Кіріспе
Отын түрі
Ultra low sulfur diesel (ULSD) – күкірт мөлшері айтарлықтай төмендетілген дизель отыны. 2006 жылдан бері Еуропа мен Солтүстік Америкада қолжетімді мұнай негізіндегі дизель отынының көбі ULSD типіне жатады. Күкірт мөлшерін төмендетуге көшу, дизельдің зиянды шығарындыларын айтарлықтай азайтатын, жаңа шығарындыларды бақылау технологияларын қолдануға мүмкіндік береді. Қозғалтқыш өндірушілері мен реттеуші органдар жүргізген сынақтар ULSD-мен бірге шығарындыларды бақылау құрылғыларын пайдалану озонға дейін жететін заттар мен бөлшектік заттардың шығарындыларын дерлік нөлдік деңгейге дейін төмендетуге болатынын көрсетті. 1993 жылы Еуропалық Одақ дизель отынындағы күкірт мөлшерін азайтуды міндеттеді және 1999 жылы ULSD-нің қазіргі заманғы талаптарын енгізуді бастады. АҚШ 2006 жылы тас жол көліктері үшін ULSD талаптарын кезең-кезеңмен енгізе бастады, ал 2007 жылдан бастап локомотивтер және теңіз отыны сияқты тас жолдан тыс қолдану үшін енгізу басталды.
Ultra low sulfur diesel (ULSD) is diesel fuel with substantially lowered sulfur content. Since 2006, almost all of the petroleum based diesel fuel available in Europe and North America has been of a ULSD type. The move to lower sulfur content allows for the application of advanced emissions control technologies that substantially lower the harmful emissions from diesel combustion. Testing by engine manufacturers and regulatory bodies have found the use of emissions control devices in conjunction with ULSD can reduce the exhaust output of ozone precursors and particulate matter to near zero levels. In 1993 the European Union began mandating the reduction of diesel sulfur content and implementing modern ULSD specifications in 1999. The United States started phasing in ULSD requirements for highway vehicles in 2006, with implementation for off highway applications, such as locomotive and marine fuel, beginning in 2007.
Майлау
Күкірттің өзі майлаушы зат емес, бірақ ол көптеген металл қорытпаларындағы никель құрамымен бірігіп, майлау қабілетін арттыратын төмен балқу температуралы эвтектикалық қорытпаны құрайды. Күкіртті азайту процесі отынның майлау қасиеттерін де төмендетеді. Майлау қабілеті – отынның қозғалтқыштың отын құю жүйесінің әртүрлі бөліктерін майлау және тозудан қорғау мүмкіндігі. Күкіртті 15 ppm-ге дейін азайту үшін қажетті өңдеу дизель отынында табиғи түрде кездесетін майлаушы заттарды да жояды. Осы өзгерісті басқару үшін ASTM International (бұрынғы American Society for Testing and Materials) барлық дизель отындары үшін ASTM D975 стандартында белгіленген майлау қабілетінің талаптарын қабылдады және бұл стандарт 2005 жылдың 1 қаңтарынан күшіне енді. D975 стандарты екі ULSD стандартын анықтайды: No. 2 D S15 (стандартты ULSD) және No. 1 D S15 (стандартты ULSD-ге қарағанда төмен температурада жемірілетін, жоғары ұшқыштыққа ие отын). Күкіртті жоюға арналған тазарту процесі отынның ароматикалық құрамын және тығыздығын төмендетеді, нәтижесінде энергия мазмұны шамамен 1% төмендейді. Энергия мазмұнының төмендеуі ең жоғары қуатты және отынның үнемділігін сәл төмендетуі мүмкін. ULSD-ге көшудің айтарлықтай шығындары бар. АҚШ үкіметі дизель отынының бағасы 0,05-0,25 долларға дейін өскенін естіп отыр, ал American Petroleum Institute мәліметінше, отандық мұнай өңдеу өнеркәсібі жаңа ережелерге сәйкес келу үшін 8 миллиард доллардан астам инвестиция жасады. ULSD ASTM D975 дизельдік отынына арналған кез келген қозғалтқышта жұмыс істейді, бірақ ол кейбір тығыздағыштардың қысқаруына және 2006-2009 жылғы модельдерде қолданылған Volkswagen TDI қозғалтқыштарында отын сорғысының бұзылуына әкелуі мүмкін. 2009 жылдан бастап шығарылған TDI қозғалтқыштары тек ULSD отынымен жұмыс істеу үшін жасалған; биодизель қоспалары осы мәселенің алдын алуға көмектеседі.
