Кіріспе

Американың түпкілікті үнді басшысы, Команчи (шамамен 1845–1911)

Квана Паркер (;, шамамен 1845 – 23 ақпан 1911) – Команчи ұлтының Квахади («Антилопа») тайпасының соғыс басшысы. Ол, мүмкін, Тэбби Нокканың Нокони («Көшпенділер») тайпасында дүниеге келген және Квахадилер арасында өскен. Оның әкесі – Квахади Команчи басшысы Пета Нокона, ал анасы – Синтия Энн Паркер, сегіз жасында тұтқынға алынып, Нокони тайпасына сіңіп кеткен ағылшын-американдық. 1871 жылы бірнеше Киова басшыларын ұстағаннан кейін, Квана Паркер Қызыл өзен соғысында елеулі тұлғаға айналып, полковник Рэнальд С. Маккензимен бірнеше рет қақтығысты. Еуропалық американдықтар американдық бизонды – Команчтардың негізгі тағамын – жоқ болуға жеткізген кезде, Квана Паркер ақыры бас иіп, Квахади тайпасын Оклахома штатындағы Форт-Силл резервациясына бейбіт түрде жетектеді. Квана Паркер өз халқының сайлауымен басшы болған жоқ, бірақ федералды үкімет оны бүкіл Команчи ұлтының басты басшысы етіп тағайындады. Ол Оңтүстік-Батыс үндістерінің АҚШ заң шығарушы органына басты елшісі болды. Бейбіт өмірде ол Оклахома штатының Кейш қаласының жанында қоныс тепкен малшы ретінде байлыққа ие болды. Команчтардың христиан дініне өтуін қолдағанмен, сонымен қатар синкретистік Үнділердің шіркеуіне балама ретінде қолдау көрсетті және осы қозғалыстың діни амалдарында пейотты заңды түрде қолдану үшін күресті. 1902 жылы Лоутон қаласының шерифінің орынбасары болып сайланды. 1911 жылы қайтыс болғаннан кейін, Басшы лауазымы төрағамен алмастырылды. Квана Паркер осылайша «Команчтардың соңғы басшысы» деп аталады, бұл термин Атбасына да қатысты. Ол Форт-Силлдегі Басшы төбесіне жерленген. Оңтүстік-Батыс Оклахома және Солтүстік Техас штаттарындағы көптеген қалалар мен тас жолдар оның есімімен аталады.

Ерте өмір

Квана Паркердің анасы Синтия Энн Паркер (шамамен 1827 жылы туған) 1830-шы жылдары шығыс Техасқа қоныс аударған Паркер шекаралық отбасының мүшесі болды. Ол 1836 жылы (шамамен сегіз жасында) қазіргі Гросбек, Техас маңындағы Паркер фортына шабуыл жасаған команчтер тарапынан тұтқындалды. Команчтер оған Надуа (Табылған бала) деген есім берді, ол Команчилердің Нокони тайпасында Тэбби Нокканың асырап алған қызы ретінде қабылданды. Команчтарға сіңіп кеткен Синтия Энн Паркер Квахади жауынгерлерінің басшысы Пета Ноконаға үйленді, ол сондай-ақ Пуатококони, Нокони, Тах конне а пеах немесе Нокона (“Жалғыз саяхатшы”) деп те белгілі болды. Кейбір дереккөздер оның туған жері Техас штатының Гейнс округіндегі Лагуна Сабинас/Седар көлі екенін айтады. Синтия Энн Паркер мен Ноконаның тағы бір ұлы Пекос (Жеміс ағашы) және қызы Топсана (Дала гүлі) болды. 1860 жылдың желтоқсанында Синтия Энн Паркер мен Топсана Пис өзеніндегі шайқаста тұтқындалды. Америка әскерлеріне сержант Джон Спенглер басшылық етті, ол АҚШ-тың 2-ші атқыштар дивизиясының H ротасына, ал Техас рейнджерлеріне Сул Росс басшылық етті. Олар шайқастың соңында Пета Ноконаны жаралағанын, ал кейін Спенглердің мексикалық қызметшісі оны өлтіргенін мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдеме Техас рейнджерлерінің куәгерлері мен Квана Паркер тарапынан жоққа шығарылды. Сенім бойынша, Кван Паркер мен оның інісі Пекос қана атпен қашып құтылған, оларды Рейнджер Чарльз Гуднайт қуған, бірақ олар басқа Нокони тайпасымен кездесуге үлкерді. Кван Паркердің өзі соның ішінде, бұл оқиғаның жалған екенін, оның өзі, інісі және әкесі Пета Нокона шайқаста болмағанын, олар бірнеше шақырым қашықтықтағы үлкен лагерьде болғанын және Пета Нокона апачилермен болған шайқаста алған жарақатынан кейін бірнеше жылдан кейін қайтыс болғанын айтады. Синтия Энн Паркерді және оның нәресте қызы Топсананы Техас рейнджерлері оның еркіне қарсы Синтия Энн Паркердің бауырының үйіне алып кетті. 24 жыл команчтармен бірге өткеннен кейін Синтия Энн Паркер қайтадан ассимиляцияға келіспеді. Топсана 1863 жылы аурудан қайтыс болды. Синтия Энн Паркер 1871 жылдың наурыз айында өз еркімен аштыққа ұшырап, өзіне-өзі қол жұмсады. Команч тілінде "куана" сөзі "иіс" немесе "хош иіс" деген мағынаны білдіреді. Команч жауынгерлері көбінесе еректік есімдерді қабылдаған, бірақ Кван Паркер анасы берген есімін сақтап қалды, бастапқыда оны тұтқындағаннан кейін оның құрметіне.

