Кіріспе

Польхайм ("Құтыбтағы үй") – Роалд Амундсеннің Оңтүстік полюстегі алғашқы лагерінің атауы. Ол 1911 жылдың 14 желтоқсанында экспедициясының тағы төрт мүшесі – Хельмер Хансен, Олав Бьяланд, Оскар Вистинг және Сверре Хассельмен бірге сол жерге жетті.

Есептеулер

Оңтүстік полюстің алғашқы шамаланған орнында Амундсен: «Қымбатты туымызды, Оңтүстік полюске орналастырамыз және оның үстіндегі жазықты Хакон VII патшасының платосы деп атаймыз» деп жариялады. Норвегия және «Фрам» тулары орнатылды. Амундсеннің экспедициясына дейін поляр зерттеушілері арасындағы, әсіресе Фредерик Кук пен Роберт Пиридің Солтүстік полюске бірінші жеткені туралы таластарға байланысты тарихи даулар болғандықтан, Амундсен полярлық байқауларды жасауға ерекше көңіл бөлді. Географиялық Оңтүстік полюске (немесе Солтүстік полюске) жақындағанда, бойлық меридиандары жиналады, нәтижесінде бойлықты өлшеу мағынасын жояды, себебі бойлық дәрежесі азая береді. Полюстің өзінде, егер құралдары жеткілікті дәл болса, барлық меридиандар түйіседі. Амундсен бойлықты анықтауға жұмсалатын қосымша күш-жігерді үнемдеуге болады деп ойлады және ендікке назар аударды. Амундсен бұл стратегияны 1909 жылғы қарашада Лондондағы Корольдік географиялық қоғамда британдық астроном және географ Артур Роберт Хинкстің лекциясын тыңдағаннан кейін қабылдады. Кембридж университетінде «Геодезия және картография» тақырыбындағы лекциясында Хинкс полюс маңындағы орналасуды анықтау мәселесін талқылағанда осы теорияны ұсынды. Амундсен өзінің құралдарымен полюстің орнын 1,85 шақырымнан аспайтын дәлдікпен анықтай алатынын есептеді. Экспедициясының Оңтүстік полюске жеткеніне күмән болмауы үшін, полюсті айналып алуды, яғни «қоршауға алуды» шешті. Экспедицияның үш мүшесі полюстің қазіргі шамаланған орнынан жіберілді: біреуі экспедицияның қазіргі бағытымен, ал екеуі оған перпендикуляр бағытта. Әр шаңғышы 16 шақырымға дейін жүріп, қосалқы шаңғы таяғына қара туды және Роберт Фалькон Скотт келген жағдайда қалдыруға арналған хатты орнатты. Скотт бір айдан астам уақыттан кейін ғана келді. Хатта Амундсеннің лагерінің орны көрсетілген. Шаңғышылар айналдыру белгілерін орнатқанда, Амундсен өзінің орнын анықтау үшін күннің биіктігін өлшеді. Оның теодолиті зақымдалғандықтан, бақылаулар секстантымен жүргізілді, күн 24 сағат ішінде лагерь айналасында айналып, батпады. Осы есептеулердің нәтижесінде Амундсен олардың қазіргі орны математикалық Оңтүстік полюс нүктесінен шамамен 9 шақырым қашықтықта екенін анықтады. Шаңғышылар осы нүктені «қоршап» алды. 17 желтоқсанда Амундсен Оңтүстік полюстің нақты орнына бағытталды және 24 сағат бойы қосымша бақылаулар жасады, әр бақылау кезінде екі адам күзетте тұрды және бір-бірінің навигациялық күнделіктеріне қол қойды. Бұл экспедицияның полюске жеткеніне күмән қалдырмау үшін жасалды. Полярлық топтағы бес адамның төртеуі – жаттықтырылған навигаторлар, ал Олав Бьяаланд осындай дайындықтан өтпеген жалғыз адам еді. Осы есептеулерге сәйкес, олар әлі де 2 шақырым қашықтықта екені анықталды, сондықтан екі адам қосымша туларды орнатуға жіберілді. Соңында Амундсен қалған аумақты жабу үшін тағы да көп туларды орнатты. Осылайша, полюс үш рет «қоршалған» болды. Экспедицияның ресми камерасы полюске бара жатқан жолда зақымдалғандықтан, түсірілген суреттер экспедиция мүшесі Олав Бьяаланд әкелген әуесқой камерасымен түсірілді. 1911 жылғы 18 желтоқсанда Амундсеннің экспедициясы Полхаймды тастап кетті, оның қосалқы шатырын, Скоттқа арналған хатты және Амундсен қайтып келмеген жағдайда Скоттқа патша Хакон VII-ге жеткізуге арналған хатты қалдырды. Кейінірек екі хат та Скотт пен оның серіктерінің денелерімен бірге табылды, бұл Амундсеннің полюске жеткеніне қосымша дәлел болды. Амундсеннің есептеулері тексерілгенде, оның соңғы лагері математикалық Оңтүстік полюстен 2,3 шақырым (2500 ярд) қашықтықта орналасқан екені анықталды. Сонымен қатар, экспедиция мүшесі Хелмер Хансен – «қоршау» белгілері арасында желілік үлгіде шаңғымен жүрген экспедиция мүшелерінің бірі – математикалық Оңтүстік полюске жақын келгені анықталды.

Шатыр

Скоттың тобы 1912 жылдың қаңтар айында оны қалдырып кеткеннен бері шатыр көрінбеді. Амундсеннің шатырының қазіргі орнын анықтау үшін 1911 жылы Амундсеннің навигациясының дәлдігін, содан бері мұздың қозғалысын және аралықта жиналған қардың мөлшерін ескеру қажет. Шатырдың қазіргі орналасқан жері (2011 жылдың желтоқсанына қарай) 89° 58′ 51″ S, 46° 14′ E координаталары бойынша есептелді, позициясында белгісіздік шамамен бар. Ол, әдетте, қазіргі қар астында жатыр.