Қырғызстан
Кейбір жанармай құю станциялары 2010 жылдың желтоқсанынан бастап 50 ppm дизельді ұсына бастады. 2018 жылға дейін Кенияда шығарындыларды бақылау жүйелері толыққанды енгізілмеген.
Маврикий
2012 жылдың маусымынан бастап барлық жанармай құю станцияларында 50 ppm дизель стандартты түрде қолданылады, ластануды азайту мақсатында.
Марокко
Марокко 2009 жылдан бастап май құю станцияларында 50 ppm дизельді пайдалануды бастады. 2011 жылдан бері кейбір май құю станцияларында 10 ppm дизель қолжетімді. 2015 жылдың желтоқсанынан бастап барлық май құю станцияларында 10 ppm дизель толыққандай қолжетімді болды.
Оңтүстік Африка
50 ppm күкірт мөлшері алғаш рет Оңтүстік Африканың Минералды ресурстар және энергетика министрлігі тарапынан 2006 жылдың басында заңмен бекітілді және содан бері кеңінен қолжетімді болып келеді. Оңтүстік Африканың «Таза отын-2» стандарты 2017 жылы күшіне енуі күтілген, ол күкірттің рұқсат етілген мөлшерін 10 ppm-ға дейін төмендетуді көздейді. 2013 жылы Sasol компаниясы таңдалған жанармай құю станцияларында 10 ppm дизельді сатуға бастады.
Сауд Арабиясы
Еуро II бензині мен дизель стандарты. 2024 жылдың 27 ақпанында Сауд Арабиясы Энергетика министрлігі Сауд Арабиясының бүкіл аумағында Еуро-5 стандартына сәйкес дизель отыны мен бензиннің табысты енгізілгенін жариялады.
Қытай
Қытай дизель отынындағы күкірттің мөлшерін 150 ppm-ға дейін шектеді (бұл Euro III стандартына балама). 10 ppm мөлшері (Euro V стандартына балама) тек Пекин сияқты кейбір қалаларға ғана қатысты. 2014 жылдан 2017 жылға дейін Қытай дизель отынындағы күкірттің мөлшерін 50 ppm-ға дейін шектеді. 2017 жылдан бастап дизель отынындағы күкірт мөлшері 10 ppm-ға дейін шектеледі.
