Кіріспе

Американдық суретші Марта Рослер (1943 жылы туған) – американдық суретші. Ол фотосурет және фототекст, бейне, инсталляция, мүсін және перформанс сияқты түрлерде, сондай-ақ өнер мен мәдениет туралы жазумен айналысатын концептуалдық суретші. Рослердің туындылары күнделікті өмір мен қоғамдық кеңістікке арналған, көбінесе әйелдердің өміріне назар аударады. Медиа және соғыс, сонымен қатар сәулет және салынған орта, тұрғын үйден бастап баспанасыздыққа дейін, өткізу орындары мен көлік жүйелері – оның қайта-қайта назар аударатын тақырыптары.

Ерте өмір және білім

1943 жылы Нью-Йорк штатының Бруклин қаласында туған ол Бруклиндегі Эразм Холл орта мектебін, сондай-ақ Бруклин колледжін (1965) және Калифорния университеті, Сан-Диего (1974) бітірген. Рослердің жеке көрмелерін Нью-Йорктегі Америка өнері мұражайы (Уитни) (1977), Бостондағы қазіргі заманғы өнер институты (1987), Оксфордтағы заманауи өнер мұражайы (1990), Нью-Йорктегі Халықаралық фотосурет орталығымен бірлесе отырып, Жаңа мұражай (1998–2000), Спренгел Ганновер мұражайы (2005), Лондондағы қазіргі заманғы өнер институты (2006), Ренн университеті (2006) және Франкфурттағы Портикус (2008) ұйымдастырды. Оның туындылары сондай-ақ Уитни биенналесінде (1979, 1983, 1987 және 1990), Documenta 7 және 12 (1982 және 2007), Гавана биенналесінде (1986), Венеция биенналесінде (2003), Ливерпуль биенналесінде (2004), Тайбэй биенналесінде (2004) және Skulptur Projekte (2007) сияқты маңызды топтық көрмелерге қосылды.

Ас үйдің семиотикасы

Ас үйдің семиотикасы (1974/75) – феминистік бейнеөнердің алғашқы туындысы, онда Рослер ерте телекезеңдегі ас дайындау шоуларын пародиялап, ас үй құралдарын әліпбилік тәртіппен көрсетеді. Оның қимыл-қозғалыстары күтпеген, тіпті алаңдатарлық бағытқа бұрыла бастағанда, кейіпкер ақырында құралдардан бас тартып, денесін семафор жүйесі сияқты қолданады. Рослер бұл қараңғы юморға толы туындының әйелдерге тамақ өндірісі саласында қойылатын қоғамдық талаптарға, сондай-ақ осы талаптарды қалыптастырудағы тілдің рөліне қарсы тұруға бағытталғанын айтады. Бұл жұмыс әйелдің «өзін-өзі айта алатынына» күмәндік тудырады. «Ол (әдейі) қарапайым, сәнді емес (әдейі) және монтаждалмаған (әдейі) болғанымен, сол кезде жасалған ең жақсы туынды сияқты көріне бастады. Яғни, өндіріс сапасы төмен болғандықтан ол алғашқы жұмыс ретінде танылды».

Басқа да бейне жұмыстар

Тағы да бейне жұмыстары: "Азаматтың маңызды статистикасы, оңай алынған" (1977), "Жоғалту: Ата-аналармен сұхбат" (1977), "Марта Рослер Vogue журналын оқиды" (1982), Paper Tiger Television-мен бірлесіп; "Үстемдік және күнделікті өмір" (1980) және "Сатуға туылған: Марта Рослер Baby $/M-нің ерекше жағдайын оқиды" (1988), сондай-ақ Paper Tiger Television-мен бірлесіп. Оның көптеген бейне жұмыстары геосаясат пен билік мәселелерін қамтиды, соның ішінде "Көшеден құпиялар: Жария етілмейді" (1980); "Азаптаудың қарапайым жағдайы немесе түнгі ұйқыға қалай дайындалу" (1983); "Егер бұл шындыққа сәйкес келмейтін болса, ол ДЕСИНФОРМАЦИЯ болуы мүмкін" (1985); үш каналды инсталляция "Жаһандық дәм: үш тағамнан тұратын тамақ" (1985); және "Себебі бұл Ұлыбритания" (2014) және тағы да көптеген жұмыстар. Рослер көрермендердің күтулерін бұзу үшін бұқаралық ақпарат құралдарының символдық бейнелерін және ойнатуға негізделген сюжеттерді пайдаланады. Рослер былай дейді: "Бейне өзі 'күнәсіз емес': Дегенмен, бейне маған әртүрлі ойдан шығарылған баяндау формаларын қолдана отырып, коммерциялық теледидармен диалектикалық қарым-қатынаста болатын 'алдаушылар' құруға мүмкіндік береді". Бұл концепциялар "Ас үйдің семиотикасы" сияқты жұмыстарында ерекше атап көрсетілген, онда статикалық камера ас үйдегі әйелге бағытталған, ол ас үй құралдарымен өзара әрекеттесіп, олардың қолданылуын ерекше қимыл-қозғалыстармен атап, көрсетіп, белгілі бір тұрмыстық кеңістіктегі әйелдердің күтулеріне сөйлейді.

