Кіріспе

Уругвай президенті 1972-1976 жылдар аралығында Хуан Мария Бордаберри Аросена (17 маусым 1928 жыл - 17 шілде 2011 жыл) – уругвайлық саяси қайраткер және мал шаруашылығымен айналысқан адам. Ол 1972 жылдан 1976 жылы отставкаға кеткенге дейін Уругвайдың 34-ші президенті, ал 1973 жылдан 1976 жылға дейін азаматтық-әскери диктатураның 1-ші президенті болды. Бұрын ол 1969 жылдан 1972 жылға дейін Ауыл шаруашылығы министрі қызметін атқарды. Ол 1971 жылдың соңында өткен президенттік сайлауда жеңіске жетіп билікке келді. 1973 жылы Бордаберри Бас Ассамблеяны таратып, әскерилердің қолдауымен декрет арқылы билік жүргізді. Әскерилермен туған келіспеушіліктер оның мерзімі аяқталмас бұрын құлатылуына себеп болды. 2006 жылдың 17 қарашасында ол 1970-жылдардағы әскери-азаматтық билік кезінде Бас Ассамблеяның екі мүшесінің де арасында болған төрт адамның өліміне қатысты іс бойынша тұтқындалды.

Түпнұсқасы мен алғашқы мансабы

Бордаберри 1928 жылы Уругвайдың астанасы Монтевидеода дүниеге келді. Хуан Мария Бордаберридің әкесі Доминго Бордаберри болды, ол Сенатта және Ауылдықтар жетекшілігінде қызмет етті, сондай-ақ елдегі ең ірі шаруашылықтардың бірінің мұрагері еді. Бастапқыда Хуан Мария Бордаберри Ұлттық партияға, көпшілікке Blancos деп белгілі болған партияға мүше болды және Blanco тізімі бойынша Сенатқа сайланды. Алайда, 1964 жылы ол "Лига Nacional de Accion Ruralista" (испан тілінде "Ұлттық Ауылдық Әрекет Лигасы") басшылығын қабылдады, ал 1969 жылы Колорадо партиясына қосылды.

Ауыл шаруашылығы министрі

Сол жылы ол Кабинетке тағайындалды, онда 1969 жылдан 1971 жылға дейін президент Хорхе Пачеконың үкіметінде ауыл шаруашылығы министрі болып отырды, бұрыннан ауылдық мәселелермен байланысы бар еді (Доминго Бордаберриге қараңыз).

Уругвай президенті

Бордаберри 1971 жылы Колорадо партиясынан президент болып сайланды. Ол барлық дауыс бойынша екінші орынды иеленді, Ұлттық партияның Вильсон Феррейра Алдунатеден 60 000 дауысқа қалып қойды. Дегенмен, Колорадо партиясы жинаған дауыс саны Ұлттық партиясынан 12 000-нан астам дауыспен басып өтті. Уругвайдың «Ley de Lemas» жүйесіне сәйкес, ең көп дауыс жинаған партияның ең жоғары нәтиже көрсеткен үміткері президент болып сайланды. Бордаберри 1972 жылы Пачеконың авторитарлық үкімшілігі мен терроризм қаупінен туындаған институционалдық дағдарыс кезінде қызметке кірді. Ол кезде Бордаберри саяси аренада көңілсіз тұлға болды; Пачеконың тікелей таңдауымен мұрагерлікке ие болғандықтан, Пачекодан кейінгі тәуелсіз саяси салмағы шамалы болды. Ол Пачеконың авторитарлық саясатын жалғастырды, азаматтық бостандықтарды шектеді, кәсіби одақтарды тыйым салды, оппозициялық саяхатшыларды тұтқынға алып, өлтірді. Ол үкіметтегі маңызды лауазымдарға әскери шенеуніктерді тағайындады. Президенттік қызметке дейін және кейін ол ауыл шаруашылығын жақсарту жобаларымен байланысты болды; оның Ауыл шаруашылығы министрі Бенито Медеро болды. Жеке басының ішінде, Бордаберридің кейіннен зиянды болып шыққан әрекеттерінің бірі – 1973 жылы Хорхе Сапеллиді Уругвай вице-президенті етіп тағайындауы болды, оның кейіннен отставкаға келуі және одан бас тартуы осы шешімнің дұрыс еместігін көрсетті. 1973 жылдың 27 маусымында Бордаберри Конгрессті таратып, Конституцияны тоқтатты және әскерилер мен полицияға тәртіпті қалпына келтіру үшін қажет деп санайтын шараларды қабылдауға рұхсат берді. Келесі үш жыл бойы ол Ұлттық қауіпсіздік кеңесінің («COSENA») көмегімен жарлықтармен басқарды. Оның кабинетінде бірнеше маңызды мемлекеттік қайраткерлер болды. Демократиялық жылдары Хулио Мария Сангуинетти, Хосе Антонио Мора, Луис Барриос Тассано, Пабло Пуриэль; ал диктаторлық кезеңде Алехандро Вег Вильегос, Хуан Карлос Бланко Эстраде, Вальтер Равенна, Нестор Болентини қызмет етті.

Әскерилер құлатты

Бірте-бірте Бордаберри өзінің әскери серіктестерінен де авторитарлыққа көшті. 1976 жылғы маусымда ол партияларды толығымен жабып, әскерилердің мәңгілік рөлін бекітетін жаңа корпоративтік конституция ұсынды. Бұл тіпті әскерилердің өзі қалағаннан да асып түсті, соның салдарынан ол отставкаға кесуге мәжбүр болды. Дегенмен, бұрынғы президент Хулио Сангинетти осы қақтығысқа қатысқан адамдарды бір жақты қудалауды сынады, сондай-ақ Бордаберридің тұтқындалуына байланысты мәселелер бойынша медиада қызу пікірталас болды. Оның ұлдарының бірі, президенттікке үміткер және бұрынғы министр Педро Бордаберри, әкесін жақтап, 1973-1985 жылдардағы әскери үкіметтің рөлін ақтауға тырысты. Екінші ұлы, Сантьяго Бордаберри – шаруа және дін қызметкері, бұрынғы президенттің қоғамдық қорғанысында белсенділік танытты.

Сенім

2010 жылдың 5 наурызында Бордаберри қырқыс өлтіргені және саяси қарсыластарды ұрлап, жоғалып кеткенінің идеологиялық қозғаушысы болғаны үшін 30 жылға бас бостандығынан айырылды (Уругвай заңнамасы бойынша ең жоғары жаза). Бұл оның ұзақ мерзімге түрмеге кесілген екінші бұрынғы Уругвай диктаторы болды; 2009 жылдың қазан айында Грегорио Конрадо Альварес 25 жылға сотталған еді. Ол сонымен қатар 1973 жылғы төңкеріс кезінде конституцияны бұзғаны үшін сәтсіз сотталған болатын.

Өлім

2011 жылдың 17 шілдесінде Бордаберри 83 жасында өз үйінде дүние салды. Ол тыныс алу проблемаларымен және басқа да аурулармен күресіп жүрген. Оның мәйіті Парк Мартинелли де Карраскода жерленген.