Кіріспе

Судан I (сонымен қатар CI еріткіш сары 14 және еріткіш қызыл R деп те белгілі) – органикалық қосылыс, көбінесе азо бояуы ретінде жіктеледі. Бұл күшті қызыл-сары түсті қатты зат, ол балауыз, май, бензин, еріткіштер және жылтырату материалдарына түс беру үшін қосылады. Судан I сонымен қатар әртүрлі тағамдарды бояу үшін қолданылған, әсіресе карри және чили ұнтағын, бірақ көптеген елдерде тағамдық өнімдерде Судан I-ді қолдануға тыйым салынды, себебі Судан I, Судан III және Судан IV Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігімен 3-санаттағы канцерогендер ретінде жіктелді (адамдарға қатысты канцерогенділігі анықталмаған). Судан I кейбір сары түсті түтін құрамында және химиялық тәжірибелерде қолданылатын мақта қалдықтарын бояу үшін әлі де қолданылады.

Қолдану

Судан бояғыштары – көмірсутек еріткіштері, майлар, майлы заттар, балауыздар, аяқ киім және еденге арналған полирольдерді бояу үшін қолданылатын азоқосылыстар тобы. 1974 жылға дейін АҚШ-та шамамен Судан I, Судан II, Судан III және Судан IV өндірілген. Судан I және Судан III (1-(4-(фенилдиазенил)фенил)азонафтален-2-ол) көбінесе бірдей мақсатта қолданылады. Судан III, Судан I-ге қарағанда 68°C жоғары температурада еруге бастайды.

Синтез

Судан I синтезі фенилдиазоний тұздарының 2-нафтолмен реакциясы арқылы жүзеге асырылады. Судан I екі механизм арқылы тотығуға байланысты фотодеградацияға ұшырайды: синглеттік оттегінің ыдырауы және еркін радикалдардың ыдырауы, бұл оның материалдардағы тұрақтылығын азайтады.

