Кіріспе

Бухарест тарихы, осы жердегі және Ілфов округінің төңірегіндегі алғашқы қоныстардан басталып, Валахияның астанасы және қазіргі Румынияның астанасы болған қаланың қазіргі күнгі тарихын қамтиды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі Бухарест аумағы палеолит дәуірінен бері қоныстанған. Осы аймақтағы адам өмірінің ең ерте дәлелі осы кезеңге жатады және Колентина көлінің жағалауындағы немесе Фундени көлінің маңында табылған кремний құралдарын қамтиды. Сол кезде қазіргі Бухарест орналасқан жердің бәрі орманмен жабылған. Неолит дәуірінде Дамбовица және Колентина өзендерінің бойында елді мекендер пайда болды. Елорда аумағындағы ең көне неолиттік тұрғын үйлер Дудешти, Фундени және Рошуда табылған. Кейінгі археологиялық зерттеулер Пантелимон, Кацелу, Букурешти Ной немесе Джулештиде, сондай-ақ Бухарест маңындағы Джилава және Видрада орналасқан кезеңді неолиттік қоныстарды анықтады. Неолит дәуірінде Бухарест Глина мәдениетінің өркендеуін көрді, ал б.з.б. 19 ғасырға дейін Гумельница мәдениетінің аймағына кірді. Қола дәуірінде Глина мәдениетінің үшінші кезеңі (көшпенді мал шаруашылығына бағытталған, Гумельница мәдениетімен ішінара үйлескен) және кейіннен Тей мәдениеті Бухарест топырағында дамыды.

Ежелгі дәуір

Темір дәуірінде бұл аймақта гетер мен дактар тұрған, олар үнді-еуропа тілінде сөйлеген. Екі топтың бір екендігі туралы пікір даулы, ал мәдениеттің кейінгі кезеңі дактарға жатқызылады; Бухарест маңында Герастрау, Раду Водэ, Дэмароая, Лакул Тей, Пантелимон және Попешти Леордени сияқты шағын дак елді мекендері табылды. Бұл халықтар грек қалаларымен және римдіктермен сауда байланыстарында болды – Лакул Тей мен Герастрауда ежелгі грек монеталары (жергілікті көптеген жалған монеталармен бірге), ал Джулешти мен Лакул Тейде римдік шығу тегі бар әшекейлер мен монеталар табылған. Бухарест ешқашан римдік билік астында болған емес, тек 330 жылдары Константин I әскерлерінің Мунтенияны қысқа мерзімге басып алуынан басқа; Константин, Валенс және Валентиан I дәуіріндегі монеталар және т.б. Бухаресттің ішінде және маңындағы әртүрлі жерлерде қазылып алынды. Рим әскерлері аймақтан алғашқы рет шегінгеннен кейін, көшпенділер дәуірінде жергілікті халықтың румындарға айналғаны болжанады (Румындардың шығу тегі, Румыния ерте орта ғасырларда).

Басталуы

Славяндар Бухарест аймағында бірнеше елді мекендер құрды, мұны Ilfov (elha – "көгал"), Colentina, Snagov, Glina, Chiajna сияқты славян тілдік атаулары дәлелдейді. Кейбір зерттеулерге сәйкес, славян халқы Қараңғы ғасырлар аяқталуына дейін ассимиляцияланған. Византия империясымен сауда байланыстарын сақтап тұрғанда (бұл туралы әртүрлі жерлерде 9-12 ғасырлардағы византиялық монеталардың қазбалары куәлік етеді), аймақ печенегтер мен кумандардың бірінен соң бірі жасаған шабуылдарына ұшырады және 1241 жылы Еуропаға жасалған шабуыл кезінде моңғолдар басып алды. Кейіннен бұл жер мадьярлар мен Екінші Болгар империясы арасында даулы болуы мүмкін. 19 ғасырда алғаш рет айтылған аңыз бойынша, қаланы Букур (немесе сол аттас бояр) есімді шабандоз құрған. Мунтениядағы көптеген ежелгі қалалар сияқты, оның негізі де аңызға толы Валахия князі Раду Негруға (алғашқы жазбалары 16 ғасырға жатады) байланыстырылады. Бухарестті Валахияның Владислав I-ге қатысты (1370 жылдары) айтылған "Дамбовица цитаделі" және pârcălab-пен теңестіру теориясы археологиялық зерттеулермен қайшы келеді, ол көрсеткендей, 14 ғасырда бұл аймақта дерлік ешкім тұрмаған.

Ерте дамуы

Бухарест алғаш рет 1459 жылдың 20 қыркүйегінде князь Влад III Дракуланың резиденцияларының бірі ретінде тіңкерілген. Көп ұзамай ол Валахияның екі астанасының бірі – Тарговиштемен бірге, княздық сарайдың жазғы резиденциясына айналды және замандастары оны елдегі ең мықты бекініс деп санады. 1476 жылы оны молдаван князі Степан Ұлы шабуылдады, бірақ бұл одан кейін көптеген билеушілер үшін таңдаулы резиденция болып қалды және Мирча Чиобануль тұсында Куртеа Векеде (сарай аумағында) сарай мен шіркеу салынды, қала қоршаумен қамтылды, сондай-ақ Бухарестті таза сумен және өнімдермен қамтамасыз ету шаралары қабылданды (1550-ші жылдардың басында). 1554 жылдың көктемінде Осман империясы (Валахияның жоғары билеушісі) Мирча Чиобанульды тақтан түсіргенде, Бухарест яничар әскерлері тарапынан қиратылды. Мирча таққа қайта келгеннен кейін және 1574 жылы Винтиля мен Александру II Мирча арасындағы қақтығыс кезінде, Пятраску Игеге адал болғандарға шабуыл жасағаннан кейін, 1558 жылдың ақпанында зорлық-зомбылық қайта орын алды, сондай-ақ Александру Цель Раудың билігі тұсында (1590-шы жылдардың басында) оқиғалар орын алды.

