Кіріспе

Тела – 39 920 халқы бар қала (2023 жылғы мәлімет бойынша) және Гондурас мемлекетіндегі Кариб теңізінің солтүстік жағалауында орналасқан муниципалитет. Ол Атлантида департаментіне кіреді.

Колониялық дәуір

Тела қаласы испан конкистадоры Кристобаль де Олидпен 1745 жылы Техуакан деген жергілікті қаланың жанында құрылды. Бұл қала Кукумба есімді касик басқарған, таза суы, тағамы мен емдік шөптері мол болған жерде салынған. Олид өзінің қаласын Триунфо де ла Круз (Крестің жеңісі) деп атады, себебі ол осы католиктердің қасиетті күнінде құрылған болатын. Триунфо де ла Круз деген атау әлі күнге дейін шығанақтағы кішкентай мүйіске қатысты. Кейбір тарихшылар бұл атаудың шығу тегі Тетела сөзінің қысқартылған түрі екенін айтады, ал Тетела Нахуат тілінде «төбелер мен тік жарлы таулардың жері» деген мағынаны білдіреді. Тела, Гондурас солтүстігінің (Атлант) жағалауындағы басқа қалалар сияқты, Батыс Кариб аймағының бір бөлігі болды. Испандықтардың аз болуына қарамастан, ол аймақтың әлемімен тығыз байланыста болды. Сондықтан, ағылшын жекеменшік иелері, кейіннен пираттар осы аймақта жиі қызмет етті, ал тәуелсіз немесе дерлік тәуелсіз жергілікті тайпалар да осы жерге жиі келіп тұрды. 16 ғасырдың соңында Тела шығанағына Кариб теңізін шарлаған қарақшылар жиі келіп тұратын. Олар Трюхильо, Пуэрто-Кортес, Гавана және Атлант мұхитының басқа да портынан бағалы металдар мен асыл тастармен келген испан кемелеріне шабуыл жасаудың жолын іздеді. 1797 жылы ағылшыздар Сент-Винсенттен Гарифуна тайпасын, афро-карибтік текті халықты Роатан аралына жер аударды. Кейін олар Трухильоға көшіріліп, одан жағалау бойымен таралып кетті. 1808 жылы олар Телаға қоныстанды және өздерінің қауымын құрды. Олардың бірі Эль-Триунфо төбелерінің шығысында, оны Триунфо де ла Круз деп атады, ал екіншісі қаланың батысында Сан-Хуан деп аталды.

Республика дәуірі

1825 жылғы әкімшілік бөліністе Тела Йоро департаментінің құрамына кірді, ал 1876 жылы муниципалитет мәртебесі алды. Кортес департаменті құрылғаннан кейін, 1893 жылдың 4 маусымында Тела Кортес департаментіне қосылды. Соңынан, 1894 жылдың 17 шілдесінде ол Йоро департаментіне қайтадан бекітілді, бірақ 1902 жылы Атлантида департаментіне енгізілді. Тела портына 1927 жылдың наурыз айында қала мәртебесі берілді. 1880 жылдан бастап 20 ғасырдың ортасына дейін экономика банан өсіру және өндіруге негізделген еді, ал 1912 жылға қарай үкімет жергілікті экономиканы дамытуды көздеген азаматтар мен шетелдіктерге гранттар беруді бастады, осылайша Гондураста банан өндірісінің алтын ғасыры басталды.

