Кіріспе

Американдық үндістер соғысы кезіндегі шайқас. Adobe Walls-тің бірінші шайқасы АҚШ армиясы мен американдық үндістер арасында өтті. Киова, Команчи және Жазықтық апачи (Киова апачи) тайпалары Оңтүстік-Батысқа көшіп келе жатқан ақ қоныс салушыларға жасалған шабуылдарға жауап ретінде әрекет ететін АҚШ экспедициялық күштерін шайқас алаңынан ығыстырды. 1864 жылғы 25 қарашадағы шайқаста екі тараптың да шығыны аз болды, бірақ бұл Ұлы жазықта болған ең ірі шайқастардың бірі еді.

Өмірбаян

Adobe Walls шайқасы 1864 жылдың 25 қарашасында Adobe Walls маңында болды, Уильям Бенттің тастап кеткен Adobe сауда бекеті мен салонының қираған орындары, Канад өзенінің солтүстік жағында, қазіргі Хатчинсон округіне қарасты Стиннеттен солтүстік-шығысқа қарай 27 шақырым жерде орналасқан. Бұл шайқасқа Нью-Мексико әскери округінің қолбасшысы генерал Джеймс Генри Карлтоннің Санта-Фе жолындағы вагондарға жасалған шабуылдар үшін киова және команчи тайпаларын қатаң жазалауға шешім қабылдауы себеп болды. Үндістер вагондарды бұқа мен басқа да аңдарды өлтіретін, олардың өмір сүруіне қажетті жануарлар деп қарады. Карсон, юта және джикарилла тайпаларын жақсы білгендіктен, өзінің үнді барлаушыларына сенді. Олар оның қанаттарын қорғады және әр таңда екеуі баяу жылжыған колоннадан алға қарай команчи және киова лагерлерін іздеуге шықты. Қиын ауа-райы, соның ішінде ерте қар құрыны, жылдамдықты баяулатты. 24 қарашада 1-ші кавалерия Мур округіндегі Муль-Спрингске жетті, бұл Адоб-Волстан батысқа қарай шамамен 30 миль (48 км) қашықтықта орналасқан.

Шайқас

25 қарашада таң атқаннан кейін шамамен екі сағат өткен соң Карсонның атты әскері 176 киова үйінен тұратын ауылды тауып, оған шабуыл жасады. Басшы Дохасан және оның халқы қашып, жақын маңдағы одақтас команч ауылдарына ескерту жіберді; Гипаго қашып бара жатқан әйелдер мен балаларды қорғау үшін жауынгерлерді жетекке алды. Киова ауылынан шамамен алты шақырым қашықтықтағы Адоб қабырғаларына беттеп, Карсон сағат 10-ға таяу қазба жұмыстарын бастады, қираған ғимараттың бір бөлігін аурухана ретінде пайдаланды. Ол аймақта көптеген ауылдар бар екенін, соның ішінде үлкен команч ауылының да бар екенін білгенде таң қалды. Карсон өте көп үндістердің оған қарсы шайқасқа келе жатқанын көрді, олар күткеннен әлдеқайда көп еді. Ұрыс туралы ең толық мәлімет берген Петтис 1200–1400 команч пен киованың 330 сарбаз бен үнді барлаушыларына шабуыл жасағанын бағалады (75 адам жабдықтау керуенін күзету үшін қалған еді). Карсон атты әскерін екі гаубицаның маңына орналастырды. Оның үнді барлаушылары шамамен 200 команч және киова жауынгерімен шайқасты, олар "атқа мініп, бояумен және қауырсынмен әшекейленген, алға-артқа шабуылдап, аттарының жанынан атып, денелерін аттарының жанына лақтырып тастаған". Дохасанға Сатанк, Гипаго және Сатанта көмектесті, олар алғашқы шабуылда киоваларды жетекке алды. Киова, жазық апачи және команч жауынгерлері Карсонның позициясына қайталап шабуыл жасағанда қызу шайқас болды. Сатанта Карсонның кернейшісіне солдаттарды шатастыру үшін өз кернейімен жауап берді. Карсон екі гаубицадан тиімді қолдау оқыс атып, шабуылдарды тойтарды. Гаубицадан атылған алғашқы снарядтар команчтар мен киоваларды шайқас алаңынан ығыстырды, бірақ олар көп ұзамай одан да көп болып қайта оралды және шабуылды жаңартты. Түске қарай Петтис Карсонның әскері 3000-нан астам үндіге қарсы тұрғанын бағалады. Алты-сегіз сағатқа созылған шайқастан кейін Карсон гаубица снарядтары мен оқ-дәрісі азайып бара жатқанын түсінді және күштерін өзінің артындағы киова ауылына шегінуге бұйрық берді. Карсон қажетті жабдықтау керуенін күзетіп тұрған 75 адамның тағдыры туралы да алаңдады. Үндістер өзенге жақын шөп пен бұталарды өртеп, оның шегінуіне кедергі келтіруге тырысты. Бірақ Карсон кері өрт жағып, биікке көтерілді, онда екі гаубица үндістерді ұстап тұруды жалғастырды. Күн батқанда Карсон өзінің командасының жартысына және үнді барлаушыларына ауылдың үйлерін өртеп жіберуге бұйрық берді, нәтижесінде типиін тастаудан бас тартқан киова апачилерінің басшысы Темір Жеңіс қаза тапты. Карсон мен оның сарбаздары 26 қарашада лагерьде демалды, олардың қарсыластары шамамен екі шақырым қашықтықтағы төбеде көрінді. Карсонның үнді барлаушылары команчтар мен киовалармен шайқасты, бірақ сарбаздарға ешқандай маңызды шабуыл жасалмады. Келесі күні Карсон Нью-Мексикоға қайтуға бұйрық берді. Кейбір офицерлері шайқасты жаңаруды қалады, бірақ Карсон тек өзінің уте және джикариллаларымен кеңесіп, Нью-Мексикоға шегінуге бұйрық берді.