Мансап

Пета Ноконаның қайтысынан кейін (шамамен 1864 жыл), қазір Parra o coom ("Бұл аю") Квахади тайпасының бас басшысы болғандықтан, Нокони тайпасының бас басшысы Атбарыс, жас Куана Паркер мен оның інісі Пекосты қанатына білдіріп алды. Пета Нокона мен "Темір жакеттен" кейін, Атбарыс оларға команч жауынгерінің жолын үйретті, ал Куана Паркер жауынгер ретінде зор беделге ие болды. Ол басқа тайпаның жауынгерлерімен бірге Квахади тайпасына қайта қосылды. Куана Паркер Маккензиге бағынып, Indian Territory-дегі Fort Sill-ге жеткізілді, онда ол резервацияда комманчтарды бірнеше жыл бойы сәтті басқарды. Куана Паркер тайпасы тарапынан ешқашан команчтардың басты басшысы болып сайланбады. АҚШ үкіметі оны халық резервацияға жиналғаннан кейін, бүкіл тайпаның басты басшысы етіп тағайындады, содан кейін жалпы сайлауды енгізді. 1867 жылдың қазан айында, Куана Паркер жас шақта болғанда, ол Канзас штатындағы Медисин Лодж қаласында келісім шарты бойынша келіссөздерді бақылау үшін Команчи басшыларымен бірге келді. Хорсбек Куана Паркердің келісім шартына қол қоюдан бас тартуы туралы мәлімдеме жасады. 1870 жылдардың басында жазықтардағы үндістер АҚШ үкіметімен жерлері үшін күресте жеңіліп жатты. Киова басшылары Сейтинг Беар, Биг Три және Сатанта тұтқындалғаннан кейін, соңғы екеуі 1873 жылы екі жылдан кейін, Гипагоның нық тұруы мен қатал мінезінің арқасында босатылды. Киова, Команч және Оңтүстік Шайен тайпалары бірнеше шайқаста күш біріктірді. Полковник Рэнальд Маккензи АҚШ армиясының күштерімен резервацияларға қоныстанбаған қалған үндістерді ұстап алды немесе өлтірді. 1873 жылы Исатайи, өзін сиқыршымын деп санайтын команч, барлық команч тайпаларын Күн биіне жиналуға шақырды, бірақ бұл рәсім Киова тайпасының ғұрыптарының бірі болғандықтан, команчтар үшін бұрыннан келе жатқан дәстүр емес еді. Тайпалар мамыр айында қазіргі Тексола, Оклахома қаласының жанындағы Ред-Риверде жиналды. Сол жиында Исатайи мен Куана Паркер өлтірілген туыстарының кектерін алу үшін Техас штабына шабуыл жасауға жауынгерлерді жинады. Басқа команч тайпаларының басшылары, әсіресе Ямпарика тайпасының Иса Роза ("Ақ қасқыр") және Табананика ("Күннің шығысының дыбысы"), сондай-ақ Нокони тайпасының Үлкен Қызыл Еті, бизон терісі саудагерлерін өмір салтына ең үлкен қауіп деп анықтады. Олар Куана Паркерге егер шабуыл жасаса, онда саудагерлерге шабуыл жасауы керек екенін ұсынды. 250-ге жуық жауынгерден тұратын, негізінен команчтар мен шайендерден құралған, Исатайидің жауларының оқтарынан қорғайтын сиқырлы күші бар екеніне сене бастаған әскери топ Техас штабына, Адоб қабырғаларындағы сауда бекетіне бет алды. Шабуыл қырғынға ұласуы керек еді, бірақ саудагерлер алдағы шабуыл туралы естіп, тегін сусындар ұсына отырып, клиенттерін ұйықтатудан сақтады. Таңғы сағат 4 шамасында шабуылшылар аңғарға түсті. Куана Паркер мен оның тобы екі фут қалыңдығы бар қабырғаларды бұзып өте алмады және тері саудагерлерінің .50 калибрлі Sharps мылтықтарымен кері қайтарылды. Қайтқанда Куана Паркердің аты 500 метр қашықтықта оққа түсті. Ол бизонның мүрдесінің артында жасырынды, оқ мүйізден секіріп, иығы мен мойнының арасына кіріп қалды. Жарақат ауыр болған жоқ, Куана Паркер құтқарылып, бизон мылтықтарының жете алмайтын жеріне әкелінді. Адоб қабырғаларына жасалған шабуыл Вашингтондағы саясатты өзгертті. Бұл Ред-Ривер соғысына әкелді, оның шешуші нүктесі Пало-Дуро каньоны шайқасында Армияның жеңісі болды. 1874 жылдың 28 қыркүйегінде Маккензи мен оның Тонкава тыңшылары Пало-Дуро каньонындағы Команчи ауылын қиратты және Команчтардың байлығы мен билігінің негізгі көзі болған 1500-ге жуық Команчи жылқысын өлтірді.