Tela United Fruit Company компаниясының қарамағында

Тела 1914 жылы маңызды порқа айналды, ол 1970 жылға дейін Гондураста орналасқан «United Fruit Company» компаниясының еншілес компаниясы «Tela Railroad Company» компаниясының бас кеңсесі болды. Компания Гондураста өндірісін кеңейту үшін темір жолға, содан кейін банан өндірісіне көптеген жұмысшыларды әкелді. Бұл жұмысшылардың көп бөлігі ағылшын тілді Кариб бассейнінен, әсіресе Ямайка мен Белизден шыққан африка текті адамдар болды. Олар қалаға ағылшын тілін және протестанттық (әсіресе методист және англикан) шіркеулерді әкелді. «Юнайтед Фрут Компани» компаниясы өзінің қызметкерлері үшін ескі қаладан тыс жерде «Тела Нуэва» деп аталатын жаңа қала салды. Мұқият жоспарланған қала нәсілдік белгі бойынша бөлінді, ал ең жақсы тұрғын үйлер (әр түрлі өлшемдегі жеке үйлер) тек еуропалық текті американдық қызметкерлер тұратын «Ақ аймақта» (кейін «Америкалық аймақ» деп аталды) орналасты. Қалған жұмысшылар аймақтан тыс, казарма сияқты үйлерде тұрды. Қаланың ішінде керемет аурухана, жақсы мектептер және гольф алаңы болды. Осы үйлердің кейбіреулері бүгінгі күнге дейін қонақ үй кешенінің құрамына кіреді. Жергілікті метистер мен испан тілінде сөйлейтін жұмысшылар Батыс Үндістердің қатысуына наразылық білдірді, себебі олар көбінесе ең жақсы жұмыс орындарын иеленді, ал ағылшын тілінде сөйлей білуінің арқасында АҚШ-тың бақылауындағы компанияда тіпті қызмет көрсету жұмыстарын да оңай тапты. Уақыт өте Гондурас үкіметі Батыс Үндістеріне қарсы позиция алды, бұл көп жағдайда расистік әдебиеттер мен карикатуралармен бірге жүрді, онда африка текті Кариб жұмысшылары метиз Гондурастармен салыстырылды. 1929 және 1934 жылдары көші-қон заңдары қатаңдатылды, бұл ағылшын тілінде сөйлейтін немесе Гондурас азаматтары емес адамдардың елге кіруін немесе онда қалуын қиындатты. 1930 мен 1939 жылдар аралығында жүздеген Карибтік азаматтар депортацияланды, бұл қаладағы ағылшын тілді және африка текті халықтың санын күрт азайтты. 1930 жылы болған су тасқыны банан өндірісін қиратты, көпірлерді бұзды және темір жолдарды жапты, нәтижесінде барлық плантациялар жұмысын тоқтатты. Бұл апаттан кейін Теланың жағдайы нашарласа да, біртіндеп қалпына келді.

ХХ ғасырдың ортасы

Тела 1954 жылғы жалпы ереуілдің орталығы болды, ол жағдайы нашар жұмысшылар арасында спонтанды әрекет ретінде басталды және көп ұзамай Гондурас солтүстігіне тарады. Бірақ компаниядағы жоғары лауазымдарды иеленген ағылшын тілді Кариб жұмысшылары жұмысшыларды қолдауға құлшынбады, тіпті оларға ашық қарсы болды. Ереуілден кейін, оның нәтижесінде жұмысшыларға маңызды жеңілдіктер берілді, ағылшын тілді қауымға қысым көрсетілді және көптеген адамдар аймақтан кетіп, көбінесе АҚШ-қа немесе Канадаға, немесе олардың өздері немесе ата-бабалары шыққан Кариб елдеріне көшті. 1994 жылы қаланың ұзын порты өртенді. 1995 жылдың қаңтарында ашылған жедел ауыстыру жоғары желдің салдарынан құлап, қалдығы қазір балық аулауға пайдаланылуда. Қалада кемежайға дейін пойыз қатынасы бар кең теміржол ауласы болды. Жолаушылар пойыздары әлі де аптасына екі рет Теладан Пуэрто-Кортеске қатынайды, бұл елде пойыздар қызмет ететін жалғыз бағыттар.

Гарифуналардың жақын маңдағы ауылдары

Тела – Орталық Американың Кариб теңізі жағалауындағы, көптеген гарифуна қауымдастықтарына жақын орналасқан қалалардың бірі. Теладан шығысқа қарай жағажаймен жүргенде, ең алдымен Энсенада ауылына, содан кейін Пунта-дель-Триунфо-де-ла-Крус асып, Триунфо-де-ла-Крус ауылына жетесіз. Батысқа қарай жағажаймен жүргенде Сан-Хуан ауылына тап боласыз, ол Теланың батыс жиегімен бірігіп жатыр, одан кейін Торнабе ауылы, ал Торнабеден шамамен 10 миль (16 км) жерде Майамидің кішкентай шағын елді мекені орналасқан.