Өсу және құлдырау

Османлылардың артудағы талаптарына және Балқанмен сауданың маңыздылығының өсуіне байланысты, Валахияның саяси және сауда орталығы оңтүстікке қарай жылдамдады. 17 ғасырдың соңына дейін Бухарест Валахияның ең көп халқы бар қаласына айналды, сондай-ақ аймақтағы ірі қалалардың біріне айналды, ал оның сыртқы келбеті халықаралық сипатқа ие болды. Алайда, бұл князьдік биліктің күрт төмендеуімен және мемлекеттік ресурстардың азаюымен қатар жүрді. 1594 жылдың 13 қарашасында қалада Михаил Батырдың Османлыларға қарсы көтерілісі басталған кезде кең ауқымды зорлық-зомбылық орын алды, Валахияның ресурстарын бақылаған Османлы кредиторлары қырғынға ұшырады, одан кейін Бухарестке жайғасқан Османлы әскерлерімен Валахиялықтардың қақтығысы болды. Жауап ретінде Синан-пашаның әскерлері Бухарестке шабуыл жасап, оны дерлік толығымен қиратты. Келесі екі онжылдық бойына қала баяу қайта құрылды және 1620 жылдардың басында Раду Михнеа басшылығымен Тарговиштеге табысты бәсекелес ретінде қайтадан көзге түсті. Өз билігін Тарговиште мен Бухарест арасында бөлген Матей Басараб 1640 жылы шіріп бара жатқан сот ғимараттарын жаңартты. Бухарест тағы да қирады, тек 15 жыл өткен соң, 1655 жылы Константин Шербанның үкіметіне қарсы сеймен жалдамалы әскерлерінің көтерілісінен зардап шекті. Көтерілісшілер 1655 жылдың маусымында Трансильвания әскерлері таратылғанға дейін бірнеше жоғары дәрежелі боярларды тұтқындап, өлім жазасына кесті. Константин Шербан қаланың сыртқы келбетіне маңызды ғимараттарды қосты, бірақ ол сонымен қатар Михнея III және оның Осман одақтастарының зардапсыз цитадельді басып алуына жол бермеу үшін салған өртке де жауапты болды. Саяхатшы Эвлиа Челебидің сөзіне сүйенсек, қала қирағандай жылдамдықпен қайта құрылды: "Тас немесе кірпіштен салынған үйлер аздап, өкінішке орай, олардың гавур иелері жеті-сегіз жылда бір рет көтеріліс шығарып, түріктер мен [олардың одақтастары] татарлар қалаға от қойып, өртеп жібереді. Бірақ тұрғындар сол жылдың ішінде шағын, бірақ берік үйлерін қайта жасайды". Бухарест 1660 жылдардың басында ашаршылық пен оба эпидемиясына тап болды (эпидемия 1675 жылы қайта оралды).

1600-жылдардың аяғы

Георге Гиканың (1659–1660) билігі мен Штефан Кантакузиноның (1715/1716) билігінің соңы арасында Бухарест салыстырмалы бейбітшілік пен гүлдену дәуірін бастан өткерді (Кантакузино және Бэлене отбасылары арасындағы ұзаққа созылған бәсекелестікке және кейін бұрынғысымен Крайовештилер арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына қарамастан). Шербан Кантакузино мен Константин Бранковеану тұсында қала өзінің түпкілікті формасындағы Ренессанс – Бранковен стилін қабылдап, кеңейді (Котрочени аймағы да қосылды), ханзадалардың қонақ үйлерімен жабдықталды және алғашқы білім беру мекемелері ашылды (ханзадалық Сент-Сава колледжі, 1694 жыл). Бранковеану Curtea Veche-ді (боярлар кеңесінің жаңа нұсқасы бұл жерде орналасқан болуы мүмкін) дамытты және тағы екі сарай салды, оның ішінде венециан стилінде салынған және лоджиясымен әйгітлі Могошоая сарайы; осы кезде болашақ Calea Victoriei жолы Влэсия ормандарынан қазылып жасалды.

Ертедегі фанариоттар

1716 жылы Ұлы түрік соғысы аясында Штефан Кантакузиноның Осман империясына қарсы көтерілісінен кейін Валахия Фанариоттардың ықпалына көшті, олар Николай Маврокордатос (бұрын Молдавияда билік еткен) бастауымен тағайындалды. Бұл Бухарестің дамуына бірнеше жағынан әсер етті – қала теңдесі жоқ астанаға айналды, поместьелер мен ауылдық орталықтардың маңызы төмендеді, сонымен қатар ақшалай экономиканың дамуы байқалды (осы кезеңде бояр мәртебесі әкімшілік лауазымдарға тағайындалумен байланысты бола бастады, ал көптеген лауазымдар князьдық резиденцияда, 1761 жылдан бастап Ольтения бантіне шоғырланды). Николай князінің билігі бірқатар апаттармен бірге келді – ірі өрт, 1716-1718 жылдардағы австрия-түрік соғысы кезінде Габсбургтердің алғашқы басып кіруі (1716 жылы) және тағы бір оба эпидемиясы, бірақ сонымен қатар Ағарту дәуірінен шабыттанған маңызды мәдени жетістіктерге де куә болды, мысалы, қысқа ғұмырлы князьдық кітапхана құрылды (Стефан Берглер басқарды). Григоре II Гика мен Константин Маврокордатос сауда инфрақұрылымын сақтап қалды, ал қала ірі сауда орталығына (вероятно, Липскани аймағында) және кедендік бекетке айналды. 1737 жылы 1737-1739 жылдардағы австрия-түрік соғысы кезінде қалаға Габсбург әскерлері тағы шабуыл жасап, ногайлар тонады, содан кейін тағы бір ірі оба індеті басталды (1750 жылдары қайта жаңғырды), бұл гректер, леванттықтар мен жергілікті тұрғындар арасындағы лауазымдарға талас-тартысқа байланысты экономикалық құлдырауға әкелді.

