Кіріспе

қазіргі заманғы кеңес ауданы

Абердиншир немесе Абердин графтығы (, Siorrachd Obar Dheathain) – Шотландияның тарихи графтығы және тіркеу графтығы. Абердин қалалық кеңесі ауданын есептемегенде, графтықтың аумағы сондай-ақ лейтенанттық ауданы болып табылады. Графтық оңтүстікке Кинкардиншир, Ангус және Пертширмен, батысқа Инвернессшир және Банффширмен, ал солтүстік және шығысқа Солтүстік теңізімен шектеседі. Оның жағалау сызығының ұзындығы 65 миль (105 км). Графтық өзінің атын қазіргі Абердиншир кеңесі ауданына береді, ол тарихи графтықтан гөрі үлкен аумақты қамтиды. Аймақ көбінесе төбелі, ал Шотландияның орталығына жақын, оңтүстік-батыстан Грампиан таулары негізінен солтүстік-шығысқа қарай әртүрлі тармақтар жібереді.

Таңбалар

Абердиншир округі кеңесінің гербі 1890 жылы бекітілді. Гербтің төрт бөлігі Бухан, Мар, Гариох және Стратбоги аймақтарын көрсетеді. 2023 жылы округ туын анықтау үшін конкурс өткізілді. Конкурс қорытындысы бойынша, жергілікті мектеп оқушыларының жасаған туы 2023 жылғы 22 сәуірде Фрейзер қамалында көтерілді.

Сайлау округтері

1708 жылдан 1801 жылға дейін Ұлыбритания Парламентінің Өкілдер палатасында және 1801 жылдан 1868 жылға дейін Ұлыбритания Парламентінде Абердиншир сайлау округі болды. Бұл сайлау округіне 1832 жылға дейін Абердин парламенттік қаласы кірмеді, ол Абердин қалалық округінің бір бөлігі ретінде өкілдік етілді, содан кейін 1832 жылы кеңейтіліп, Абердин қалалық сайлау округіне айналды. Қалалық округтің қалған бөліктері сол кездегі жаңа Монтроз қалалық округінің құрамына кірді. 1868 жылы Абердиншир сайлау округі екі жаңа округтік бөлімге немесе округтік сайлау округтеріне бөлінді, атап айтқанда Шығыс Абердиншир және Батыс Абердиншир. 1885 жылы Абердин қалалық сайлау округі Абердин Солтүстік және Абердин Оңтүстік қалалық сайлау округтеріне бөлінді. 1918 жылы Абердиншир және Кинкардиншир парламенттік өкілдік мақсатында бір округ ретінде қарастырылды, Кинкардиншир округінің аумағы және Абердиншир округтері үш жаңа округке бөлінді: Кинкардин және Батыс Абердиншир, Абердин және Кинкардин орталығы және Абердин және Кинкардин шығысы. Кинкардин және Батыс Абердиншир бұрынғы Кинкардиншир сайлау округінің барлық аумағын қамтыды. 1950 жылы бұрынғы Кинкардиншир сайлау округінің аумағы (1918 жылы таратылған) сол кездегі жаңа Солтүстік Ангус және Меарнс сайлау округіне қосылды, ал Абердиншир аймағы Шығыс Абердиншир сайлау округіне және Батыс Абердиншир сайлау округіне бөлінді, бірақ осы жаңа шығыс және батыс сайлау округтерінің шекарасы 1868-1918 жылдардағы сайлау округтерінен өзгеше болды. 1955 жылғы шекаралық өзгерістер Абердиншир Батыс сайлау округін кеңейтті және Абердиншир Шығыс сайлау округінің ауданын кішірейтті. 1983 жылы, Абердиншир округі жергілікті басқару ретінде таратылғаннан кейін сегіз жыл өткен соң, Абердиншир сайлау округтері жаңа сайлау округтерімен ауыстырылды.

