Кіріспе
Уругвайдың саяси жүйесі президенттік өкілді демократиялық республика болып табылады, онда Уругвай президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады, сондай-ақ көп партиялық жүйе бар. Президент атқарушы және заңнамалық билікті жүзеге асырады, ал заң шығару билігі Уругвай Бас Ассамблеясының екі палатасына жүктелген. Сот билігі атқарушы және заң шығарушы биліктен тәуелсіз. Колорадо және Ұлттық партиялар билік үшін күресте болып келді, Уругвай тарихының көп бөлігінде Колорадо партиясы басымдыққа ие болды. Алайда, 2004 жылғы сайлауда социалистер, бұрынғы тупамаролар, коммунистер, социал-демократтар және христиан демократтарынан құралған Encuentro Progresista Frente Amplio Nueva Mayoría коалициясы парламенттің екі палатасында да көпшілік орындарды жеңіп алды. Президент Табаре Васкес көпшілік дауыспен сайланды. 2009 жылы "Кең майдан" тағы да сайлауда көпшілік дауыспен жеңіске жетті. Олардың үміткері Хосе Мухика дауыс берушілердің 47,96 пайызын ғана алғандықтан, президенттік сайлаудың екінші турында сайлау өтті. "Кең майдан" үміткері екінші турда Ұлттық партияның бұрынғы президенті Луис Альберто Лакаль Эррераны жеңді. Президенттікке қоса, "Кең майдан" Уругвай Сенатында және Өкілдер палатасында қарапайым көпшілікті иеленді. 2014 жылы бұрынғы президент Табаре Васкес екінші турда Ұлттық партияның үміткері Луис Лакаль Пуды жеңіп, қайтадан билікке келді. 2019 жылғы сайлауда ол социалист Даниэль Мартинесті 50,79 пайызға 49,2 пайыз есебімен жеңіп шықты. V Dem Democracy индексіне сәйкес, 2023 жылы Уругвай Латын Америкасындағы сайлау демократиясы бойынша төртінші орында тұр.
The politics of Uruguay abide by a presidential representative democratic republic, under which the president of Uruguay is both the head of state and the head of government, as well as a multiform party system. The president exercises executive power and legislative power and is vested in the two chambers of the General Assembly of Uruguay. The Judiciary is independent from the executive and legislature. The Colorado and National parties have been locked in a power struggle, with the predominance of the Colorado party throughout most of Uruguay's history. The 2004 election, however, brought the Encuentro Progresista Frente Amplio Nueva Mayoría, a coalition of socialists, former Tupamaros, communists, social democrats, and Christian Democrats among others to power with majorities in both houses of parliament. A majority vote elected President Tabaré Vázquez. In 2009, the Broad Front once again won the elections with a plurality of the votes. A presidential runoff was triggered because their candidate, José Mujica, received only 47.96 percent of the vote. The Broad Front's candidate beat former president Luis Alberto Lacalle Herrera of the Nacional Party in the second round of voting. In addition to the presidency, the Broad Front won a simple majority in the Uruguayan Senate and Chamber of Representatives. In 2014, former president Tabaré Vázquez retook power after defeating, in a second round, the candidate of the National Party, Luis Lacalle Pou, who would be the winner of the 2019 election, surpassing the socialist Daniel Martínez with 50.79 to 49.2 percent of the vote. According to the V Dem Democracy indices Uruguay is 2023 the 4th most electoral democratic country in Latin America.
Тарих
1919 жылға дейін және 1934 жылдан 1952 жылға дейін Уругвайдың 1830 жылғы Конституцияға негізделген саяси жүйесі, АҚШ-қа ұқсас (бірақ федералды емес, орталықтандырылған) күшті атқару билігімен президенттік болып келді. Ол сондай-ақ екі дәстүрлі партия – либералды Колорадо партиясы мен консервативті Бланко партиясы (немесе Ұлттық партия) арасындағы бәсекелестікпен ерекшеленді. Тарихи тұрғыдан алғанда, бланколар ауылдық жер иелігінің, шіркеудің және әскери иерархияның мүдделерін қорғады, ал колорадолар қалалық жылжымалы мүлік иелері мен реформатор зиялылар тарапынан қолдау тапты. 19 ғасырда Уругвай Латын Америкасының басқа елдеріне тән сипаттамаларды бөлісті, оларға каудиллизм, азаматтық соғыстар және тұрақсыздық (1830 мен 1903 жылдар аралығында 40 көтеріліс), шетелдік капиталдың маңызды экономикалық секторларды бақылауы, жоғары сауатсыздық деңгейі (1900 жылы халықтың жартысынан астамы) және жер иеленуші олигархия жатты. Дегенмен, Монтевидео Хуан Мануэль де Росастың диктатурасынан қашқан аргентиналық эмигранттарға пана берді және саяси және әлеуметтік наразылықтың «прогрессивті» идеяларын қабылдайтын орын ретінде танылды. 1842 жылы Le Messager français газеті Шарль Фурье естелігіне арналған арнайы нөмір шығарды. Монтевидеоның Ұлы қоршауы (1843–1851) кезінде Гарибальдидің қызыл жейделілері Росастың шабуылдаушы күштеріне қарсы күресті. 1875 жылы жұмысшылар Интернационалдың бөлімшесін құрды. 20 ғасырдың басында Уругвай континенттегі ең прогрессивті саяси және әлеуметтік мемлекетке айналды. Либерал Хосе Батль и Ордонес (1903–1907 және 1911–1915 жылдары билікте болды) осы трансформацияның негізін қалаушысы болды; сөз және баспасөз бостандығы, сондай-ақ сайлау құқығы бекітілді. Азшылықтардың өкілдігін қамтамасыз ету үшін пропорционалды өкілдік жүйесі қабылданды. Осы кезеңде өлім жазасы жойылды, әкімшілік жемқорлыққа қарсы күрес жүргізілді, секуляризм және әйелдердің сайлау құқығы енгізілді. Экономикалық тұрғыда Батль «индустрия адамдарды жоюға рұқсат етілмеуі керек, керісінше мемлекет оны халықтың өмірін жақсарту үшін реттеуі керек» деді. Осылайша, экономиканы мемлекеттік реттеу саясаты жүргізілді, экономиканың көптеген салалары (теміржол, телефон, электр энергиясы және т.б.) мемлекеттік меншікке алынды. «Батллизм» әлеуметтік шаралардың да формасын алды, оларға тегін және міндетті бастауыш білім беруді, декреттік демалысты және сегіз сағаттық жұмыс күнін енгізу, сондай-ақ кәсіподақтарды қолдау және ереуіл құқығын мойындау кірді. Өз кезінде өте прогрессивті болған осы заңнама Уругвайды прогрессивті социал-демократияға айналдырды.