Гонконг
2000 жылдың шілдесінде Гонконг Азиядағы күкірт мөлшері 50 миллион бөлікке (ppm) тең ULSD енгізген алғашқы қала болды. Сонымен қатар, 2001 жылдан бастап жаңа бензинді жеке көліктер Euro III стандарттарына сай болуы тиіс болды. Заң күшіне енгеннен кейін, барлық жанармай құю станциялары 2000 жылдың тамыз айынан бастап ULSD сатуды бастады. 2001 жылдың 1 қаңтарында әдеттегі дизель отынының күкірт мөлшері 500 ppm-нен 350 ppm-ге дейін төмендетілді. ULSD пакетінің бір бөлігі ретінде, Гонконг үкіметі 1998 жылдың маусым айында ULSD үшін салынатын салықты литріне 2,89 Гонконг долларынан 2,00 долларға дейін төмендетті. Уақытша жеңілдік 2000 жылдың 31 наурызына дейін, содан кейін 2000 жылдың 31 желтоқсанына дейін ұзартылды. 2000 жылдың 19 маусымында, "Акцизді тауарлар туралы" ереженің 4(2) тармағы бойынша қарастырылған Төменгі комитетінің есебіне сәйкес (Cap. 109), ULSD отынына салынатын салық 2000 жылдың 7 шілдесі мен 31 желтоқсаны аралығында литріне 1,11 HK$ дейін төмендетілді, содан кейін 2001 жылы 2 долларға дейін, ал 2002 жылдың 1 қаңтарында литріне 2,89 долларға дейін артты. Бұл қаулы 2000 жылдың 27 маусымында бекітілді. Касл Пик электр станциясы қазандықты іске қосу, жалынды тұрақтандыру және кейде қосымша отын ретінде ауыр майды жағу үшін жобаланған. 2010 жылдардың басынан бастап барлық қазандықтар күкірт диоксидінің шығарындыларын азайту мақсатында ULSD-ге көшірілді. Ал Black Point электр станциясы мен Penny’s Bay электр станциясы тиісінше қосымша және негізгі отын ретінде ULSD-ні жағу үшін жобаланған. Сондықтан, CLP Power компаниясына қарасты барлық электр станциялары қазіргі таңдағы күкірт мөлшері жоғары баламалардың орнына ULSD-ні пайдаланады.
Пәкістан
Пәкістан 2020 жылдың ортасынан бастап Еуро V стандартындағы отынды импорттауды басталды. Еуро V бензинінің импорты 2020 жылдың 10 тамызынан бастап жүзеге асырылды, ал елге импортталатын барлық дизель отыны 2021 жылдың қаңтарына дейін Еуро V стандартына сәйкес келеді. Көшу Euro II стандартынан тікелей Euro V стандартына жасалды.
Үндістан
Делиде көлік құралдарының ластануын азайту мақсатында 2010 жылдың 1 сәуірінде 50 ppm күкірт дизелі алғаш рет енгізілді. Бұл шара сол уақытта тағы 12 қалада да қолданылды. Осыған дейін қолданылып келген дизельдегі күкірт мөлшері 350 ppm болды. 2010 жылдан бастап Үндістанда дизельдің екі түрі қол жетімді. Күкірт деңгейі 50 ppm-нен төмен болатын Bharat Stage IV (Euro IV-ке балама) спецификациясы бүкіл елде қолданылады, ал 2018 жылдың сәуір айында Нью-Делиде өте төмен күкіртті Bharat Stage VI біртіндеп енгізілді. 2020 жылдың сәуір айынан бастап еліміздің барлық аймақтарында 10 ppm-нен төмен күкірт мөлшері бар Bharat Stage VI стандарты қабылданбақ.
Сингапур
Ұлттық экологиялық агенттік (NEA) өте төмен күкіртті дизельді (ULSD) 50ppm немесе 0,005%-дан кем күкірт мөлшері бар дизель отыны деп анықтайды. 2017 жылдың шілдесіне дейін бұл шек 10ppm-ге дейін төмендетіледі. 2005 жылдың 16 маусымында NEA 2005 жылдың 1 желтоқсанынан бастап ULSD қолдану міндетті ететінін хабарлады. Бұған қоса, 2004 жылдың 1 маусымы мен 2006 жылдың 3 қыркүйегі аралығында Euro IV стандартына сәйкес дизельдік таксилерге, автобустарға және коммерциялық көліктерге салық жеңілдіктері ұсынылды, ал 2007 жылы Euro IV стандартына толық көшу міндетті болды.
Тайвань
2007 жылдың 1 шілдесінен бастап Тайвань дизель отынындағы күкірт мөлшерін 10 ppm-ға дейін шектеді.
