Кіріспе

Американдық-швейцар биохимигі (1920–2021)

Эдмонд Анри Фишер (6 сәуір 1920 – 27 тамыз 2021) – швейцариялық-американдық биохимик. Ол және оның әріптесі Эдвин Г. Кребс 1992 жылы физиология және медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды, себебі олар қайтымды фосфорланудың протеиндерді белсендіру және түрлі жасушалық процестерді реттеу үшін қалай қызмет ететінін сипаттады. 2007 жылдан 2014 жылға дейін ол Әлемдік мәдениет кеңесінің құрметті президенті болды. 2021 жылы 101 жасында қайтыс болған кезде ол тірі Нобель сыйлығының ең үлкен жастағы иегері еді.

Ерте өмір

Фишер 1920 жылғы 6 сәуірде Қытайдың Шанхай халықаралық поселенісінде дүниеге келді. Оның еврей тегінен шыққан әкесі Шанхайда заңгер болып, қаланың әртүрлі консулдық соттарында қызмет еткен. Фишердің анасының әкесі Шанхайда «Courrier de Chine» газетін құрды, ол Қытайда француз тілінде шығарылған алғашқы газет болды; сонымен қатар, Фишер бастауыш мектепте оқыған Шанхай қаласындағы «L'Ecole Municipale Française» мектебін құруға да көмектесті. Жеті жасында Фишер және оның екі үлкен ағасы – Рауль мен Джордж анасының туған жеріне жақын Веве қаласының маңындағы швейцариялық «La Châtaigneraie» интернат-мектебіне жіберілді. Ол мектепте тауға шығу және шаңғы тебуді үйренді. Орта мектепте оқып жүргенде Фишер Женева музыка консерваториясына пианист ретінде қабылданды және кәсіби музыкант болу мүмкіндігін де қарастырды.

Мансап және зерттеу

Докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Фишер 1950 жылы постдокторанттық зерттеулер үшін АҚШ-қа барып қайтты. Ол Калтех институтында қызметке орналасуы тиіс еді, бірақ күтпеген жерден Сиэтлдегі Вашингтон университетінен де ұсыныс алды. Сиэтл Фишерге және оның әйеліне Швейцарияны еске салды, сондықтан олар сонда қоныстануға бел буды.

Белсенің фосфорилирлену/гидролиз циклы

Сиэтлге келгеннен кейін алты ай өткен соң Фишер сол университеттегі тағы бір биохимик, Эдвин Г. Кребс туралы білді, ол да бұлшық еттердің жирылуы үшін қажетті энергияны қайдан алатыны туралы ұқсас сұраққа жауап беруге тырысып жатқан еді. Фишер Кребспен ынтымақтастыққа түсті, және олар 1947 жылы осы жаңалық үшін Нобель сыйлығын алған Герти Кори мен Карл Фердинанд Кори отбасы ашқан гликоген фосфорилаза ферментін зерттеуді бастады. 1955 жылы бұл жаңалықтың маңыздылығы толыққанды мойындалмаса да, ол жасушалардың бір-бірімен байланысуының негізгі механизмдерін түсіндірудің маңызды бөлігіне айналды. Фишер 1994 жылдан 2021 жылға дейін Сент-Джордж университетіне қарасты Виндуард аралдары ғылыми-зерттеу және білім беру қорының (WINDREF) ғылыми кеңесші кеңесінің мүшесі болды.