Флора мен фауна

Ең биік таулардың шыңдарында арктикалық флора кездеседі. Теңіз деңгейінен жоғарыдағы Лох-Мьюиктегі патшалық сарайда шаған, көкөністер, қарақат, лавр, раушан және т.б. өседі. Теңіз деңгейінен жоғарыда кейбір емен ағаштарының діңі 1-1,5 метрге жетеді. Ағаштар, әсіресе шотланд шыршасы мен шаған, жақсы өседі, ал Брамарда мол табиғи ағаш бар, ол Еуропаның солтүстігіндегі кез келген ағаштан басым. Көбінесе торфтың ішінде табылған шотланд шыршасы мен еменнің түбірлері қазіргі өсіп жатқан ағаштардан әлдеқайда ірі болады. Теңіз деңгейінен жоғарыда тышқандар кездеседі, ал бөріктер Grouse аймағында көптеп таралған, құса мен қоян да көп. Брамарда қызыл бұғылар көп, және 1911 жылы Шотландиядағы ең кең бұғы орманы осы Брамарда орналасқан.

Ауыл шаруашылығы

Таулы аудандардан басқа, Абердинширдің теңізге жақын орналасуының арқасында салыстырмалы түрде жұмсақ климаты бар. Брэмардағы жылдық орташа температураға жетеді, ал Абердинде – . Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері шамамен -дан ауыспайды. Жазда Жоғарғы Ди және Дон аңғарлары Британ аралдарындағы ең құрғақ және сергітетін климатты қамтамасыз етеді, ал астық егістері теңіз деңгейінен жоғары, ал Солтүстік Британияның басқа аймақтарына қарағанда жоғары өседі. Кедей, құмды, сазды және құрышқал топырақтар басым, бірақ плиткамен суару, сүйектер мен гуано, сондай-ақ қазіргі заманғы ең жақсы өңдеу әдістері өнімділікті айтарлықтай арттырды. Шындығында, 1911 жылы Шотландияның ешбір бөлігі мұндай перспектисіз материалдан дамыған осындай өнімді топыраққа ие болған жоқ. Ферма үйлері мен шаруашылық ғимараттары жақсары жағдайға келтірілді, ал ең жақсы ауыл шаруашылығы құралдары мен машиналары кеңінен қолданылады. Халықтың шамамен үштен екі бөлігі толығымен ауыл шаруашылығына тәуелді. Фермалар оңтүстік-шығыс округтеріндегілермен салыстырғанда кішкентай. Сұлы басым дақыл болып табылады, бидай өсіру іс жүзінде тоқтатылған, бірақ арпа кеңінен тарады. 1911 жылы ең ерекше сала – мал бордақылау. Абердиншир Лондон мен жергілікті нарықтар үшін жергілікті шатырлы малдың көптеген түрлерін бордақылайды, сондай-ақ сол мақсатта ирландтық малды көп көлемде импорттайды, ал Лондон мен оңтүстікке арналған етпен үлкен сауда бүкіл округ бойынша жүргізіледі. Фермерлер сонымен қатар қой, жылқы және шошқаларды көптеп өсіреді. 1911 жылы энциклопедия мақаласы жарияланғаннан бері маңызды өзгерістер болды. Қазіргі уақытта ирландтық ірі қара малдың келуі азайды, аймақ әлі де ірі қара малға әйгілі, бірақ көбінесе континенттік тұқымдар, олардың көп бөлігі Шотландияда сойылады, әсіресе жергілікті мал сою орындарында жеткілікті қуат бар. Көктемгі арпа басым дақыл болып табылады, ал жазық жерлерде қысқы бидай, майлы рапс және картоп сұлыдан гөрі жиі кездеседі. Сондай-ақ, морковьтың кең ауданында өсіріледі. Шотландияда сою қуаты болмағандықтан шошқа шаруашылығы төмендеп келеді, бірақ ол Солтүстік-Шығыс экономикасының маңызды бөлігі болып қала береді. Фермалардың көлемі, мүмкін, әлі де Ұлыбританияға қарағанда салыстырмалы түрде кішкентай, бірақ Абердинширде бірнеше маңызды агробизнес кәсіпорындары бар. Жылқы өсірушілердің саны Шотландияның басқа аймақтарына қарағанда аз, бірақ жеке меншік иелері мен мамандар ұстайтын жылқылар көбірек кездеседі.

