Кіріспе

Литотомия – грек тіліндегі "литос" (тас) және "томос" (кесу) сөздерінен шыққан термин. Литотомия – несеп жолында (бүйрек тастары), несеп қуығында (несеп қуығы тастары) және өт қуығында (өт тастары) пайда болатын, организмнен табиғи жолмен несеп жүйесі немесе өт жолдары арқылы шыға алмайтын тастарды алып тастауға арналған хирургиялық әдіс. Процедура көбінесе хирургиялық тілік арқылы жасалады (демек, инвазивті). Литотомия литотрипсиядан өзгеше, онда тастар шығу арнасы арқылы енгізілген минималды инвазивті зондпен немесе акустикалық импульспен (денеден тыс соққы толқыны литотрипсиясы) ұсатылады, бұл инвазивті емес процедура. Аталған аз инвазивті процедуралардың арқасында, қазіргі заманда литотомия қолданылуы едәуір азайды.

Қолданылуы

Литотомия – несеп жолы (бүйрек тастары), несеп көпіршігі (несеп көпіршігі тастары) және өт қабы (өт тастары) сияқты белгілі бір органдардың ішінде пайда болатын, организмнен табиғи жолмен шыға алмайтын тастарды жоюға арналған хирургиялық әдіс.

Техника

Литотомия – хирургиялық кесік жасалып, неше қабығы, несеп жолдары немесе зардап шеккен мүше хирургиялық жолмен ашылып, ішіндегі тастарды алып тастау процедурасы.

Ежелгі тарих

Адамдар несеп тастарын мыңдаған жылдар бойы біліп келеді және оларды емдеуге шамамен сондай көп уақыттан бері тырысып келеді. 1901 жылы Мысырда табылған ең көне несеп тасы б.з.д. 4900 жылға дейін мерзімделген. Несеп тастарын сипаттаған ең ерте жазбалар ежелгі Мысырдағы б.з.д. 1500 жылға дейінгі папирустарда кездеседі. Шамамен б.з.д. 200 жылы Александрияда литотомия жасаған Аммониус литотомия терминін ойлап тапты және кішкентай тесіктен өте алмайтын үлкен тастарды бөлшектеуге арналған құралының атынан Lithotomus деген лақап ат алды. VII ғасырлық Византиялық грек дәрігері Паулюс Эгинетаның "Жеті кітаптан тұратын медициналық жинағы" Цельстің сипаттамасына ұқсас литотомияның сипаттамасын қамтиды. Х ғасырдағы Альбукасис бұрынғылардан өзгеше процедураны сипаттады, орта сызыққа қарай жасалған тілік арқылы,) 16 ғасырдың соңында несеп тастарын алу үшін бүйірден кіретін операция жасады. Болиу – анатомия білімі аз, саяхаттап жүретін литотомист және Доминикан монахы. Болиу Францияда 16 ғасырдың соңына дейін осы процедураны жиі жасады. Ирвин Лаудон және басқалардың айтуынша, француз балалар әні «Frère Jacques» пен Frère Jacques Beaulieu арасындағы мүмкін байланыс жақында зерттелді, бірақ ешқандай дәлел табылмады. Француз композиторы Марин Маре 1725 жылы операцияның музыкалық сипаттамасын «Tableau de l'opération de la taille» («Литотомияның суреті») деп жазды. 16 ғасырда Осман хирургтары Сабункуоглу Серафеттин мен Ахи Ахмед Челеби несеп жолы арқылы несеп безіне кіріп, оны сұйықтықпен шаюды қамтитын, аз инвазивті әдісті сипаттады. Оның әріптесі Джон Миддлтон жариялаған еңбектері оның операциядағы тәжірибесі мен жетістіктерінің сол кездегі кез келген ағылшын хирургіндегіден артық екенін дәлелдейді. Литотомия үшін арнайы хирургиялық құралдар жасалды, оларға каналды кеңейтуге арналған кеңейткіштер, қысқыштар мен пинцеттер, литотомдар (тас кескіштер) және цистотомдар (несеп безін кескіштер), уретротомдар (несеп жолын кесу үшін) және өткізгіштер (тас алуға бағыт ретінде қолданылатын икемді зондтар) кірді. Пациент литотомиялық операциялық үстелде арнайы күйде жатқызылады, бұл күй литотомиялық позиция деп аталады (осы атау бүгінге дейін сақталған, және осы күй басқа да медициналық процедуралар үшін қолданылады).

Инвазивті емес процедураларға көшу

Трансуретральды литотрипсия, бұрынғыға қарағанда әлдеқайда қарапайым және аурушаңдық, асқынулар мен өлім-жітім көрсеткіштері төмен болғандықтан, француз хирургы Жан Сивиаль (1792–1867) тарапынан ойлап табылды және калькульдерді ұсату қиын немесе мүмкін емес жағдайларда хирургиялық литотомияның орнына кеңінен қолданыла бастады.