Фотография және фотомонтаж

Рослердің «The Bowery in two inadequate descriptive systems» (1974/75) фото/мәтін жұмысы концептуалды және постмодернистік фотографиялық тәжірибедегі маңызды туынды саналады. 45 қара-ақ суреттен тұратын серияда Боуэридегі дүкендердің фотосуреттері, сол кезде Нью-Йорк қаласының әйгілі «скид-роу» болып танылған жердегі суреттері, көбінесе маскүнемдер мен маскүнемдік туралы метафоралық мәтіндердің фотосуреттерімен жұптастырылған. Суреттер тор түрінде орналастырылып, жұмыстың антиэкспрессионистік сипатын және адамның тәжірибесі мен әлеуметтік проблемаларды сипаттауда визуалды және тілдік жүйелердің өзіндік шектеулерін көрсетеді. Рослердің ең танымал туындылары «Сұлу үй: соғысты үйге әкелу» (шамамен 1967–72) деген атпен жинақталған. Бұл – орта таптың үйлерінің, көбінесе интерьерлерінің, Вьетнам соғысының деректік суреттерімен қатар келтірілген фотомонтаждар сериясы. Бұл суреттер негізінен соғысқа қарсы шерулерде және олардың маңында фотокөшірме түрінде таратылды, кейде «жер асты» газеттерінде жарияланды. Олар Джон Хартфилд пен Ханна Хёхтің стиліндегі саяси фотомонтаж дәстүрін жалғастырады, сондай-ақ Ричард Гамильтонның «Бүгінгі үйлерді не ерекшелендіреді, не тартымды етеді?» сияқты поп-арт туындыларымен де байланысты. Соғыс суреттері мен интерьерлер «Life» журналы және осыған ұқсас көп таралымды журналдардан алынған, бірақ бұл жұмыстар екі көрінеу бөлек әлемді біріктіруге тырысты, соғыс және үй индустриясы арасындағы байланыстарды және олардың ортақ түсініктерін көрсетуді мақсат етті. Рослер 2004 және 2008 жылдары осы серияны қайта қарап, Ирак және Ауғанстандағы соғысқа негізделген жаңа суреттер жасады, оларды «Сұлу үй: соғысты үйге әкелу, жаңа серия» деп атады. Алғашқы сериясы қабылданғанын және эстетикалық тұрғыдан әдеміленгенін сезінген Рослердің жаңа сериясы Вьетнам соғысына параллель сабақтастықтарды қарастыру және бейқам көрермендерді алаңдату үшін жасалды. Рослер американдық бұқаралық ақпарат құралдары мен саясаттың «қуатты қолдау» көзқарасын сипаттады, ол оған өткендегі саяси манипуляцияларды еске салды. Оның «Дене әдемі, немесе сұлулық ауыртпалықты білмейді» (1965–72 жж.) атты фотомонтаждар сериясы да кеңінен танымал. Бұл жұмыстар соғысқа қарсы монтаждардан сәл бұрын жасалып, оларды жасауға түрткі болды. Бұл туындылардың көптегені құқықтардың геосаяси жағдайы және иеліктен айыру мәселесімен байланысты. Оның жолдар, әуе көлігі жүйесі және қалалық жер асты (метролар немесе метрополитен) туралы жазбалары мен фотосериялары қала құрылысы мен сәулетке, тұрғын үйден баспанасыздыққа және салынған ортаға, сондай-ақ өту және көлік орындарына қатысты басқа да жұмыстарымен үйлеседі. Оның көптеген туындылары 1960-2000 жылдардағы соғысқа қарсы және феминистік идеологияларға ден қояды. Рослердің өнері саяси, әлеуметтік және оқу-әдістемелік сынды қоғамдық сфераға енгізу үшін үй және жеке тақырыптарды пайдаланады.