Еуропалық Одақ
Еуропалық Одақта 2005 жылдан бері "Еуро IV" стандарты қолданылып келеді, ол көптеген тас жол көліктері үшін дизель отынындағы күкірт мөлшерін 50 ppm-ге дейін шектейді; күкірттің мөлшері 10 ppm-нен аспайтын төмен күкіртті дизель отыны 2005 жылдан бастап қолжетімді болуы тиіс еді және 2008 жылдан бастап кеңінен қолжетімді болды. 2009 жылы "Еуро V" отын стандарты күшіне енді, ол күкірттің максималды мөлшерін 10 ppm-ге дейін төмендетті. 2009 жылы көптеген тас жолдан тыс қолданыстар үшін дизель отыны да отын стандарты "Еуро V"-ке сәйкес келуі күтілуде. Белгілі бір пайдалану және қолдану түрлері үшін түрлі ерекшеліктер бар, олардың көпшілігі бірнеше жыл ішінде біртіндеп жойылуда. Атап айтқанда, Еуропалық Одаққа қосылушы елдерге (негізінен Шығыс Еуропа елдеріне) ауысу процесін жеңілдету үшін уақытша жеңілдіктер берілді. Кейбір ЕО елдері жоғары стандарттарды қолдануы немесе ауысуды жылдамдатуы мүмкін. Мысалы, Германия 2003 жылдың қаңтарынан бастап "күкіртсіз" отынның (бензин және дизель отыны) литріне 10 ppm-ден кем күкірт құрамы үшін салық жеңілдігін енгізді, ал 2006 жылы күкірттің орташа мөлшері 3,5 ppm деп есептелді. Ұқсас шаралар көптеген Солтүстік елдерде, Бенилюкс, Ирландия және Ұлыбританияда 50 ppm және 10 ppm отын стандарттарын ертерек қабылдауға ынталандыру үшін қабылданды.
Швеция
1990 жылдан бері швед нарығында күкірт мөлшері 50 ppm дизель отыны қолжетімді. 1992 жылдан бастап күкірттің 2-5 ppm және көлем бойынша 5%-ға дейін ароматикалық заттар бар дизель отынының өндірісі басталды. Бұл отынды пайдалануға салық жеңілдіктері қарастырылған және 2000 жылдан бастап бұл аз ароматикалық, аз күкіртті отын Швеция дизель отыны нарығының 98-99% құрамын қамтыды. RME (рапс метил эфирі, сондай-ақ FAME (май қышқылы метил эфирі) деп те аталады) – биоотынға қосылатын қоспа. 2003 жылдан бері «Экопар» деген атпен күкірт мөлшері «нөлдік» (көлем бойынша 1%-дан кем) және өте төмен ароматикалық заттарға ие дизель отыны швед нарығында қолжетімді болды. Ол жұмыс ортасының жоғары ластану деңгейі бар жерлерде қолданылады, мысалы, дизельді жүк көліктері порттарда, қоймалардың ішінде, жол және теміржол туннельдерін салу кезінде, сондай-ақ негізінен қала орталықтарында жүретін көліктерде пайдаланылады.
Орталық және Шығыс Еуропа (Келуші елдер)
2008 жылға қарай, көптеген қосылатын елдер дизель отынына 10 ppm күкірт немесе одан кем мөлшерде көшуді аяқтаған болады деп күтілуде. Әр ел үшін көшу мерзімі шамалы өзгеше болған, бірақ көпшілігі 2005 жылдан бері күкірттің максималды мөлшерін 50 ppm-нен төмендетуге міндетті. Белгілі бір салалар мен қолданыстар үшін уақытша босатулар қарастырылған, олар да бірте-бірте тоқтатылатын болады. Басқа ЕО елдерімен салыстырғанда, ULSD-нің қолжетімділігі шектеулі болуы мүмкін.
Сербия
Сербияда, Еуропа Одағына үміткер елде, барлық дизель отыны 2013 жылдың тамызынан бастап өте төмен күкіртті ("evrodizel") типті болып келеді. Оған дейін дизель отынының екі түрі болды: 500 ppm күкірт немесе одан да көп күкірт қамтитын D2 және төмен күкіртті "евродизель".