Қорытынды

Азық-түлік қоры таусылып, әскердің үнемі қысымымен, Квахади команчилері 1875 жылы ақыры бас берді. Полковник Маккензи мен индей агенті Джеймс М. Хейвортпен бірге Паркер индейлер аймағының оңтүстік-батысындағы Киова-Команчи-Апачи резервациясында команчтерді орналастыруға көмектесті. Паркер президент Теодор Рузвельтпен бірге аң аулауға шығар еді, ол оған жиі келіп тұратын. Техас штатында ауа райының өзгеруі мен қатты құрғақшылық шөптесін алқаптардың кеуіп, құрып кетуіне себеп болды. Бернетт және басқа да малшылар Оклахома штатындағы Қызыл өзеннің солтүстігінде орналасқан, шамамен 1 миллион акр (404,686 км²) жерді жалға алу үшін команч және киова тайпаларымен кездесті. Кван Паркер, көптеген замандастары сияқты, англо-малшыларының мүддесі үшін тайпалық жерлерді жайылымға ашуға бастапқыда қарсы болды. Бірақ Кван Паркер өз позициясын өзгертті және Чарльз Гуднайт пен Бернеттер отбасысы сияқты Техастың бірнеше малшыларымен жақын қарым-қатынас орнатты. 1880 жылға қарай Кван Паркер осы жаңа серіктестерімен бірге өзінің мал басын өсіруге кірісті. 1905 жылдың сәуір айында Рузвельт «Жұлдыз үйіне» Кван Паркерге барды. Президент Рузвельт пен Кван Паркер Бернетпен бірге Оклахома штатының Фредерик қаласының жанында қасқыр аулауға шықты. Осы кезде екеуі маңызды мәселелерді талқылады. Кван Паркер тайпаның үкімет фермерлерге сатуды жоспарлаған жерге иелік етуін қалады, бірақ бұл талабы ақырында жеңіліске ұшырады. Кван Паркер өз халқының арасындағы жұмыссыздықпен күресуге көмек сұрады және кейіннен Президенттен осы мәселе бойынша алаңдаушылығын білдіретін хат алды. Осы қасқыр аулау Рузвельттің Вичита тауларындағы жабайы табиғат қорығын құруының бір себебі болды деп есептеледі.

