысалы болды. Бұл екі қозғалтқышты автомобиль, онда сол кездегі кең таралған үлкен блокты Chevrolet қозғалтқышы күш беруші қызметін атқарды, ал машинаның артқы бөлігіндегі екі желдеткішке қуат беру үшін шана-мотоциклінің кішкентай қозғалтқышы қолданылды. Бұл желдеткіштер, машинаның төменгі жағындағы жылжымалы "Лексан" қоршауларымен бірігіп, машинаның астында вакуум құрады, бұл бұрынғы көліктердің үлкен қанаттары сияқты сүйреу күшін тиімді қамтамасыз етті, бірақ қарсылық күші болмады. Жарыс жағдайында өмір сүру үшін тым күрделі болғанымен, теория дұрыс еді және бірнеше жылдан кейін 1978 жылғы BT46B "Желдеткіш машинасы" түрінде Формула-1-де пайда болды.
Лола
Lola T70, T160 165, T220, T260 және T310 үлгілері зауыттан және түрлі клиенттерден жарысқа қатыстырылды, және негізінен Chevy қозғалтқыштарымен жабдықталды. Джон Суртистің басқарған Lola T70 машинасы 1966 жылы алғашқы Can-Am чемпионатын жеңіп алды. Lola жыл сайын дизайнын жетілдіретін McLaren-ге қарсы жаңа үлгілермен тәжірибелер жүргізуді жалғастырды. 1971 жылы Lola T260 Джеки Стюарттың екі жеңісімен сәтті өнер көрсетті. 1972 жылы түбегейлі жаңа үлгі – Lola T310 пайда болды. T310 сол дәуірдегі Can-Am машиналарының арасында ең ұзын және ең кең машинасы болды, қысқа да шағын T260-қа қарағанда. T310 кешігіп жеткізілді және жыл бойы басқаруда қиындықтарға тап болды, ең жақсы нәтижесі Уоткинс-Гленде төртінші орын болды.
Басқалар
McLaren және Porsche серияның көп бөлігінде үстемдік құрса, басқа көліктер де пайда болды. Lotus, CRD сияқты белгілі еуропалық өндірушілер Merlyn Mk8 Chevrolet, Ferrari және BRM түрінде әр түрлі уақытта шектеулі жетістікке жетті, ал March 1970-71 жылдары пайдалы нарықтың үлесін алуға тырысты, бірақ бекіне алмады. Ford GT40 және оның ізбасарлары негізінде жасалған бірнеше сәтсіз машиналармен көзге түсті. Америкалық McKee, Genie және Caldwell сияқты мамандандырылған брендтер, төрт қозғалтқышты Mac It сияқты керемет экзотикалық көліктермен қатар бәсекелесті. Британдық механик және инженер Питер Брайант Ti22-ні (кейде команданың маңызды демеушісінің құрметіне Autocoast деп аталды) британдық McLaren және Lola көліктеріне қарсы американдық қарсыласы ретінде жобалады. Көлік шассиі мен серпімдерінде титанды кеңінен пайдаланды, сондай-ақ Брайант аэродинамикамен тәжірибе жасады және салмақты азайту үшін көміртекті талшықты алғашқы пайдалануға көшті. Көлік жылдам болғанымен, тұрақты жетістікке жете алмады; команданың қаржыландыру мәселелері Брайантты Дон Николстың UOP демеушілігімен Шэдоу командасына ауыстырды. Шэдоу бренді Тревор Харрис жасаған кішкентай дөңгелектері мен артқы қанатқа орнатылған радиаторлары бар таңғажайып машинасымен дебют жасады; бұл сәтсіз аяқталды, ал Брайант жасаған дәстүрлі машиналар оларды алмастырды. Шэдоу Формула 1-ге көшкенде Брайант шеттетілді, бірақ ол кеткеннен кейін турбоқозғалтқышты Шэдоу көліктері Porsche және McLaren көріністен кеткенде үстемдік құрды.