Деградация және метаболизм

Судан I метаболизмі, қояндарда сипатталғандай, окистеуші немесе тотығу реакцияларын қамтиды. Судан I-нің азот тотығуы анилин мен 1-амино-2-нафтол тудырады, және бұл реакция детоксикацияға жауапты болып көрінеді. In vivo жағдайында, Судан I-нің тотығуынан кейін C-гидроксиленген метаболиттер негізгі тотығу өнімдері ретінде пайда болады және зәрмен шығарылады. Бұл метаболиттер сондай-ақ, егеуқұйрық микросомаларымен in vitro жағдайында тотығу кезінде де табылады. C-гидроксиленген метаболиттер детоксикация өнімдері ретінде қарастырылуы мүмкін, ал Судан I-нің азот тобының микросомалық катализделген ферменттік бөлінуінен пайда болған бензендиазоний ионы (BDI) ДНК-мен in vitro реакцияға түседі. Бұл реакцияда пайда болған негізгі ДНК аддукты 8-(фенилазо)гуанин аддукты болып табылады, ол Судан I-ге ұшыраған егеуқұйрықтардың бауыр ДНК-сында да анықталған. Сұлтан I-нің тотығуынан C-гидроксиленген метаболиттер мен ДНК аддукттарының түзілуі адам CYP ферменттерімен де көрсетілді, CYP1A1 – бұл адам тіндерінде Судан I-нің тотығуына қатысатын негізгі фермент, ал CYP3A4 адам бауырында да белсенді. Адам бауырында CYP1A1 экспрессиясы төмен, жалпы бауыр CYP экспрессиясының 0,7%-дан кем, ал адам бауырындағы микросомалар жиынтығында Судан I-нің тотығуына 12-30%-ға дейін үлес қосады. Сонымен қатар, Сұлтан I цитозольдік арил көмірсутек рецепторларын белсендіру арқылы егеуқұйрықтар мен адам клеткаларында CYP1A1 белсенділігін арттырады. Адам бауырында CYP ферменттері анықталмайды, ал бұл тіндерде пероксидазалардың деңгейі жоғары. CYP ферменттерімен тотығудан басқа, Судан I және оның C-гидроксиленген метаболиттері сондай-ақ пероксидазалармен, мысалы, өсімдік пероксидазасымен, сондай-ақ сүтқоректілер ферменті циклооксигеназамен тотығады. Нәтижесінде ДНК, РНК және ақуыз аддукттары пайда болады (2-суретті қараңыз). Сондықтан, Судан I-нің пероксидазамен катализделген белсендірілуі басқа канцерогендерге ұқсас, мысалы, канцерогендік ароматты аминдерге ұқсас деп ұсынылған. Жануарларда бұл канцерогеннің бауыр мен зәр шығару жолдарының органикалық ерекшелігін түсіндіру үшін Судан I-нің CYP немесе пероксидаза арқылы белсендірілуі немесе екі механизмнің бірігіп жұмыс істеуі ұсынылады. Пероксидаза арқылы түзілген Судан I метаболиттерінің физиологиялық жағдайларда түзілуі аз ықтимал, себебі in vivo көптеген нуклеофильді молекулалар бар, олар Судан I реакциялық түрлерін залалсыздандырады. Сондықтан, Судан I реакциялық түрлерінің нуклеофильді түрлермен, мысалы, ДНК, тРНК, ақуыздар, полинуклеотидтер және полидеоксинуклеотидтермен аддукттарының түзілуі физиологиялық жағдайларда басымдық реакция болып көрінеді, дезоксигуанозин Судан I ДНК байланысының негізгі нысаны болып табылады, одан кейін дезоксиаденозин. Ол аллергиялық тері реакцияларын және терінің тітіркенуін тудыруы мүмкін. Теріге әсер ету, Судан I-мен боялған тығыз тоқылған маталарды кию арқылы немесе тоқыма жұмыскерлеріне тікелей әсер ету арқылы болуы мүмкін. Азо бояуы адам сарысу альбуминіне (HSA) байланғанда, иммуноглобулин Е байланатын HSA конъюгатын түзетінде аллергиялық реакциялар туындайды, бұл гистаминнің босатылуына әкеледі. Судан I генетикалық ақауларға да себеп болуы мүмкін деп күдіктеледі. Мутагенділік және генетикалық қауіп Эймс сынағы және жануарлар эксперименттерімен бағаланды. Сонымен қатар, ол қатерлі ісікке себеп болуы мүмкін деп күдіктеледі. Карциногенділік жануарларға жасалған сынақтармен бағаланады. Бұл бояуларды терімен немесе ауыз қуысымен тікелей және ұзақ уақыт байланыста болатын маталар мен былғарыға қолдануға тыйым салады. Азо бояғыштарымен боялған ешбір мата немесе былғары бұйымдарына рұқсат етілмейді. Толық тізімді Еуропалық Одақтың Ресми газетінен табуға болады. Сонымен қатар, азо бояғыштарымен боялған кез келген мата немесе былғары бұйымдарын нарыққа шығаруға тыйым салынған. Басқа зерттеулердің жағдайында, Судан I-ні қолданғаннан кейін микроядролы гепатоциттердің санының айтарлықтай артқаны анықталмады. Бұл нәтижелер бауырдың канцерогенділігі Судан I-нің генотоксикалық әсерінен туындамауы мүмкін екендігін көрсетеді. Судан I-ні қолданғаннан кейін егеуқұйрықтардың бауырында канцерогендік әсерлер байқалған жоқ. Егеуқұйрықтарда асқазан-ішек жолының микроядролы эпителий жасушаларының санының айтарлықтай артқаны анықталмады. Бұл егеуқұйрықтардың асқазан-ішек эпителий жасушаларында генотоксикалық қосылыстардың жоқтығын көрсетеді. Тәжірибелік жануарлар мен адам цитохром P450 (CYP) арасындағы салыстырулар жануарлардың канцерогендік деректерін адамдарға экстраполяциялауға болады дегенді күшті көрсетеді. Судан I Sunset Yellow FCF құрамында да қоспа ретінде кездеседі, ол оның дисульфонатталған, суда еритін түрі.

Тамақ қоры

2005 жылдың ақпан айында Судан I, әсіресе Ұлыбританияда назар аударды. "Premier Foods" компаниясы шығарған Ворчестершир соусының құрамында Судан I табылды. Ластанудың көзі - сапасы төмендетілген чили ұнтағы болды. Бұл ластануды Азық-түлік стандарттары агенттігі анықтады.