Ресей-Түрік соғыстары

Бухарест 1768–74 жылдардағы соғыста екі рет Ресей әскерлерімен басылып алынды (алғашқыда Пырву Кантакузиноның Осман империясына қарсы көтерілісінің көмегімен, содан кейін Николай Репниннің әскерлері шабуыл жасады); ал келесі Кекіш Кайнарка шарты қала ішінде жартылай келісілді. Александр Ипсилантис тұсында қаланы таза сумен қамтамасыз ету үшін ірі жұмыстар жүргізілді, ал бұрынғы қақтығыстарда қираған Куртя Веке, Деалул Спирийдегі (Куртя Нуа, 1776) жаңа резиденциямен ауыстырылды; оның мұрасын Николай Маврогенес жалғастырды. 1787 жылы орыс-түрік-австрия соғысы басталды, Маврогенес Кобург князі Жосия (1789) бастаған жаңа Габсбург шапқыншылығынан шегінді. Басқа жұқпалы ауруларға, Константин Хангерлидің үлкен салықтарына және 1802 жылдың 14 қазанындағы күшті жер сілкінісіне (содан кейін 1804 және 1812 жылдары болғандар) қарамастан, қала халқының саны арта берді. 1806–12 жылдардағы орыс-түрік соғысы кезінде Михаил Андреевич Милорадович басқарған орыс әскерлері 1806 жылдың желтоқсан айының соңында Константин Ипсилантисті қайта орнату үшін қалаға кірді; Манук мейрамханасы оның басқару кезінде Эммануил Мырзаянмен салынды. Бухарестте бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін Джон Караджаның билігі бірқатар маңызды мәдени және әлеуметтік оқиғаларды әкелді (реформалық Караджа заңы, елдегі алғашқы ауа шарларымен саяхат, алғашқы театрлық қойылым, алғашқы мата фабрикасы және алғашқы жеке баспахана, Георге Лазардың білім беру ісі), сонымен қатар 1813–1814 жылдары 25 000 мен 40 000 адамды құрбан болған қатерлі Караджа обасына куә болды. Сол кездегі дереккөздер қаладағы тығыз құрылыстар жеке меншіктегі үлкен бақтар мен бау-бақшалармен кезектесетінін көрсетеді, бұл оның нақты ауданын есептеуді қиын етіп берді. Грек тәуелсіздік соғысы мен Валахиядағы заманауи көтеріліс Бухарестті пандур басшысы Тюдор Владимирескудің қысқа мерзімді билігіне (1821 жылдың 21 наурызы) алып келді, содан кейін генерал-майор Александр Ипсилантис басқарған Filiki Eteria күштері басып алды – одан кейін тамыз айында 800-нен астам құрбан болған қатыгез Осман жазалау шаралары болды.

Киселев пен Александр II Гика

Григор IV Гиканың фанариоттық емес келесі билігі, құрылған кезде бухаресттіктердің құрметіне ие болды, Колентинада неоклассикалық князьдік резиденцияның салынуы, Валахиялық дін қызметкерлерімен діни лауазымдар үшін бәсекелескен шетелдік дін қызметкерлерінің қуылтылуы және Дымбовица өзені арқылы салынған көпірлердің қалпына келтірілуі, сонымен қатар жоғары салықтар мен бірнеше өрт оқиғалары орын алды. 1828-1829 жылдардағы орыс-түрік соғысы және 1828 жылдың 16 мамырындағы орыс оккупациясы Гиканы лауазымынан шеттетуге әкелді; одан кейін Адрианополь бейбіт шарты Дунай княздықтарының барлық аумағын әскери басқаруға (әлі де Осман империясының билігінде) орналастырды, османдықтардың соғыс өтемақысын төлегенге дейін. Пётр Желтухинның қысқа мерзімді басшылығынан кейін Павел Киселевтің ұзақ және маңызды кезеңі (1829 жылдың 24 қарашасы – 1843 жыл) келді, оның басшылығымен екі княздыққа конституцияға ұқсас алғашқы құжат, яғни Органикалық Ереже (Валахия астанасында келіссөздер жүргізілді) берілді. Бухарестте тұратын Киселев қалаға ерекше назар бөлді: ол 1829 және 1831 жылдардағы оба және холера эпидемияларына қарсы күресті, дәрігерлер мен архитекторлардан тұратын «қаланы әдемілеу комиссиясын» құрды, көптеген орталық көшелерді таспен (ағаш доскалардың орнына) жабыстырды, Дымбовицаның маңындағы батпақтарды кептірді және қоғамдық су таратқыштарды орнатты, бұрынғы өзгермелі қала шекараларын бекітті (қазіргі периметрі шамамен 19 км және патрульдер мен тосқауылдармен қоршалған), Доробантор көшесі мен Киселефф шоссесін (негізгі солтүстік-оңтүстік бағыттары) салды, қаланың картасын жасады және халқын санады, Бухарестке жаңадан құрылған Валахия армиясы үшін гарнизон берді және өрт сөндіру қызметін жақсартты; француз саяхатшысы Марк Жирардин өзгеріп жатқан қаланы ерекше көпұлтты және қарама-қарсылықтарға толы деп сипаттады. Княздықтарға коммерциялық құқықтар беру және Валахияның Брэила қаласын қайта басып алуы князь Александр II Гиканың билігі кезінде экономикалық жаңаруды қамтамасыз етті, ол мостоланған көшелердің санын көбейтіп, жаңа князьдік сарайды (кейіннен әлдеқайда үлкен Корольдік сараймен ауыстырылды) салды. Бұл сонымен қатар Ресей билігіне қарсы алғашқы наразылық білдірілген кез болды, Бухарест ассамблеясында князь Гика мен радикал Иоан Кемпиняну арасындағы қақтығыс осының куәсі болды. Қала 1838 жылдың қаңтарындағы шағын жер сілкінісінен және 1839 жылдың наурыз айындағы ірі су тасқынынан зардап шекті.