Конституция
Уругвай өзінің алғашқы конституциясын 1830 жылы үш жылдық соғыс аяқталғаннан кейін қабылдады, онда Аргентина мен Уругвай аймақтық федерация ретінде – Рио-де-ла-Платаның біріккен провинциялары – ретінде соғысқан. Ұлыбританияның демеушілігімен 1828 жылғы Монтевидео шарты уругвайлық мемлекеттің және конституцияның негізін қалады. Әскери диктатура кезінде ұсынылған конституция 1980 жылы өткен референдумда қолдау таппады.
Атқарушы билік
1967 жылғы Уругвай Конституциясы заң шығару және сот органдарының тепе-теңдігімен шектелген, күшті президенттік билікті орнатты. Осы қағидалардың көп бөлігі 1973 жылы күштен шығарылып, 1985 жылы қайта жаңартылды. Мемлекет және үкімет басшысы болып табылатын президент, бес жылдық мерзімге халықтың тікелей дауысымен сайланады, ал вице-президент осы тізім бойынша сайланады. Президент, президенттің тағайындауымен құрылған министрлер кабинетінің мүшелерінен тұратын Министрлер Кеңесімен бірлесіп жұмыс істеуі керек. Он үш министр түрлі атқарушы органдарды басқарады. Бас Ассамблея көпшілік дауыспен министрлерді қызметтен шеттетуге құқылы. Конституцияға енгізілген түзетулер президент болу талаптарын белгілейді. 151-бапта президенттің елдің туа біткен азаматы болуы немесе шетелде туған болса, уругвайлық азаматтың баласы болуы міндетті екендігі айтылған. Президенттің жасы 35-ке толуы және Ұлттық азаматтық тізілімінде тіркелуі де қажет. 2020 жылдың 1 наурызынан бері қазіргі президент – Луис Лакаль Пу, ол 36-шы президент Луис Альберто Лакальдің ұлы.
Заң шығарушы билік
Бас Ассамблеяның (Asamblea General) екі палатасы бар. Өкілдер палатасы (Cámara de Representantes) 99 мүшеден тұрады, олар пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша әр облыстан кемінде екі мүшеден бес жылға сайланады. Сенаторлар палатасы (Cámara de Senadores) 31 мүшеден тұрады; олардың 30-ы пропорционалдық өкілдік жүйесі бойынша бес жылға сайланады, ал төрағалық вице-президентке жүктеледі.
Сот тармағы
Уругвайдың сот жүйесі Жоғарғы Сотпен басқарылады, оның мүшелерін Бас Ассамблея үштен екі көпшілік дауыспен тағайындайды және олардың өкілеттік мерзімі он жылды құрайды. Жоғарғы Сот – соңғы апелляциялық инстанция болып табылады және сонымен қатар заңдардың конституциялықтығын бағалаумен айналысады. Сот жүйесіне апелляциялық соттар, аудандық соттар, бейбіт соттар, сондай-ақ бітімгершілік соттары, медиация орталықтары және ұсақ құқық бұзушылықтар соттары кіреді. Уругвай сот жүйесінің құрамына қоғамдық қорғаушы кеңсесі, сот-медициналық техникалық институты және сот-құқықтық зерттеулер орталығы да кіреді.
Тікелей демократия
Уругвайдың саяси жүйесі азаматтарға тікелей демократия механизмдерін пайдаланып, делдалсыз қазіргі заң жүйесі бойынша тікелей саяси шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Осы механизмдерге жаңадан бекітілген заңдарды күштен шығару үшін референдумдар, Конституцияға өзгерістер ұсыну үшін плебисциттер, сондай-ақ азаматтардың референдум ұйымдастыру, Парламентке заң жобаларын енгізу, Конституцияны реформалау және облыстық мәселелерді шешу сияқты халықтық бастамаларды іске қосу құқығы жатады.