Балық шаруашылығы

1911 жылы жағалаудағы ауылдардағы көптеген балықшылар ақ балық және сельдь балық аулаумен айналысып, ең маңызды екінші өнеркәсіпті – ауыл шаруашылығын дамытты. Абердинширдегі балық аулау негізінен бу траулерлерінің енгізілуіне байланысты дамыды. 1911 жылы жылдық уловтың жалпы құны, оның жартысынан үштен бірі сельдьтен тұрады, 1 000 000 фунт стерлингке жетті. 1911 жылы өнеркәсіпте тұздалған және тасқа кептірілген минтай ("speldings") және ысталған минтай ("finnans") өндірілді. Питерхед, Фрейзербург және Абердин балық аулау аймақтарына порттар мен шағын шығанақтар жатады, соңғысы Кинкардинширдің үш портын да қамтиды. Абердин, Питерхед және Фрейзербургта сельдь маусымы маусымнан қыркүйекке дейін жалғасады, осы кезде порттар Шотландияның басқа аймақтарынан келген қайықтармен толысады. Ди, Дон, Итан және Уги өзендерінде құнды лосось аулау (саяқ, тор және қақпақ торлар) бар. 1911 жылы Абердинширден жылдық орташа лосось жөнелтілімі шамамен...

Басқа салалар

Өндіріс кәсіпорындары негізінен Абердинде немесе оның төңірегінде шоғырланған, бірақ ауылдық округтердің барлығында астық ұнтақтау, кірпіш және черепица жасау, ұста жұмысы, сыра және арақ қайнату, арба мен шаруашылық құралдарын жасау, торфты қазу және кептіру, сондай-ақ ағаш кесу кең таралған, әсіресе Дисайд және Донсайд аймақтарында шахта тіректері, теміржол ұйықтары, латталар және шарап шелектеріне арналған ағаш дайындалады. Бірнеше қағаз жасау мекемелері жұмыс істейді, олардың көпшілігі Абердин маңындағы Дон өзенінде орналасқан. 1911 жылы ең маңызды минералды байлық – Абердин, Кемней, Питерхед және басқа да жерлерде, соның ішінде жол төсеу тастары үшін қазылатын берік гранит болып табылады. Құмтас және басқа да тау жыныстары да түрлі аймақтарда өндіріледі. Аймақ көбінесе көмір, әк, ағаш, темір, шатыр, тоқыма өндірісі үшін шикізат, бидай, мал азығы, сүйек, гуано, қант, алкогольдік ішімдіктер, жемістер импорттайды. Экспортқа гранит (жалпы өңделген және жылтыратылған), зығыр, жүн және мақтадан жасалған бұйымдар, қағаз, тарақтар, консервіленген тағамдар, сұлы, арпа, тірі және өлген мал кіреді. 20 ғасырдың соңында және 21 ғасырдың басында Солтүстік теңіз мұнай өнеркәсібі ірі жұмыс берушіге және шетелден валюта табушыға айналды. Өнеркәсіптің құрлықтағы көптеген нысандары Абердинде орналасқан.

Көлік

Оңтүстікке қарай Абердин Стоунхейвен, Монтроз және Дандимен теміржол байланысына ие, ал солтүстік-батысқа қарай Хантли, Кит және Элгин арқылы Инвернесске дейін желі созылады. Әртүрлі нүктелерден бірнеше шағын қалаларға тармақтар салынған, мысалы, Абердиннен Дезид арқылы Баллатерге, Абердиннен Фрейзербургке (Питерхед үшін Моддада және Круден шығанағы мен Боддам үшін Элонда тармақтары бар), Кинтореден Алфордқа, Инверриден Олд Мелдрумға және сондай-ақ Макдафқа дейін. Бұл желілердің барлығы, көбінесе 1960 жылдардағы Бичингтің кесуі салдарынан жабылды, қазір олар жергілікті жолдар немесе велосипед жолдары ретінде пайдаланылады. Теңіз арқылы Абердиншир Оркней және Шетланд аралдарымен үнемі байланыс тастайды. Шығыс Грампианды кесіп өтетін макадамдалған жолдардың ең жоғары нүктесі теңіз деңгейінен 671 метр биіктікке жетеді. 20-ғасыр ішінде жол және әуе байланысы жақсарды. Абердин әуежайы – Абердин қаласының солтүстік-батысындағы Дайс қаласында орналасқан халықаралық әуежай. 2015 жылы әуежайды шамамен 3,5 миллион жолаушы пайдаланды, бұл 2014 жылмен салыстырғанда 6,8% кемдеу.

