Кіріспе

Термодинамикадағы теңдеулер: осы теңдеулердің жылдам анықтамасы

Термодинамика зертханада немесе өндірістік процесте өлшенген түрлі термодинамикалық шамалар мен физикалық қасиеттерді байланыстыратын термодинамикалық теңдеулердің математикалық жүйесі арқылы өрнектеледі. Термодинамика термодинамика заңдарына айналған негізгі постулаттар жиынтығына негізделген.

Кіріспе

Термодинамикалық теңдеулердің негізгілерінің бірі – механикалық жұмыстарға ұқсас термодинамикалық жұмысты сипаттау, немесе ауырлыққа қарсы салмақты көтеру арқылы атқарылған жұмыс, оны 1824 жылы француз физигі Сади Карно анықтаған. Карно жұмысты «қозғаушы күш» деп атады. Ол өзінің «Оттың қозғаушы күші туралы» еңбегінде былай жазады: «Біз бұл жерде «қозғаушы күш» терминін қозғалтқыштың пайдалы әсерін білдіру үшін қолданамыз. Бұл әсерді әрқашан белгілі бір биіктікке салмақты көтерумен салыстыруға болады. Біз білетіндей, оның өлшемі – салмақтың көтерілген биіктікке көбейтілген шамасы». Карноның анықтамасына уақыт бірлігін қосу арқылы қазіргі кездегі қуаттың анықтамасына жетуге болады:

19 ғасырдың соңғы жартысында Рудольф Клаузиус, Питер Гатри Тейт және Уиллард Гиббс сияқты физиктер термодинамикалық жүйе тұжырымдамасын және онымен байланысты процестерді басқаратын өзара байланысты энергетикалық заңдарды әзірлеу үшін жұмыс істеді. Термодинамикалық жүйенің тепе-теңдік күйі оның «күйі» арқылы сипатталады. Термодинамикалық жүйенің күйі бірнеше кеңейтілген шамалармен анықталады, олардың ең танымалдары – көлем, ішкі энергия және әрбір құрамдас бөлшектің мөлшері (бөлшектер саны). Кеңейтілген параметрлер – температура және қысым сияқты бір нүктеде анықталатын интенсивті параметрлерге қарама-қарсы, жүйенің толық қасиеттері болып табылады. Кеңейтілген параметрлер (энтропиядан басқа) жүйе сыртқы факторлардың әсерінен сол параметрдің өзгеруіне «оқшауланған» болғанша, әдетте бір жолмен сақталады. Бұл көлем үшін тривиальды, ал бөлшектер үшін әрбір атом элементінің жалпы бөлшектер саны сақталады деуге болады. Энергия жағдайында энергияның сақталуының заңы термодинамиканың бірінші заңы деп аталады. Термодинамикалық жүйе уақыт өте келе өзгермесе, тепе-теңдік күйде болады. Бұл өте қысқа уақыт ішінде немесе өте баяу жүруі мүмкін. Термодинамикалық жүйе әртүрлі кеңейтілген шамаларға қатысты бір-бірінен «оқшауланған» немесе оқшауланбаған көптеген кіші жүйелерден тұруы мүмкін. Егер біз термодинамикалық жүйені тепе-теңдік күйде ұстап, оның кейбір шектеулерін жеңілдетсек, ол жаңа тепе-теңдік күйіне өтеді. Термодинамикалық параметрлерді енді айнымалылар ретінде қарастыруға болады, ал күй термодинамикалық параметрлер кеңістігіндегі белгілі бір нүкте ретінде қарастырылуы мүмкін. Жүйенің күйінің өзгеруі осы күй кеңістігіндегі жол ретінде қарастырылады. Бұл өзгеріс термодинамикалық процесс деп аталады. Термодинамикалық теңдеулер қазіргі кезде осы әртүрлі тепе-теңдік күйлердегі күй параметрлері арасындағы қатынастарды білдіру үшін қолданылады. Термодинамикалық жүйенің бір тепе-теңдік күйінен екіншісіне өтуі кезінде оның күй кеңістігінде қозғалысын анықтайтын ұғым – энтропия. Энтропия алдымен барлық кеңейтілген термодинамикалық параметрлердің кеңейтілген функциясы ретінде қарастырылады. Егер термодинамикалық жүйе тепе-теңдік күйде болса және жүйедегі кейбір кеңейтілген шектеулерді жеңілдетсек, энергияның, көлемнің және т.б. сақталуымен сәйкес келетін көптеген тепе-теңдік күйлеріне өтуге болады. Термодинамиканың екінші заңы бойынша, ол өтетін тепе-теңдік күйі – энтропиясы ең жоғары күйі болады. Энтропияны жүйенің кеңейтілген айнымалыларының функциясы ретінде білгеннен кейін, біз соңғы тепе-теңдік күйін болжауға мүмкіндік аламыз.

Бірінші реттік теңдеулер

Іргелі теңдеудің ішкі энергия нұсқасындағыдай, жоғарыдағы теңдеулерде тізбектік ереже қолданылып, белгілі бір потенциалға қатысты k+2 күй теңдеуін табуға болады. Егер Φ термодинамикалық потенциал болса, онда негізгі теңдеуді былай жазуға болады:

мұндағы – потенциалдың табиғи айнымалылары. Егер , -ға конъюгат болса, онда осы потенциал үшін конъюгат айнымалылардың әрбір жиынына бір күй теңдеуі болады. Негізгі теңдеуді қайта құру үшін тек бір күй теңдеуі жеткіліксіз. Термодинамикалық жүйені толық сипаттау үшін барлық күй теңдеулері қажет. Көбінесе "күй теңдеуі" деп аталатын нәрсе – Гельмгольц потенциалы мен көлемді қамтитын "механикалық" күй теңдеуі ғана:

Идеал газ үшін бұл белгілі PV=NkBT түріне енеді.

Екінші реттік теңдеулер

Жоғарыда келтірілген негізгі теңдеулерден математикалық тұрғыдан шығатын көптеген байланыстар бар. Математикалық байланыстар тізімі үшін Дәл дифференциалға қараңыз. Көптеген теңдеулер термодинамикалық потенциалдардың екінші туындылары түрінде жазылады (Бриджман теңдеулерін қараңыз).