1840 және 1850 жылдар

Жаңа князь Георге Бибеску сумен жабдықтау желісін және қоғамдық бақтарды аяқтады, Румыния Ұлттық театрының ғимаратын (1846; 1852 жылы аяқталды) салуды бастады және Бухарестің басқа Валахия орталықтарымен байланысын жақсартатын шосселерді жаңартты. 1847 жылдың 23 наурызында Бухарестте болған Үлкен өрт шамамен 2000 ғимаратты (қаланың үштен бірін) қамтыды. Консервативті және күшейе түсетін Органикалық Ереже жүйесіне шабуыл жасаған Ислаз Декларациясын жариялаған революциялық либералдардың қысымымен, көшеде жас жігіттер тобының шабуылына ұшырап, Армияның қарсылығына тап болған князь Бибеску 1848 жылдың 12 маусымында Еуропалық революциялардан шабыт алып, Уақытша үкіметпен бірге өмір сүруге келісті және бір күннен кейін тақтан бас тартты. Филарет алаңында халықтың қолдауымен (27 маусым, 25 тамыз) қолдау көрсетілген жаңа атқарушы билік, Бухаресттің орта таптарын және айналасындағы ауылдық шаруаларды біріктірді. Олар патша Николай I-нің наразылығын тудырған радикалды реформалық заңдар қабылдады, ол Портаға Валахия қозғалысын басуға қысым жасады. Ұсынылған жер реформасы Иоан Соломон бастаған боярлар тобының 1 шілдеде үкіметке шабуыл жасап, тұтқындауына әкелді. Бірақ тұрғындардың реакциясы және Анна Ипатеску басқарған шабуыл осы әрекетті сол күні күштен шығарды. Көтерілістің орысқа қарсы мақсатына көңіл білдірген сұлтан Абдульмеджид I революционерлерді атқарушы құрылымда шағын өзгеріс жасауға көндірді. Уақытша үкімет өкілеттігін Локотененца Домнескэ (Регенттік) басқарды, бірақ Ресей оны мойындамады. Екі держава арасындағы соғыс қаупі Абдульмеджидті өз позициясын қайта қарастырып, Фуат Пашаны Бухарестке бақылаушы ретінде жіберуге мәжбүр етті. Сонымен қатар, қала орыс шапқыншылығының қаупінен қорқып, митрополит Неофит II жасаған төңкеріске куә болды. 18 қыркүйекте революционерлер Ішкі істер министрлігіне кіріп, боярлық дәрежелер мен жеңілдіктердің тізімін жойды және Неофитті Органикалық Ережеге қарсы айыптауға мәжбүр етті. Бұл шаралар Фуат Пашаны Осман әскерлерін Бухарестке кіргізуге итермеледі, бірақ оларға тек Диалул Спирийде орналасқан өрт сөндірушілер тобы қарсылық көрсетті (олар өздерін қастық деп есептеген оқиғадан кейін атысқа түсті). Бухарест 1851 жылдың сәуір айының соңына дейін шетелдік оккупацияда болды және Крым соғысы кезінде (1853 жылдың 15 шілдесі мен 1854 жылдың 31 шілдесі аралығында) Михаил Дмитриевич Горчаковтың орыс әскерлерімен басылды. 1856 жылғы Париж шартына дейін жалғасқан уақытша австриялық әкімшілікке берілді. Үш рет шетелдік әкімшіліктер қалаға бірнеше жақсартулар әкелді (Беллу зираты және Чишмигиу бақтары, телеграф және май шамдарымен жарықтандыру, жаңа мектептер мен академиялар құру, князь Барбу Димитрие Штирбейдің Штирбей сарайы және Рудольф Артур Боррочин салған қаланың толық картасы).