Халық және үкімет

1801 жылы халық саны 284 036 адамды құрады, ал 1901 жылы – 304 439 адам (оның ішінде 159 603 әйел), немесе бір шаршы мильге 154 адам (59 км²). 1901 жылы Абердинширде тек гаэль тілінде сөйлейтін 8 адам, ал гаэль және ағылшын тілінде сөйлейтін 1333 адам болды. Басты қалалар: Абердин (1901 жылы халық саны 153 503), Баксберн (2231), Фрейзербург (9105), Хантли (4136), Инверри (3624), Питерхед (11 794), Турриф (2273). 1971 жылы округтің жалпы саны 137 962 адамды құрады. 1911 жылы Абердин, Банф және Кинкардин округтерінен түскен істерді қарау үшін Жоғарғы Әділеттік Соты Абердинде отырды. Үш округ шерифтің басқаруында болды, ал екі шерифтің орынбасары Абердинде тұрды, сондай-ақ Фрейзербург, Хантли, Питерхед және Туррифте де отырыс өткізді. Шериф соттары Абердин мен Питерхедте өтті. Білім берудің жоғары деңгейлері округтың мектептерінде әрқашан мұқият оқытылып келді, және оқушылар көптен бері мектептен тікелей университеттерге түсуге дағдыланған. 1911 жылғы энциклопедияға сәйкес, Абердиншир халқы жылдам, өткір және кейде ашулы акцентпен сөйлейді. Жергілікті шотланд диалектісі, «дорик» деп аталады, кең және кішірек сөздерге (деминутивтерге) бай, сонымен қатар «in bane», «stane» және «muin» сөздерінде, ал «before», «guid» және «cuit» сияқты сөздерде ерекше айтылады, «wh» дыбысының және медиалды «th» дыбысының ерекшелігі бар. 1830 жылға дейін гаэль тілі Брэмардағы әрбір отбасының күнделікті тілі болды, бірақ 20 ғасырдың басында оның қолданылуы азайды.