Мексика
Мексика 2006 жылдан бастап елдің барлық аймақтарында ULSD-ні қолдануға көшті.
Америка Құрама Штаттары
EPA 2006 жылдың 15 қазанынан бастап АҚШ-та сатылатын дизель отынының күкірт мөлшеріне жаңа стандарт енгізуді ұсынды, Алясканың ауылдық аймақтары 2010 жылы ауысты, басқаларында бұл стандарт күшіне енді. Калифорния штатында бұл талап 2006 жылдың 1 қыркүйегінен бастап қолданыла бастады. Бұл жаңа ереже барлық дизель отынына, дизель отынына қосылатын қоспаларға және дизельмен араластырылатын керосин сияқты дистиллятты отындарға қатысты. 2010 жылдың 1 желтоқсанынан бастап елдің барлық автомобиль жолдарындағы дизель отыны ULSD стандартына сәйкес келеді. Жолға жарамсыз дизель отыны 2007 жылы 500 ppm күкірт мөлшеріне ауыстырылды, ал 2010 жылы ULSD стандартына өтті. Теміржол локомотивтері мен теңіз дизель отыны 2007 жылы 500 ppm күкірт мөлшеріне ауыстырылып, 2012 жылы ULSD стандартына өтті. Шағын мұнай өңдеу зауыттарына арналған ерекшеліктер 500 ppm дизель отынын 2014 жылға дейін қолдануға мүмкіндік берді. 2014 жылдың 1 желтоқсанынан бастап барлық автомобиль жолдарындағы, жолға жарамсыз, локомотивтік және теңіз дизель отыны ULSD стандартына сәйкес келеді. EPA 2007 жылғы және одан кейінгі модельдік жылдардағы автомобильдердің дизель қозғалтқыштарында ULSD отынын міндетті түрде пайдалануды талап етті, себебі бұл қозғалтқыштар жаңа отынды қажет ететін жаңа буын шығарындыларды бақылау жүйелерімен жабдықталған. Бұл озық технологиялар 2014 жылы теңіз дизель қозғалтқыштарына, ал 2015 жылы локомотивтерге енгізілуі тиіс болды. ULSD үшін рұқсат етілген күкірт мөлшері (15 ppm) бұрынғы АҚШ стандартынан (LSD, 500 ppm) әлдеқайда төмен, бұл озық шығарындыларды бақылау жүйелерінің бұл қосылыстардан зақымдануын немесе тиімсіздігін болдырмауға мүмкіндік берді. Бұл жүйелер азот оксидтері мен бөлшектік заттардың шығарындыларын айтарлықтай төмендетуге қабілетті. EPA есебі бойынша, дизель отынына жаңа стандарттар енгізілуі нәтижесінде азот оксидінің шығарындылары жыл сайын 2,6 миллион тоннаға, ал күйе немесе бөлшектік заттардың шығарындылары жылына 110 000 тоннаға азаяды. 2006 жылдың 1 маусымында АҚШ мұнай өңдеу зауыттары жылдық өнімдерінің 80% -ын ULSD (15 ppm) ретінде өндіруге міндеттелді, ал мұнай сатушылар мен бөлшек саудагерлер дизель отыны, дизель отыны қоспалары және керосин сорғыларын EPA бекіткен тілмен отын түрін және күкірт мөлшерін көрсететін этикеткалармен жабдықтауға міндеттелді. 2006 жылдың 1 маусымынан бастап күшіне енетін басқа талаптар, соның ішінде EPA бекіткен Өнімді беру құжаттарына арналған тіл және күкірт мөлшерін тексеру стандарттары, жанармай құю қателіктерін, жоғары күкіртті отындармен ластануды және жауапкершілік мәселелерін болдырмауға бағытталған. EPA өнеркәсіптің 15 ppm күкірт мөлшеріне сәйкестігін қамтамасыз ету мерзімі бастапқыда тарату терминалдары үшін 2006 жылдың 15 шілдесіне, ал бөлшек сауда үшін 2006 жылдың 1 қыркүйегіне белгіленді. Бірақ 2005 жылдың 8 қарашасында бұл мерзім 1,5 айға ұзартылып, терминалдар үшін 2006 жылдың 1 қыркүйегіне, ал бөлшек сауда үшін 2006 жылдың 15 қазанына шегерілді. Калифорния штатында бұл ұзарту мақұлданбады және бастапқы кестеге сәйкес орындалды. 2006 жылдың желтоқсанына қарай ULSD стандарты өзгертілген кестеге сәйкес күшіне енді және бөлшек сауда орындарында сәйкестік қамтамасыз етілгені туралы хабарламалар келіп түсті.