Біріккен Князьдіктердің астанасы

Париж шарты Молдавия мен Валахияда арнайы Диван құруды қарастырды, бұл екі елдің бірігуін қолдау үшін алғашқы платформа болды. Бухарест жаңа форумдарға тек біріккендердің Partida Naţionala өкілдерін жіберді, бірақ Валахиядағы көпшілік анти-біріккен консерваторлардан тұрды; 1859 жылдың 22 қаңтарында Partida Naţională мүшелері Молдавия князіне үміткер полковник Александру Иоан Кузаға дауыс беруге шешім қабылдады, ол бұрыннан Иасыда сайланған еді. Олардың дауысы 24 қаңтарда берілді, көшедегі наразылықтың нәтижесінде басқа өкілдер өз дауыстарын өзгертуге мәжбүр болды, бұл Валахия мен Молдавия Біріккен Князьдіктерінің құрылуына әкелді, астанасы мен Парламенті Бухарестте орналасқан мемлекет. Домнитор ретінде билік еткен Куза Бухарест көшелерін сапалы жол тастарымен жабыстырды, гимназиялар мен бірнеше академиялық қоғамдарды (соның ішінде Бухарест университетін) құрды, сондай-ақ астана мен Дунай порты Гиурджу арасында теміржол салуға бұйрық берді, ал Ilfov округі ауданында бірнеше металлургиялық зауыттар салынды; оның тұсында кірпіш және тастан салынған үйлер кең таралды. 1866 жылдың 22 ақпанында қалада Домнитор Кузаға қарсы төңкеріс болды, оны жер реформасына және күшейе түскен авторитарлық режимге наразы болған либералдар мен консерваторлардың коалициясы жасады. Олар билеушінің резиденциясын басып алып, Кузаны және оның сүйіктісі Мария Обреновичті тұтқындап, регенттік орнатты. Бухарест тұрғындарының көп бөлігі франкофил болғандықтан, Франко-пруссия соғысы кезінде Кузаның ізбасары I Карлдың құлауына жақын болды, 1871 жылдың наурыз айында Бухаресттің неміс тұрғындарымен болған қақтығыстан кейін консерватор Ласкар Катаргиу премьер-министр болып тағайындалды. 1877-1878 жылдардағы орыс-түрік соғысының басында Бухарест тұрғындарының Ресейдің араласуын қолдауы Осман империясының Дунайдың сол жағалауын бомбалау туралы шешім қабылдауына себеп болды, өйткені Румынияның тәуелсіздігі Парламент тарапынан жарияланды.

Белль эпока (18771916)

Карольдің билігінің алғашқы жылдары Бухарест газбен жарықтандырумен, Филарет станциясы (1869) және Gara de Nord (1872), ат арбалы трамвай жүйесімен, телефон желісімен, бірнеше зауыттармен, бульварлармен, әкімшілік ғимараттармен, сондай-ақ ірі жеке тұрғын үйлермен (соның ішінде Крецулеску сарайы) жабдықталды. Румыния Ұлттық Банкі 1880 жылғы сәуір айында ашылды, ол жаңа банк мекемелерінің біріншісі және ең маңыздысы болды. 1871 жылдан бастап Академия бульвары солтүстік-оңтүстік Жеңіс жолын қамтитын, шығыстан батысқа қарай созылған үлкен оське біріктірілді. Бұл көлденең осьтің құрылысы он тоғызыншы ғасырдың соңғы үш онжылдығындағы мэр Эммануэль Протопопескудің маңызды міндеті болды. Оның ізбасары Филипеску бульварлар құрылысын жалғастырды, олардың бірі Кароль I салған жаңа жазғы сарайды шығыс-батыс осімен байланыстырды. Екіншісі – Ласкар Катаргиу бульвары. 1881 жылы Румыния Корольдігі жарияланғаннан кейін қаладағы құрылыс жұмыстары қарқын алды. 1883 жылы Дамбовицаның тасқыны, Куза тұсында эндемикалық болған Бухаресттің 1865 жылғы тасқыны сияқты, өзен арнасының жасалуы арқылы тоқтатылды (арнаның өзгеруі жағалауға жақын аудандардың бейнесін өзгертті). Жаңа ғимараттар салынды, оның ішінде румын Афинеумі, ал қаланың көкжиегі биіктеді – қалада алғаш рет темір бетон қолданылған Афинеу сарайы бес қабатты болды. 1885–1887 жылдары Румыния Австрия-Мажарстанмен экономикалық байланыстарын тоқтатқаннан кейін Бухаресттің коммерциялық және өнеркәсіптік дамуы кедергісіз жүрді: 1912 жылға дейін қалада 760-тан астам жаңа кәсіпорын ашылды, ал 1940 жылдары одан да көптеген кәсіпорындар құрылды. Электр энергиясын шектеулі түрде пайдалану 1882 жылы енгізілді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың Румыния науқанының қақпасында, 1916 жылғы 6 желтоқсанда Бухарест Орталық державалардың әскери оккупациясы астына алынды (ал үкімет Яссыға шегінді). Жаңа әкімшілік шығындарын жабу үшін талап еткен 215 миллион лейдің 86-сы астананың қарызы болды. Компиендегі келісімнен кейін неміс әскерлері Бухаресттен шығып кетті, ал 1918 жылдың қараша айының соңында румындық әкімшілік қайта орнатылды. Ел Үлкен Румыния құруға бағытталған жолға түскен кезде (Сен-Жермен, Нейилли және Трианон шарттарымен бекітілді), оның астанасы салыстырмалы түрде кеңейтілген әлеуметтік дағдарысқа куә болды. 1918 жылғы 26 желтоқсанда әскерлер, жаңадан құрылған Румыния Социалистік партиясының ықпалымен ереуілге шыққан типографтарға оқ атты.