Тарих

Кейіннен Абердин мен Банф графтықтарын құраған ел бір кездері солтүстік пикттердің мекені болды, Птолемей оларды Тайксалл деп атады, ал аумақты Тайксалон деп атады. Олардың Девана қаласы, кейіннен қазіргі Абердин деп есептелген, Джон Стюарт Петеркультер приходінің ішіндегі бір жермен, Нормандикестегі ежелгі лагерьдің қалдықтары бар екендігімен, ал Уильям Форбс Скене оны Абойннің батысындағы Лох Давандағы бекетпен байланыстырды. Жоғары Итан мен Деверонда римдік лагерьлер де табылды, бірақ римдіктердің тиімді билеуінің нақты дәлелі әлі іздеуде. Дегенмен, жергілікті тұрғындардың іздері жиірек кездеседі. Батыста жер үйлер (weems) кең таралған. Лох Кинордта (Баллатерден солтүстік-шығысқа қарай 8 шақырым жерде), Нью-Мачар приходінің ішіндегі Лох Гулда және басқа да жерлерде көлдегі қоныстардың (crannogs) қалдықтары сақталған. Дюнехттағы төбелерде дундар (forts) орналасқан, олардың бірі екі акр (8000 шаршы метр) аумақты қамтиды, сондай-ақ Бара (Ескі Мелдрумның жанында), Тап о'Нот, Инштің жанындағы Дюнидер және басқа да жерлерде де кездеседі. Көптеген монолиттер, тік тұрған тастар мен ерте христиан дәуірінің мүсіндік тастары да бар. Пикттерді дінге көндіруге жасалған алғашқы әрекеттер 5 ғасырда Теманмен басталды, ал кейін Колумба (Ескі Елікте монастырды негіздеген), Дростан, Малуог және Мачар осы іске жалғасты. Бірақ, миссионерлердің жұмысының нәтижелері баяу болды. Колумбалық шіркеудегі келіспеушіліктер және 8 ғасырда пикт патшасы Нектанның дін қызметкерлерін Пикттер жерінен қууы, миссионерлердің барлық жетістіктерін жойды. Викингтер мен даниялықтар жағалауға шабуылдар жасады, бірақ 1040 жылы Макбет Шотландия тағына отырғаннан кейін Торфинн Сигюрдсон басқаратын Оркни ерлері солтүстік-шығыстағы шабуылдарды тоқтатты. Кейіннен Макбет Лумфананда (1057) қаза тапты, ал оның қаза болған жері Перкхиллдегі таумен белгіленді. Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін, оның әсері Абердинширде де сезілді. Англиядан қуылған көптеген сакстармен бірге, елге түрлі өнеркәсіптерді енгізген фламандтар, егіншілікпен айналысқан сакстар және теңізшілік шеберлігін үйреткен скандинавтар да қоныстанды. Кельттер бірнеше рет көтеріліске шықты, бірақ Малкольм Канмор және оның ұрпақтары оларды жеңіп, жерлерін тартып алды. Александр I билік құрған (1107-1124) жылдары алғаш рет Абердин (алғашқыда Абордон деп аталған, ал скандинав сагаларында Апардион) туралы айтылды. Ол 1179 жылы Арыстан Уильямнан жарғы алды, сол кезде оның тұрғындары Банф, Элгин, Инвернесс және басқа Грампиан аймақтарының тұрғындарымен бірігіп, еркін Ганза құрды, олар ерекше сауда артықшылықтарына ие болды. Осы кезде шіркеу өзінің ұйымдастырылуын кеңейтіп, 1150 жылы Абердин епископтығын құрды. 12-13 ғасырларда Абердинширде Мар графтары (шамамен 1122), Леслилер, Фрескиндер (Саттерленд герцогтарының ата-бабалары), Дюрвардс, Байсеттер, Коминс және Чейнстер сияқты ірі әулеттер пайда болды. Көп жағдайда олардың негізін қалаушылары осы ауданға көшіп келген. Кельт тандары мен олардың қол астындағылары оралмандармен біртіндеп бірікті. Олар Шотландияның тәуелсіздік соғыстары кезінде елдің тұрақсыз жағдайын пайдаланбады, және ұлттың көпшілігімен ортақ мүдделерді қорғады. Джон Комин (ө. 1300 жылға дейін?), таққа бәсекелес болғандардың бірі, графтықта үлкен мүдделері болғанымен, оның талабы жергілікті тұрғындар тарапынан аз қолдау тапты. 1296 жылы Эдуард I солтүстікке жеңіске жету үшін жорық жасап, аса қатал ақсүйектерді қорқытты. Келесі жылы Уильям Уоллес Абердиндегі ағылшын гарнизонын таңғалдырды, бірақ қаланы басып алуға үлгермеді. 