Көрмелер

Рослер көптеген жеке көрмелерге қатысқан. Оның "Өмір әлеміндегі позициялар" (1998–2000) атты ретроспективасы бес еуропалық қалада (Англияның Бирмингем қаласында; Венада; Лион/Вильярбанн; Барселонада; Роттердамда) және сонымен бірге Халықаралық фотосурет орталығы мен Қазіргі заманғы өнердің жаңа мұражайында (екеуі де Нью-Йоркте) көрсетілді. Жақында ол Туриндегі Galleria Civica d’Arte Moderna e Contemporanea (GAM) кең ауқымды ретроспективті көрмеге қатысты. 2006 жылы оның жұмысы Рен университетінде, ал 2007 жылы Вурчестер өнер мұражайында жеке көрмелерде көрсетілді. Оның жұмыстары 2003 жылы Венеция биенналесінде, Ливерпуль биенналесінде, Тайбэй биенналесінде (2004), Сингапур биенналесінде (2011) және Салоники биенналесінде (2017) көрсетілді. Сондай-ақ, көптеген ірі халықаралық шолулар, соның ішінде Германияның Кассель қаласындағы 1982 және 2007 жылдарғы "Documenta" көрмелері, 2007 жылғы Skulptur Projekte Münster және бірнеше Уитни биенналелері. 1989 жылы Нью-Йорктегі Dia Art Foundation-да жеке көрме өткізудің орнына Рослер "Егер сіз мұнда тұрсаңыз" жобасын ұйымдастырды, онда 50-ден астам суретші, кино және бейне өндірушілер, фотографтар, сәулетшілер, жоспарлаушылар, үйсіз адамдар, басып алушылар, белсенді топтар және мектеп оқушылары даулы тұру жағдайлары, сәулет, жоспарлау және утопиялық көріністер туралы үш жеке көрмеде, төрт қоғамдық форумда және байланысты шараларда сөз қозғады. 2009 жылы осы жобаға негізделген мұрағаттық көрме "Егер сіз әлі де мұнда тұрсаңыз" Нью-Йорктегі e flux галереясында ашылды, содан кейін (2010) Нидерландының Утрехт қаласындағы Casco Office for Art Design and Theory және Барселонадағы La Virreina Centre de la Imatge-ге барды. Бұл көрмелерде қарастырылған мәселелерге байланысты Рослер қала құрылысшы Мигель Роблес Дуранмен бірге Германияның Гамбург қаласында "Біз уәде береміз!" (2015) атты қалалық инсталляция жобасын жасады, ол Еуропадағы қалаларды жаңғырту жобаларының қайшылықты уәделерін көшедегі және қоғамдық көліктегі плакаттар арқылы көрсетті. 1989 жылғы шоудың нұсқалары бірнеше континентте көптеген жерлерде көрсетілді. 2016 жылы "Тұрғын үй – адам құқығы" тақырыбында Сиэтлдегі New Foundation және Сиэтлде жоспарланған бір жылдық жоба 1989 жылғы Dia көрмесінің барлық үш көрмесін қайтадан көрсетуге тиіс еді, "Егер сіз мұнда тұрсаңыз" – бірақ әсіресе қазіргі Сиэтлге назар аударған. Алайда, әлеуметтік әділдік саласында жұмыс істейтін талантты әйел суретшіге сыйлық берген New Foundation алғашқы екі шоу аяқталғаннан кейін қоғамдық жұмысын кенеттен тоқтатты. Кейіннен, сондай-ақ 2016 жылы Рослер Нью-Йоркте Dia және Сиэтл материалдарының көп бөлігін қамтитын, бірақ Нью-Йорк қаласына бағытталған көрме ұйымдастырды. Сейтлдегі куратор Йоко Оттпен және Мигель Роблес Дюранмен жұмыс істеп, 1989 жылғы шоудың негізгі компоненттерін ұйымдастыруда онымен бірге жұмыс істеген Дэн Уайлидің көмегімен, сондай-ақ басқа да көптеген адамдармен бірге жұмыс істеді. Ол Митчелл Иннес пен Нэш галереясында, қоғамдық кеңістік ретінде қайта аталған "Қалалық бұзылыстардың уақытша кеңсесі" көрмесін ұйымдастырды. Сонымен қатар, өнер мен джентрификация және тұрғын үйді жекешелендіру мәселелері бойынша төрт қоғамдық форум өткізілді. 