Соғыс аралығы

Көркем сәулеті және қаланың космополиттік мәдени орталық ретіндегі мәртебесі Бухарестке «Шығыстың Парижі» (немесе Микул Париж – «Кішкентай Париж») деген лақап ат әкелді. 1930 жылдары Румыния тарихындағы ең гүлденген кезеңдердің бірі болды: 1928 жылдан кейін халық саны жылына 30 000 адамға артты, 1939 жылы ауданы 78 км²-ге жетті, және көптеген жаңа шеткі аудандар қосылды (Apărătorii Patriei, Băneasa, Dămăroaia, Floreasca, Giulești, Militari ауылы және Балта Альба аймағындағы алғашқы көшелер). 1929 жылы ескі трамвай жүйесі троллейбусқа алмастырылды. 1933 жылғы Гривица ереуілі кезінде жұмысшылар көтерілісі болды, ол зорлықпен басылды. Король Кароль II тұсында қаланың көкжиегі өзгерді, көптеген арт-деко және неорумын стиліндегі ғимараттар мен ескерткіштер салынды, олардың ішінде жаңа Корольдік сарай, Әскери академия, Аркуль де Триумф, Бухарест университетінің құқық факультеті, Gara de Nord станциясының жаңа негізгі бөлімі, ANEF стадионы, Виктория сарайы, Palatul Telefoanelor, Димитрие Густидің ауылдық мұражайы және қазіргі Румын шаруасының мұражайы бар. Бухарестті қауіпсіз сумен қамтамасыз ету үшін терең шұңқырлар қазылды, сонымен қатар Аргеш өзенінің оңтүстік арнасы бұрылып, солтүстік көлдер (Колентина, Флореска, Херэстрэу, Тей) санитарлық жағдайға келтірілді, нәтижесінде қазіргі «мойындық» көлдер мен оларды қоршаған саябақтар құрылды.

1940 жылдар

Бухарест үш тізбектей фашистік режимнің тууына куә болды: Кароль II және оның Ұлттық жаңару фронты құрғаннан кейін, Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуы Ұлттық легионерлік мемлекетті әкелді, ал қаңтардың 21-23 күндеріндегі қанды Темір гвардия көтерілісінен (астанадағы ірі погроммен бірге) – Ион Антонеску үкіметі құрылды. 1944 жылдың көктемінде қала RAF және USAF-тың күшті бомбалауына ұшырады (Екінші дүниежүзілік соғыста Бухарестті бомбалау туралы қараңыз). Қала сондай-ақ король Михаил I-нің 23 тамыздағы төңкерісінің орталығы болды, ол елді Остік державалар блогынан шығарып, Одақтастар қатарына қосты; осының салдарынан, ол неміс жазалау шараларына ұшырады. 23-24 тамызда Люфтваффе жасаған кең ауқымды бомбалау Ұлттық театрды қиратты және басқа да ғимараттарға зақым келтірді, ал Вермахт румын армиясымен көшедегі шайқастарға түсті. 31 тамызда Кеңес Қызыл Армиясы Бухарестке енді. 1945 жылдың ақпан айында Румыния Коммунистік партиясы Патша сарайының алдында наразылық акциясын ұйымдастырды, ол зорлық-зомбылыққа толы болды және Николае Радеску кабинетінің құлауымен, коммунистер қолдаған Петру Грозаның билікке келуімен аяқталды. 8 қарашада, Король күні, жаңа әкімшілік монархияны қолдайтын митингтерді жаншып жіберді – елі бойынша саяси репрессияның басталуы.

Коммунистік дәуір

Коммунистік режим 1947 жылғы 30 желтоқсанда Халық Республикасы жарияланғаннан кейін берік орнады. Коммунистік көшбасшылардың алғашқы ландшафттық өзгерістерінің бірі – социалистік реализм үлгісінде салынған ғимараттардың салынуы болды, оның ішінде үлкен Casa Scînteii (1956) және Ұлттық операсы бар. Коммунистік билік кезеңінің барлық уақытында қала аумағы мен халқы кеңейді: ол батысқа, шығысқа және оңтүстікке қарай созылды, Титан, Милитари, Пантелимон, Дристор және Друмул Таберей сияқты мұнаралы үйлер басым аудандар пайда болды. Николае Чаушеску басшылығымен қаланың тарихи бөлігінің бір бөлігі, соның ішінде ескі шіркеулер бұзылып, олардың орнына Centrul Civic-тің алып ғимараттары салынды, әсіресе Парламент сарайы, ол шамамен көптеген ескі ғимараттардың орнын басты (Ceaușima қараңыз). Социалистік реализмнің жалғасы ретінде салынған ғимараттармен қатар, Бухарестте жалпы модернистік стильдегі бірнеше ірі ғимараттар болды (Sala Palatului, Globus Circus және Intercontinental Hotel). Режим құлатылған кезде, «аштық цирктары» деп аталатын үлкен, бір-біріне ұқсас базарлар салу және ешқашан аяқталмаған Дунай-Бухарест каналын қазу басталды. Дембовица өзені екінші рет арнаға түсірілді, ал ресми эстетика талаптарына сай Бухарест метрополитені 1979 жылы ашылды. 1977 жылы Вранчея жерсілкінісі 7,2 балға жетіп, 1500 адамның өмірін қиды және көптеген ескі тұрғын үйлер мен кеңселерді қиратты. 1968 жылғы 21 тамызда Чаушескудің Бухарест сөйлеген сөзі, Чехословакияға жасалған кеңес басқындығын айыптады, осыдан кейін көптеген тұрғындар Румынияның жаңа позициясына қарсы болуы мүмкін кеңес әскери реакциясына қарсы қорғаныс үшін сол жерде құрылған патриоттық гвардияға қысқа мерзімге қосылды.