1303 жылы Эдуард графты қайтадан аралады, Килдрумми қамалында тоқтады, ол сол кезде Роберт Брюстің иелігінде болды, ол көп ұзамай шотландтардың танылған көшбасшысы болды және бірнеше ай бойы Абердинді өзінің штабы етті. 1306 жылы Килдрумми қамалын ағылшындар басып алғанына қарамастан, Брюстің болашағы 1308 жылдан бастап жарқырай бастады, ол Инверриде Бухан графы Джон Коминді жеңгеннен кейін (1313 жылы қайтыс болды?). Роберт Брюстің өлімінен кейін жүз жыл бойы (1329) графтықта ара-тұра анархия болды. Абердин 1336 жылы ағылшындар тарапынан өртенді, ал Букан мен Стратбоги аудандарының қоныстануы иеліктен айырылғандардың үнемі таластарына себеп болды. Сонымен қатар, патша билігі таулы аймақтардың кейбір әміршілерімен араласқан еді, олардың тәуелсіздігін жоюға тырысты. Бұл саясат Абердинширді Аралдардың Иесі Дональдтың басып алуымен аяқталды, бірақ ол 1411 жылы Мар графының қолынан Инверриге жақын Харлоуда жеңілді. 15 ғасырда тағы екі жетекші графтық отбасы пайда болды: сэр Александр Форбс 1442 жыл шамасында Форбс лорды болды, ал сэр Александр Сетон 1437 жылы Гордон лорды, ал 1445 жылы Хантли графы атанды. Осы отбасылар арасында ұзақ жылдар бойы ащы жанжалдар болды, бірақ Гордондар 16 ғасырдың бірінші жартысындағы өкіметтерінің шыңына жетті, олардың иеліктері, бұрыннан кең болған, 1514 жылы Саттерленд графына үйлену арқылы одан да кеңейді. Сонымен қатар, Төмен елдермен, Польшамен және Балтықпен сауда өркендеді, Голландиядағы Флиссингенге жақын Кампвере (Веере) шотланд саудагерлерінің сауда орталығына айналды, ал білім беру 1497 жылы Абердиндегі Корольдік колледжінің (бір ғасырдан кейін Маришл колледжі құрылды) негізі қалануымен дамыды. Реформация кезінде дін қызметкерлерінің пікірлердегі өзгерістерді сезінуі соншалықты аз болды, олардың салдарынан оңтүстікте діни құрылыстар бұзылған кезде, графтықта шіркеулердің құрылысы мен әшекейлеуі жалғасты. Протестантизм көп шусыз келді, бірақ Абердинде және қаладағы Сент-Махар соборында дүрбелең болды. Хантли графы католиктер атынан Джеймс Стюарт, 1-ші Морэй графының ықпалына қарсылық көрсетті, ол Джеймс VI билік кезінде регент болды, бірақ жеңіліске ұшырады және 1562 жылы Фэрдің төбесіндегі Корричиде қаза тапты. Уақыт өте келе, пресвитериандық дін епископалдықтан гөрі аз қолдауға ие екені анық болды, және Абердиншир Шотландияда осы діннің берік тірегі болып қала берді. Діни істердегі тағы бір дағдарыс 1638 жылы туды, осы кезде билік органдары Ұлттық келісімге қол қоюды бұйырды. Абердиншир осы талапқа соншалықты жалтақ жауап берді, осыдан кейін Джеймс Грэм, 1-ші Монтроз маркграфы графтыққа келісімге қол қоюды мәжбүрлеу үшін келді. Кавалериялықтар келісімге келуге ықыласты болмады, олар Туррифф ісінде (1639) қарулы ковеннантерлерді таратып, азамат соғысының алғашқы қанды оқиғасын жасады. Бірнеше аптадан кейін ковеннантерлер үстемдікке ие болды, Монтроз Ди көпіріне келді және Абердиннің тапсырылуын мәжбүрледі, ол жеңімпаздармен бірге тағдырға бет бұруға мәжбүр болды. Бірақ Монтроз жақын арада жағын өзгертті және 1644 жылы Лорд Берлидің басшылығымен ковеннантерлерді жеңгеннен кейін қаланы қарақшылыққа берді. Ол 2 шілдеде 1645 жылы Алфордта (әдемі Алфорд шұңқырындағы ауыл) ковеннантерлерді тағы да жеңді. Бір уақытқа бейбітшілік қайта орнатылды, шотланд комиссарларының Карл I-ге көмектесу туралы келісімінен кейін.

Абердин 1650 жылы Голландиядан оралған Карл II-ні құрметпен қарсы алды, бірақ бір жылдан астам уақыттан кейін генерал Джордж Монк Кромвель полктерінің басында қалаға кірді. Ағылшын гарнизоны 1659 жылға дейін сақталды, бірақ келесі жылы Абердиншир қалпынан безіп, жаңадан қалпына келтірілген билікті құттықтады, ал епископалдық қайтадан күшейді. Көптеген пресвитериандар бейімделді, бірақ Шотландиядағы басқа жерлерге қарағанда графтықта және оған жақын Кинкардширде көптеп таралған квакерлер жүйелі қудалауға ұшырады. Даңқты революциядан (1688) кейін епископалдық бұлтқа оранды, бірақ дін қызметкерлері күштің ықпалына бағынып, олардың үмітін сақтап, Анна патшайымның өмірі бойына...