Бразилия
2012 жылдың қаңтарынан бастап Бразилиядағы жанармай құю станциялары дизельдің екі түрін ұсына бастады: көптеген аймақтарда 50 және 500 бөлшек/млн, ал шалғай аймақтарда 1800 бөлшек/млн. 2013 жылдың қаңтарынан бастап 10 ppm немесе EURO V дизелі 50 ppm дизелін ығыстырды, ол қазір кеңінен қолданылады және көптеген жанармай құю станцияларында қолжетімді, ал 1800 ppm дизелі өндіріліп тоқтатылды. 2012 жылдың қаңтарынан бастап Бразилияда өндірілген немесе сатылған барлық көліктер 50 ppm немесе одан төмен күкіртті дизельді пайдалана алуы керек. Сонымен қатар, Бразилияда сатылатын барлық дизельдің құрамында 10% биодизель бар.
Чили
Чилиде Сантьяго қаласы үшін дизель отынында 2011 жылдан бері <15 ppm талабы бар, ал елдің қалған аймақтары үшін <50 ppm талабы қолданылады.
Колумбия
2013 жылдың 1 қаңтарынан бастап Колумбиядағы дизель отыны қоғамдық және жеке көліктер үшін 50 PPM-нен кем.
Уругвай
Уругвай 2009 жылға қарай күкірт мөлшері 50 ppm-нен аспайтын ULSD стандартын енгізуді жоспарлап отыр. Уругвайда қолданылатын отынның 70% дизельді құрайды.
Австралия
Австралия 2009 жылдың 1 қаңтарынан бері 10 ppm шегін сақтайды. Бұрынғы шек 50 ppm болған.
Жаңа Зеландия
Жаңа Зеландия 2009 жылдың 1 қаңтарынан бері 10 ppm шегін сақтап келеді. Оған дейін шек 50 ppm болған.
Ресей және бұрынғы Кеңес Одағы
2002 жылға қарай, бұрынғы Кеңес Одағының көп бөлігі дизель отынындағы күкірт мөлшерін Батыс Еуропадан әлдеқайда жоғары деңгейде шектеді. Әртүрлі қолданыс үшін 2000 және 5000 ppm максималды деңгейлер қолданылды. Ресейде автомобиль отынындағы күкірттің ең төменгі шекті мөлшері 350 және 500 ppm болды, ал кейбір жанармай құю станцияларында 50 ppm немесе одан да аз күкірт концентрациясы бар Euro IV және Euro V отыны қолжетімді болды, бұл, кемінде, шетелде жасалған автомобильдер мен жүк көліктеріндегі қате шығарындыларды бақылау жабдықтарына сәйкес келу үшін жасалды, олардың саны жыл сайын, әсіресе Мәскеу және Санкт-Петербург сияқты ірі қалаларда артып келеді. Техникалық регламентке сәйкес, күкірт мөлшері 50 ppm-нен жоғары отынды 2011 жылдың 31 желтоқсанына дейін сатуға рұқсат етілді. Euro IV дизелі, әсіресе, Ресей мен ЕО арасындағы импорттық және экспорттық ағындарға қызмет көрсететін алыс қашықтыққа жүретін жүк көліктеріне отын құю станцияларында болуы мүмкін.