1989 жылдан бүгінгі күнге дейін

1989 жылғы Румыния революциясы кезінде, Тимишоара қаласынан басталып, Бухарест 20 желтоқсан мен 22 желтоқсан аралығында маңызды оқиғалардың тікелей тізбегіне айналды, бұл Чаушескудың коммунистік режимін құлатуға әкелді. Революцияның кейбір нәтижелеріне наразы болған студенттік лигалар және басқа ұйымдар, соның ішінде Азаматтық Альянс, 1990 жылы Ұлттық құтқару фронты үкіметіне қарсы жаппай наразылықтар ұйымдастырды (бұл Голениада деп белгілі болды); олар Валеа Жиуінің шахтерлерімен күшпен басылды. Одан кейін бірнеше Минериадалар болды – олардың тек біреуі ғана (1991 жылғы қыркүйектегі Минериада) Бухарестке жетіп, Петре Роман үкіметінің құлауына себепкер болды. 2000 жылдан кейін Румынияның экономикалық өрлеуіне байланысты қала жаңартылып, бірнеше тарихи аймақтар қайта жаңғыртылды. 1992 жылы Бухарест политехникалық университетінде алғашқы интернет қосылысы жасалды. 2015 жылдың қазан айында Colectiv түнгі клубындағы өрт салдарынан 64 адам қаза тапты, өрт жылдам тарап, нәтижесінде паника туды. Бұл елдегі ең көп қаза болған түнгі клубтағы өрт, сондай-ақ 1989 жылғы азамат соғысынан бері қаладағы (және Румыниядағы) ең ауыр жазатайым оқиға және осы уақытқа дейінгі ең қасіретті оқиғалардың бірі болды. Көптеген құрбандар тапталмай, түтінге уланып немесе ауыр күйіктерден көз жұмды. Елде үш күн аза тұтылды және қан донорлығы акциялары ұйымдастырылды.

Әкімшілік тарихы

Жергілікті әкімшілік алғаш рет Петру чел Tânăr (1563 жылы) тұсында куәландырылды, осы кезде pârgari тобы мүлікті сатып алу туралы келісімге қол қойды; Мирча Ciobanul белгілеген қала шекаралары 1640 жылдары Матей Басарабпен расталды, бірақ мүліктер арасындағы ішкі шекаралар өте шатақ болды және әдетте Джуде мен оның pârgari-лерімен мерзімік расталды. Бухарест тұрғындарына өздігінен басқару құқықтары берілмеді және Константин Бранковеану мен Organicul Regulament кезеңінде князьдерге өтті – 1831 жылы халыққа жергілікті кеңесті сайлауға және жергілікті бюджет алуға рұқсат берілді; кеңес Александru Ioan Cuza тұсында кеңейтілді, оның кезінде Бухаресттің алғашқы мэрі Барбу Владояну сайланды. 17 ғасырдан 19 ғасырдың соңына дейін өздігінен басқарылатын бірліктер құрған гильдиялар (бресле немесе иснафури), көптеген мамандықтарды қамтыды және сауда немесе ұлттық белгілері бойынша анықталды. Липскани айманындағы бірнеше иснафурилерге қазірге дейін сақталған көшелер аттары берілді. Бухарест бекінілмегендіктен, олар нақты қорғаныс міндеттемелеріне ие болмаса да, шағын қалалық гарнизонды әскери жинаудың негізіне айналды. 19 ғасырда сауда гильдиялары қолөнершілер гильдияларынан басымдық алды, ал барлық жергілікті гильдиялар шетелдік дипломаттардың қорғауымен келген sudiți көтерме саудагерлерінің бәсекесінен құлдырап, 1875 жылдан кейін Аустрия-Мажарстаннан көптеп импортталған тауарлар нарықты басып алғаннан кейін толығымен жойылды.

Діни және қоғамдық тарих

Бухарест Румыния православиелік патриархиясының және Валахия митрополиясының, 1883 жылы құрылған Рим-католик архиепископтығының және Апостольдық нунциатурасының, жергілікті Армян Апостольдық шіркеуінің архиепископтық және епархиялық кеңесінің, Румыния еврей қауымдастықтары федерациясы басшылығының орналасқан жері, сондай-ақ басқа діндер мен шіркеулер үшін маңызды орталық. Николае Чаушеску заманында, мұнаралар мен басқа да ескерткіштер салу үшін көптеген діни нысандар бұзылды; олардың ішінде Văcărești монастыры болды, ол Văcărești көлін кеңейту жұмыстары барысында қиратылды.

Румыния православиесі

Бухарест тарихының көп бөлігінде оның аудандары тиісті аймақтардағы маңызды православие шіркеулерінің атымен аталып келді. Қаладағы алғашқы ірі діни ескерткіш – 1550 жылдары Мирча Чиобанул салған Куртеа Вехе шіркеуі, одан кейін Плумбуита (Петр Кіші бағыштаған). Константин Шербан 1658 жылы Митрополит шіркеуін (қазіргі Патриархтық собор) тұрғызды және 1668 жылы епископтықты Тарговиштеден көшірді. 1678 жылы Шербан Кантакузино басшылығымен епископтыққа баспахана ашылды, ол келесі жылы румын тіліндегі алғашқы Киелі кітапты (Кантакузино Киелі кітабы) басып шығарды. Принц Шербан мен принц Константин Бранковеану билігінде қала кеңінен дамып, көптеген діни нысандар салынды, соның ішінде Антим Иберияның Антим монастыры; 1722 жылы бояр Иордаче Крецулеску қаланың сәулетіне Кретзулеску шіркеуін қосты, сол кезде көптеген жаңа құдай орындары саудагерлер гильдияларымен бағышталды. Фанариот билеушілері бірнеше маңызды құдай орындарын құттықтады, олардың ішінде Văcărești монастыры (1720) – монументалды кеш византиялық кешен, Николай Маврокордатос тұсында салынған Ставрополеос шіркеуі (1724), Попа Нан (1719), Домница Балаша (1751), Пантелимон шіркеуі (1752), Шиту Магуреану (1756), Икоанеи (1786) және Амзеи (шамамен 1808) шіркеулері бар. Православие діни орындарының құрылысының тағы бір өркендеу кезеңі – соғыстар аралық кезең: 1944 жылға дейін 23 жаңа шіркеу салынды.