Қалпына келтіру және қайта жандану
Алғашқы Can Am чемпионатының соңғы жылы 1974 жылғы болды. Құнның өсуі, мұнай дағдарысынан кейін Солтүстік Америкадағы экономикалық төмендеу, қолдаудың және қызығушылықтың азаюы серияның тоқтатылуына және 1974 жылғы маусымның жоспарланған соңғы жарысының өткізілмеуіне әкелді. Can Am атауы жеткілікті тартымдылықты сақтап, SCCA-ға 1977 жылы жаңартылған Can Am сериясын енгізуге мүмкіндік берді. Бұл серия жақында тоқтатылған Формула A/5000 сериясының ережелеріне негізделген, бірақ дөңгелектері жабық болды. Бұл, әсіресе 70-жылдардың соңы мен 80-жылдардың басындағы USAC/CART шайқастары кезінде, үнемі дамыды, жол жарыстарының жетекші командалары мен жүргізушілерін, сондай-ақ қайта жасалған бір орынды машиналарға (әсіресе Lola F5000) негізделген арнайы машиналарды, March сияқты конструкторлар мен кіші өндірушілерден жасалған машиналарды тартты. Серияның тартымдылығын арттыру үшін соңғы жылдары 2 литрлік сынып енгізілді, көбінесе F2/Formula Atlantic машиналары осы сыныпқа жатты. Серия 80-жылдардың басында өркендеді, бірақ CART Indycar сериясы мен IMSA GTP чемпионатының беделі артып, бұл серияның маңызы төмендеді. 1987 жылы серия өзгерді, себебі Indycar машиналары серияға қатыса бастады. SCCA Can Am атауын алып тастады, бірақ серия Can Am командаларының Thunder Cars чемпионаты ретінде жалғасты. Бір жылдан кейін командалар спорттық корпустарын алып тастап, American Indycar Series сериясына айналды. 1991 жылы, 18 айлық дамудан кейін, Кэрролл Шелби жасаған және 3.3 литрлік Dodge V6 қозғалтқышымен жабдықталған спорттық машиналардың конвейерлік өндірісі арқылы Shelby Can Am сериясы құрылды. Серия SCCA тоқтатуға дейін бес жыл бойы жалғасты. Көптеген машиналар Оңтүстік Африкаға көшіріліп, 2000 жылдан бастап пайдаланылды. 1998 жылы АҚШ жол жарыстары чемпионаты IMSA-дан бөлінген кезде атау қайта жаңартылды. Олардың ең жоғары прототиптік класы Can Am деп аталды, бірақ серия 1999 жылдың соңына дейін Grand American Road Racing Championship сериясымен алмастырылды. Can Am атауы жаңа серияда сақталмады.
Чемпиондар
1966 Джон Сёртис Team Surtees Lola T70 Chevrolet
1967 Брюс МакЛарен Bruce McLaren Motor Racing McLaren M6A Chevrolet
1968 Денни Халм Bruce McLaren Motor Racing McLaren M8A Chevrolet
1969 Брюс МакЛарен Bruce McLaren Motor Racing McLaren M8B Chevrolet
1970 Денни Халм Bruce McLaren Motor Racing McLaren M8D Chevrolet
1971 Питер Ревсон Bruce McLaren Motor Racing McLaren M8F Chevrolet
1972 Джордж Фолмер Penske Racing Porsche 917/10
1973 Марк Донохью Penske Racing Porsche 917/30 TC
1974 Жакки Оливер Shadow Racing Cars Shadow DN4A Chevrolet
1975–1976 Жарыс жоқ
1977 Патрик Тамбэй Haas Hall Racing Lola T333CS Chevrolet
1978 Алан Джонс Haas Hall Racing Lola T333CS Chevrolet
1979 Жакки Икс Carl Haas Racing Lola T333CS Chevrolet
1980 Патрик Тамбэй Carl Haas Racing Lola T530 Chevrolet
1981 Джефф Брэбхэм Team VDSLola T530 Chevrolet / VDS 001 Chevrolet
1982 Ал Унсер кіші Galles Racing Frissbee GR3 Chevrolet
1983 Жак Вильнёв әке Canadian Tire Frissbee GR3 Chevrolet
1984 Майкл Ро Norwood/Walker VDS 002 Chevrolet / VDS 004 Chevrolet
1985 Рик Миаскиевич Mosquito Autosport Frissbee GR3 Chevrolet
1986 Хорст Кролл Kroll Racing Frissbee KR3 Chevrolet
1987 Билл Темперо Texas American Racing Team March 85C Chevrolet