Неке және отбасы

Кван Паркер 1872 жылы, Кван Паркердің ұлдарының бірі Болдуин Паркердің айтуынша, екі әйел алған. Оның алғашқы әйелі – Мескалеро апачилерінің басшысы Ескі қасқырдың қызы Та хо йе (немесе Тохаеа) болды. Ол 1860 жылдан бері апач одақтастарын аралап, Мескалерода үйленді және оны бес қашырға сатып алды. Бір жыл үйленген соң және Мескалеро апачилері Квохада лагеріне келгеннен кейін, Та хо йе команч тілін үйрене алмайтынын айтып, үйге қайтуды сұрады. Кван Паркер оны өз халқына қайтарды. 1872 жылы Кван Паркердің тағы бір әйелі болды – Век Киа немесе Веакеа, Пенетека команчилерінің кіші басшысы Сары аюдың (кейде Ескі аюдың) қызы. Бұл қыз алдымен басқа жауынгерге белгіленгенімен, ол Кван Паркермен қашып кетіп, бірнеше жауынгерді де алып кетті. Сары аю оларды қуды, бірақ ақырында Кван Паркер онымен келісті. Екі топ бірігіп, команч тайпасының ең ірі күшін құрды. Содан кейін Кван Паркер тағы алты әйелге үйленді: Чони, Мах Четта Вуки, Ах У Ут Такум, Коби, Тоу Пей және Тонарси. Шамамен 1890 жылы Уильям Б. Эллис түсірген суретке қарағанда, Кван Паркермен бірге суретке түскендері Топей мен Чони еді. Кван Паркердің сегіз әйелі және жиырма бес баласы болды (олардың кейбіреулері асырап алынған). Қорыққа көшкеннен кейін Кван Паркер анасының туыстарынан ақтармен байланыс жасады. Ол бірнеше апта олармен бірге тұрып, ағылшын тілін және батыс мәдениетін оқыды, сондай-ақ ақтардың шаруашылық тәсілдерін үйренді.

Орындау

Квана Паркер бірнеше үнсіз фильмдерде түсті, оның ішінде "Банкты тонау" (1908) фильмінде.

Өлім

66 жасында Куана Паркер 1911 жылғы 23 ақпанда Стар-хауста дүние салды. 1911 жылы Куана Паркердің денесі Оклахома штатының Кейш қаласына жақын орналасқан Пост-Ок миссиясы зиратына жерленді. 1957 жылы оның қабір қалдықтары Оклахома штатының Форт-Силл қаласындағы Форт-Силл Пост зиратына, анасы Синтия Энн Паркер және қарындасы Топсана ("Дала гүлі") есімділермен бірге көшірілді. Куана Паркер еуропалық-америкалық салтына бейімделгенімен, шашын әрқашан ұзын және тоқылған күйде таққан. Бұл шара жалпы жұртшылыққа ашық.

Танымал мәдениетте

1956 жылы Джордж Шерман режиссерлік еткен "Команч" фильмінде Кван Паркерді Кент Смит сомдайды. 1961 жылы шыққан "Two Rode Together" фильмінде Куана Паркерді Генри Брэндон бейнелейді. Пул Андерсонның "Миллион жылдық қайық" романының XIV тарауы 1872 жылы команчтардың көшпелі отбасыны қырғынға ұшыратуы туралы құрастырылған оқиғада Паркерді көрсетеді. Паркерге деген көзқарас ізгілікпен ұсынылған. 2008 жылы жарық көрген "Команч Айы" мини-сериалында Куана Паркерді Эдди Спирс ойнаған екінші дәрежелі кейіпкер ретінде көрсеткен. Актер Ричард Ангарола (1920–2008) Стэнли Эндрюс жүргізген "Өлім аңғарының күндері" телеантологиясының 1959 жылғы "Тайпалық әділдік" эпизодында Куана Паркер рөлінде ойнады. Сюжет бойынша, Паркер, команчтардың басшысы болмас бұрын, өз тайпаласының өліміне кінәлі деп айыпталып, ақталған болуы керек. 2021 жылы Paramount+ телеарнасында көрсетілген "1883" сериалында Мартин Сенсмайер Куана Паркерге адал, шебер команч жауынгері Сэм рөлін ойнайды, ол кейіннен Эльзаны әйелі етіп алады. 2024 жылы француз гитарисі Пьер Шотттың [fr] "Le Loup et la Guitare" альбомында Куана Паркерге арналған ерекше құрмет көрсетілген.