Бухаресттің еврей тарихы

Бухаресттің яһуди қауымы, кемінде бастапқыда, басым көпшілігі сефардтардан тұрды (19 ғасырдың басында ашкеназилер Молдавиядан келе бастағанға дейін). Еврейлер алғаш рет Мирча Чиобануль (шамамен 1550 жыл) тұсында дүкен иелері ретінде тіркелді, және жиі қуғын-сүргін мен погромдарға қарамастан, Бухарест тарихының көп бөлігінде кәсіби элитаның маңызды бөлігін құрады, сондай-ақ румындардан кейін жалпы халықтың ең үлкен үлесін біріктірді (шамамен 11%). Еврейлердің негізгі қоныс аумақтары қазіргі Унири аяғы, Дудешти және Вăкăрешти шағын аудандарында шоғырланған. Екінші дүниежүзілік соғыста яһудилер Ұлттық легионерлік мемлекеттік режим кезінде кең ауқымды зорлық-зомбылыққа ұшырады, көптегендеріне шабуыл жасалып, мүлкі тоналды, ал кейбіреулері тірідей өлтірілді. 1941 жылғы қаңтардағы Темір гвардия көтерілісі кезінде 130-ға жуық яһуди қатыгездікпен азаптап өлтірді. Ион Антонеску режимімен бірқатар жергілікті яһудилер Транснистрияға жер аударылды, бірақ көпшілігі өз орнында қалды, күштеп қар тазалау, одақтастардың бомбалауынан қалған қирандыларды іріктеу сияқты жұмысқа тартылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың геноциді және Израиль мен басқа елдерге эмиграция салдарынан яһуди халқы күрт азайды. Қазіргі таңда қауымның маңызды мекемелеріне Бухарест синагогасы және Мемлекеттік яһуди театры кіреді.

Басқа қауымдастықтар

Румындардан басқа, шығыс православиелік топтардың көпшілігі гректердің ірі қауымдастықтарын қамтыды (қала тарихының көп бөлігінде өте ықпалды және кең таралған, Бухарестте 1561 жылы еске алынған, ал 18 ғасырдағы өркендеуден кейін регреске ұшыраған), аромандар (алғаш рет 1623 жылы тіркелген, бірақ бұрынғы деректерде гректердің қатарында саналған болуы мүмкін), сербтер және болгарлар, сондай-ақ басқа оңтүстік славян тайпалары (болгарлар мен сербтер 19 ғасырға дейін жиі шатастырылған, алайда дереккөздер Габрово, Чипровци немесе Разградтан келген саудагерлердің топтарын оңай ажыратқан; 1828–1829 жылдардағы соғыстың соңында болгарлардың маңызды тобы ресейлік әскермен бірге шегініп, Бухарестке бағбандар мен сүт сатушылар болып қоныстанды), сонымен қатар Антиохиялық православиелік шіркеуінің араб дінтастары, орыстар (Бухаресттегі орыс шіркеуіне де қараңыз) және көптеген албандар. Шіркеудің қорғауында болған ромалар, шын мәнінде шіркеудің париясы емес, 1855 жылға дейін боярлар мен шіркеудің құлдары болды; 1860 жылы Бухарестте 9000-ға жуық рома тұрған деп есептелді. Қазір Бухарестте 18 католик шіркеуі бар, оның ішінде Бератия (1741 жылы салынған, 1861 жылы қайта жаңартылған), Әулие Жозеф соборы (1884) және итальян шіркеуі (1916). Румын католик қауымы (Шығыс обрядындағы шіркеудің жақтастарымен бірге) дәстүрлі түрде католик этникалық топтарымен бірге болды: Рагузалық саудагерлер алғаш рет 16 ғасырда еске алынған; шамамен 1630 жылы тіркелген итальяндықтар көбінесе тас қалаушылар ретінде жұмыс істеген; 1863 жылғы қаңтар көтерілісінен кейін көптеген поляктар Румынияға пана іздеуге мәжбүр болғандықтан, поляк азшылығы айқын болды; 18 ғасырдың соңы мен 19 ғасырдың басында өте ықпалды болған француздықтар 1890 жылдарға қарай 700-ге жуық этникалық өкілді құрады; екі дүниежүзілік соғыс арасында Бухарест үлкен Секлер қауымына (шамамен ондаған мың) мекен болды. Көбінесе Камианец-Подольский және Руседен келген Григориандық армяндар алғаш рет 17 ғасырда еске алынған және Манук бей мен Крикор Замбаччианның қызметі арқасында қаланың барлық тарихында өз іздерін қалдырды (Румыниядағы армяндар туралы да қараңыз). Олар алғашқы армян шіркеуін шамамен 1638 жылы, ал алғашқы армян тіліндегі мектепті 1817 жылы салды; 1911 жылы Эчмиадзин шіркеуінің үлгісімен салынған жаңа шіркеу киеліленді. Бухаресттегі протестанттардың көпшілігі дәстүрлі түрде кальвинист венгрлер мен неміс лютерандары болды, олар қала тұрғындарының бірнеше мыңын құрады; 1574 жылға дейін еске алынған лютерандардың Сала Палатулуидің солтүстігінде, Лютеран көшесінде (Strada Luterană) шіркеуі бар. Ислам бастапқыда салыстырмалы түрде аз түрік қауымы және мұсылман ромалары мен мұсылман арабтарының шағын топтары арқылы қалаға келді; қазір оны өсіп келе жатқан, негізінен Таяу Шығыстан келген иммигранттар қауымы ұсынады. 1923 жылы Кэрол паркінде мешіт салынды.