Мәдениет

Теланың қамқоршысы - Сан-Антонио. Маусым айының әр жылы қалада Сан-Антонио құрметіне фестиваль өтеді, апта бойы шерулер мен тойлар ұйымдастырылады. Тела – гондурастықтар үшін ең танымал жағажайлардың бірі. Әсіресе Пальма жексенбісі мен Пасха аралығындағы Ыстық аптада (Semana Santa) ондаған мыңдаған гондурастық қалаға тойлауға, ішімдік ішуге, жағажайда күнге шағылысуға және Кариб теңізінде жүзуге жиналады. Теленостардың көп бөлігі католик дінін ұстанады; қаланың басты католик шіркеуі – Иглеся Сан-Антонио, ол Тела қаласының орталығынан өзен арқылы орналасқан. Қаланың әр жерінде тағы да кішкентай католик шіркеулері бар. Дегенмен, қалада басқа да көптеген діни ағымдар өкілдік табады, олардың ішінде Киелі Рух Епископальдық шіркеуі, LDS шіркеуі және қала орталығындағы жағажайға жақын орналасқан үлкен Евангелист шіркеуі бар, ол Тела тұрғындары арасында «Секіруші шіркеу» деп белгілі.

Инфрақұрылым

Тела қаласының орталық ауданындағы жолдар асфальтталған. Сыртқы аймақтардың көптеген бөліктерінде негізгі кезеңдер асфальтталған, ал қала сыртындағы кішігірім көшелер көбінесе топырақ жолдар болып табылады. Тела ауылы мен оның төңірегіндегі барлық ғимараттарда су, ішкі әжетханалар және электр қуаты бар. Алшақ жатқан көптеген ауылдарда су мен электр жоқ, ал кейбіреулері бамбуктан немесе сабаннан жасалған шатырлардан ғана тұрады. Тела қаласының орталық көшесі – қарбалас сауда орталығы. Мұнда жақсы жабдықталған азық-түлік дүкені, бірнеше шағын универмаг, көптеген аппараттық дүкендер, көптеген мейрамханалар, интернет-кафелер, барлар, банктер, бильярд орталықтары мен қонақүйлер, кір жуу, нан пісіру және табын шығару шеберханасы бар. Қала дәрігерлер, тіс дәрігерлері, заңгерлер және ветеринарлармен жақсы қамтамасыз етілген. Қаланың өз кішкентай ағаш қоймасы да бар. Қалалық саябақтан екі блок қашықтықта, жартылай ашық, жартылай жабық базар орналасқан, онда күнделікті айналасындағы шаруа қожалықтарынан тасымалданған жаңа көкөністер, жемістер және ет сатылады. Балықшылар да күнделікті базарға, сондай-ақ көптеген мейрамханаларға жаңа балық әкеледі. Қала орталығындағы азық-түлік дүкені мен базардан басқа, барриолардағы әр көше бұрышында өз "пульпериясы" бар – отбасы үйінің алдындағы шағын дүкен, ол көршілерге сүт, жұмыртқа, шырын, бұршақ және басқа да күнделікті қажеттіліктерді сатады. Телада мемлекеттік мектеп және кем дегенде алты кішкентай жеке мектеп бар, олардың үшеуі екі тілді, испан тілімен қатар ағылшын тілін де оқытады.

Климат

Телада тропикалық жаңбырлы орман климаты бар, ол экваторлық климат деп те аталады. Бұл тропикалық климат әдетте (бірақ әрқашан емес) экватор бойында кездеседі. Тропикалық жаңбырлы орман климаты – құрғақ маусымы жоқ тропикалық климаттың бір түрі. Осы климат үшін Кёппен климаттық жіктелімінің субтипі "Af" (тропикалық жаңбырлы орман климаты).