Жеңісті жариялау

АҚШ әскері Adobe Walls-тің бірінші шайқасын жеңіс деп жариялады. Киова тайпасы керісінше, бизон терісіне салынған жылдық жазбаларында осы кезеңді «қырлы жолдармен қыс, киовалар Кит Карсонды кері қайтарған уақыт» деп көрсеткен. Карсонды Оңтүстік жазығындағы барлық үндістер жақсы білген. Бұл шайқас команчтер мен киовалар Техас Панхандл аймағын сегіз жыл бойы бақылауда ұстады, содан кейін Қызыл өзеннің Солтүстік саласындағы шайқас болды. Көптеген сарапшылар Карсонның шегіну шешімінің дұрыс болғанын және оның жақсы қорғаныс ұйымдастырғаны үшін мақтауға лайық екенін айтады. Ол қарсыластарынан аз болды, тек оның кері от пен гаубицаларды тиімді пайдалануы оның әскерін қоршаудан және Кустердің Кіші Бигхорнда 9 жылдан кейін қаза тапқандай, жойылмаудан сақтады. Карсонға қарсы шайқасқан үндістердің саны 3000-ға дейін естілген, бірақ бұл күмәнді. Киова ауылы 176 шатырдан, ал команч ауылы шамамен 500 шатырдан тұрғандықтан, жалпы үндістердің саны әр шатырдан екі жауынгерден аспаған, яғни 1300 адамнан аспауы мүмкін. Нәтижесінде, Карсон алты адамды өлтіріп, 25 адамды жарақаттады, оның ішінде бір үнді мұхиты өлтірілді және төртеуі жарақат алды, ал ол команчтер мен киовалардың шамамен 50-60 адамнан қаза тапқанын және 100-ге жуық адамның жарақат алғанын бағалады. Дегенмен, АҚШ әскерінің ресми есебінде үндістердің жалпы шығыны 60 өлген және жарақат алған адамдардан тұрады. Шайқас ұзақ қашықтықта болғандықтан, үнділердің шығындарын нақтылай алмаймыз.

Тарихи белгі

1964 жылы Техас штатының тарихи сақтау комитеті Адобе қабырғаларындағы бірінші шайқастың естелігін мәңгі есте қалдыру үшін 1690 нөміріндегі тарихи белгіні орнатты. Белгі шайқас болған нақты жерде емес, одан батысқа қарай 15 миль (24 км) қашықтықта орналасқан. Белгіде: «Карсон тамаша қорғаныс көрсеткеніне қарамастан, үндістер жеңіске жетті» деп жазылған.