2003 жылы Венеция биенналесіндегі Utopia Station көрмесінде Рослер Стокгольм мен Копенгагеннен келген 30 студентімен, сондай-ақ "Бүгер" атты шағын, алыс интернет тобымен және Йельдегі видеосеминарынан шыққан аспиранттарымен бірге жаңадан жобаланған және салынған, бірақ әдейі аяқталмаған шағын павильон, сондай-ақ үлкен баннерлер мен ұжымдық газет, жеке және ұжымдық жобалар, утопиялық схемалар мен қауымдастықтарды және олардың саяси және әлеуметтік салдары зерттелді. Рослер сонымен қатар екі тарихи орындарға тур ұйымдастырды, бірі Гамбургте (1993) және бірі Ливерпульде (2004), кураторлық өнер жобаларымен бірге. 2005 жылы Фриз өнер жәрмеңкесінде (Лондон) ол осы уақытша орынның орналасуы мен құрылысынан бастап, оның барлық аспектілеріне, оның ішінде клиенттерге қызмет көрсету, тамақ беру, дәретханалар, VIP лаунждар, жарнама, жөндеу және қауіпсіздік туралы тур өткізді. Оның жеке көрмесі Meta Monumental Garage Sale 2012 жылдың қараша айында Нью-Йорктегі Қазіргі заманғы өнер мұражайында (MoMA) өтті, ол 1973 жылы Сан-Диегода және 1977 жылы Сан-Францискода өткен американдық гараж сатуларына арналған көрмелерді қайта қарады. MoMA атриумында өткен сату Рослердің гараж сатуларына деген қызығушылығынан туындады, бұл шағын ауқымды, жергілікті "шағын қалалар мен қала маңындағы" сауданың әлеуметтік түрі, көбінесе әйелдер ұйымдастырып, қатысады, ол Нью-Йорктен, онда мұндай құбылыстар сол кезде толығымен белгісіз болған, Оңтүстік Калифорнияға көшкен кезде алғаш рет танысқан. Мұражай кураторларының өтініші бойынша ол 1999 жылдан бастап бірнеше еуропалық өнер орындарында және Нью-Йорк қаласында мұндай сатуларды қайтадан ұйымдастырды, нәтижесінде 2010 жылғы Базель өнер жәрмеңкесімен бірге Базельдегі мәдени тарих мұражайында өткен Fair Trade Garage Sale және 2012 жылы MoMA-да өткен көрме болды. 2012 жылғы MoMA-дағы “Meta Monumental Garage Sale” 14 000-нан астам затты ұсынды, оның ішінде Рослердің жинаған заттары – олардың көп бөлігі бұл жұмыстың бұрынғы нұсқаларынан ауыстырылды, сондай-ақ мұражай қызметкерлері мен жұртшылықтан алынған заттар. Сонымен қатар, екі газет саны және екі қоғамдық талқылау өтті, олардың бірінде баға мен мағына туралы сұрақтарды бағалау үшін экстрасенс қатысты. 1973 жылдан бері бұл жұмыс өнер мен құндылық туралы сұрақтарды тудыруға арналған, өйткені шаралар әрқашан мұражайларда және коммерциялық емес галереяларда немесе олармен байланысты кеңістіктерде өткізілді, сондай-ақ әйелдер үнемі экономикалық жағынан келісе алатын шекаралық тұрмыстық кеңістіктерге назар аударуға арналған. 2005 жылдың қарашасынан бастап e flux "Марта Рослер кітапханасын" демеледі, ол өнер институттарының, мектептердің және кітапханалардың жанындағы орындарда қоғамдық ресурс ретінде қолжеткілі болған оның жеке коллекциясынан 7500-ден астам томдық оқу залын ұйымдастырды. Коллекция e flux-тың Нью-Йорк галереясында басталды, содан кейін Германияның Франкфурт қаласындағы Frankfurter Kunstverein-ге, МуХКА (Қазіргі заманғы өнер мұражайымен) бірге Антверпеннің NICC-ге, Берлиндегі Біріккен Ұлттар алаңындағы мектепке, Париждің Ұлттық өнер тарих институтына, Эдинбургтегі Stills-ке, Ливерпульдегі Джон Мур өнер мектебіне және Массачусетс университетінің Амхерст қаласындағы галереясына барды, содан кейін тоқтатылды. "Марта Рослер кітапханасында" келушілер оқып отыруға немесе тегін көшірмелер жасауға мүмкіндік алды. Жобамен бірге жергілікті оқу топтары мен қоғамдық оқулар сияқты басқа да жобалар ұйымдастырылды. 2018 жылы Нью-Йорк қаласындағы еврей мұражайы Марта Рослер: Ерекше, суретшінің бес онжылдық тәжірибесін көрсететін көрме ұсынды, онда 1960 жылдардан бергі инсталляциялар, фотосуреттер сериялары, мүсіндер және бейнелер көрсетілді.

Активистік және саяси өнер

Рослердің Диа өнер орталығындағы жеке көрмесінің басты себебі – баспанасыздықтың көрінбейтінін және әлеуметтік жағдайы нашар адамдарды жасыруға бағытталған қалалық саясатты әшкерелеу болды. Бірақ, көрменің аз ғана сын-тегесі, ол Америкадағы баспанасыздық мәселесін шешуге көп көмектеспегендігінде болды. Суретші ретінде белсенді жұмыс істеу мен белсенді болу арасындағы айырмашылық туралы сұрағанда Рослер: «Белсенді болу үшін сіз, әдетте, нақты бір қоғамдық топпен және нақты бір мәселе немесе мәселелер жиынтығымен, сондай-ақ нақты нәтижелермен қарқынды жұмыс істеуіңіз керек. Ал мен суретшімін. Мен өнер туындыларын жасаймын. Сонымен қатар, мен толық уақытты профессормын. Белсенділік – үздіксіз жүріп жатқан үдеріс. Бұл жобада белсенділермен жұмыс істегенім рас, бірақ бір нәрсе анық: белсенділер көрме немесе саяси науқан арқылы, әсіресе алты ай ішінде шешілмейтін мәселелердің өзінің шешіледі деп күтпейді», – деді. Рослер азаматтық құқықтардан бастап соғысқа қарсы күреске, әйелдер құқықтарына дейін көптеген әлеуметтік және саяси идеялар төңірегінде жұмыс істегені белгілі. Осы ақпаратты және оның «белсенді» деген анықтамасын ескере отырып, Рослердің белсенділік немесе саяси жұмыс жасайтын суретші екенін айтуға болады. Рослер – профессор және ол жиі студенттерімен бірлесіп жұмыс істейді, осы тақырып бойынша әртүрлі көзқарастары бар саяси өнердің жаңа буынын қалыптастырады.

Жеке өмір

Рослердің ұлы – суретші-график, комикстер жазушысы Джош Нойфельд; олар бірнеше жобада бірлесіп жұмыс істеген.

Жарияланған еңбектер

Марта Рослердің эсселері каталогтарда, журналдарда, мысалы, Artforum, Afterimage, Quaderns және Grey Room-да, сондай-ақ Women Artists at the Millennium (October Books / MIT, 2006) сияқты жинақтарда кеңінен жарияланды. Ол көптеген басқа «сөз туындылары» мен фото/мәтіндік басылымдарды жариялады; қазір Джулия Чайлд пен Крейг Клейборн арасындағы мазаққа толы диалогты зерттеп, Ресейдегі әйелдер бейнесін талдап немесе репрессияға, дағдарысқа және соғысқа реакцияларды қарастырып жатыр. Оның 1981 жылғы «In, Around, and Afterthoughts (on documentary photography)» эссесі жиі сілтеме жасалып, қайта басылды және аударылды, фотосуреттің бейтараптығы туралы мифтерді жоюда және фотосурет мағынасын анықтаудағы институттық және дискурсивті жағдайдың маңыздылығы туралы пікірталас тудыруда маңызды рөл атқарды. Рослер фотосурет, өнер және жазу саласында он алты кітап жариялады. Олардың ішінде «Decoys and Disruptions: Selected Essays 1975–2001» (MIT Press, 2004), «Passionate Signals» (Cantz, 2005), «In the Place of the Public: Observations of a Frequent Flyer» (Cantz, 1997) және «Rights of Passage» (NYFA, 1995) фотокітаптары бар. «If You Lived Here» (Free Press, 1991) кітабында Диа жобасы – тұрғын үй, баспанасыздық және қалалық өмір туралы мәселелер талқыланады және толықтырылады. 2006 жылы ағылшын және басқа тілдерде бірнеше кітап жарық көрді, соның ішінде Рослердің жаңа сөз созбен кіріспесі бар «3 Works» (Нова-Скотия өнер және дизайн колледжінің баспасы) кітабының 25 жылдық басылымы. 2007 жылы кейбір эсселер мен бейне түсірілімдер сценарийлерінің испан тіліне аудармасы бар «Imágenes Públicas» жинағы жарық көрді. Оның «Culture Class» кітабы, джентрификация, суретшілер, өнер институттары және «Мәдениет класы» теориясы туралы, 2013 жылы e flux және Sternberg Press баспаларында жарық көрді.