Кіріспе

Америка Құрама Штаттарындағы Пенсильвания және Делавэр арасындағы шекара

Он екі мильдік шеңбер – Делавэр мен Пенсильвания арасындағы шекараның басым бөлігін құрайтын шамамен дөңгелек доға. Ол әртүрлі дөңгелек доғалардың біріктірілуінен тұрады. Шамамен және өзгермелі 12 миль (19 км) радиусы бар шеңбер, Делавэр штатының Нью-Касл қаласында орналасқан. 1750 жылы шеңбердің ортасы Нью-Касл қаласындағы сот үйінің күмбезінде бекітілді. Он екі мильдік шеңбер Делавэр өзеніне дейін созылады. Шеңбердің "Арк сызығы" деп аталатын шағын бөлігі, Делавэр мен Мэрилендті бөліп тұратын және Атлант мұхитының орталық бөлігіне жататын Мейсон-Диксон шекарасының бір бөлігін құрайды. 1934 жылға дейін нақты белгіленбеген екі кішкентай бөлік Делавэр және Нью-Джерси штаттары арасындағы шекараның бөліктерін құрайды. Көптеген адамдар он екі мильдік шеңберді АҚШ-тағы жалғыз нағыз арка тәрізді аумақтық шекара деп санайды, бірақ Оңтүстіктегі кейбір қалалар, соның ішінде Джорджия штатындағы Плейнс қаласы да дөңгелек шекараға ие. Дегенмен, он екі мильдік шеңбер – АҚШ-тың жалғыз дөңгелек тәрізді штаттық шекарасы. Оның тарихы 1681 жылға дейін жетеді, сол кезде король Чарльз II Уильям Пеннге бұрыннан бекітілген Мэрилендтен солтүстікке қарай жер берген. Чарльз ерекше жағдай жасады, ол Нью-Каслдың айналасындағы 12 мильді және жартыаралды кеңейтті, себебі бұл жерлерді голланд отарлаушыларынан жеңіп алған Йорк герцогы иеленген. Кейін, 1682 жылдың 24 тамызында герцог бұл жерлерді Пеннге де берді, оған:

Шеңбердің шекаралары 80 жылдық Пенн-Кальверт шекаралық дауының орталық мәселесі болды. Шеңбердің Делавэр өзеніне дейін созылуы ерекше аумақтық иеленуге мүмкіндік береді. Су арналарын бойлай өтетін аумақтық шекаралардың көпшілігі су арнасын екі аумақтың біріне екі тәсілдің бірімен бөліп береді: су арнасының орта сызығы (Гроцийден кейінгі Гротиан әдісі) немесе көбінесе негізгі ағын арнасының ортасы немесе тальвег (ағын арнасының ең төменгі нүктесі). Алайда, келісімшарт мәтініне сәйкес, он екі мильдік шеңберде Делавэр өзенінің шығыс жағындағы (Нью-Джерси) төменгі ағыс белгісіне дейінгі барлық бөлігі Делавэр штатының аумағы болып табылады (Вермонт және Нью-Гэмпшир штаттары арасында да осыған ұқсас жағдай бар, онда шекара Коннектикут өзенінің батыс жағалауы ретінде анықталады, ал өзен мен көпірлер Нью-Гэмпширдің толық иелігінде қалады). Нью-Джерси бұл талапты жиі даулап келеді, өйткені Делавэр өзені бойындағы оның қалған аумақтық шекаралары орта сызық және тальвег әдістерімен анықталады. 1813 жылы Делавэрдің заң шығарушы органы Пи Пэтч аралын Америка Құрама Штаттарының үкіметіне беру туралы акт қабылдады, ал 1820 жылы Нью-Джерси аралдың негізінен өзеннің Нью-Джерси жағында болғандықтан, оларға тиесілі екенін мәлімдеді. Бас прокурор Уильям Уерт Делавэрдің жағын қолдады. 1840 жылдары Пи Пэтч аралына қатысты келіспеушілік екі қарама-қайшы округтік сот шешіміне әкелді: Делавэр округі бүкіл өзеннің (және оның аралдарының) Делавэрге тиесілі екенін шешті, ал Нью-Джерси округі арал Нью-Джерсиге тиесілі болғанын, және оны Нью-Джерси азаматы доктор Генри Гейлге бергенін шешті. Президент Джеймс К. Полктің ұсынысы бойынша тараптар төрелікке келісті, нәтижесінде Делавэрдің талабы расталды. Төрелік дауды толығымен шешпеді және ол бірнеше рет АҚШ Жоғарғы Сотына (барлығы "Нью-Джерси Делавэргә қарсы" деп аталады) әкелінді, әсіресе 1907, 1934, 1935 және 2008 жылдары. 1934 жылғы сот шешімінде осы аумаққа қатысты талаптардың толық тарихы келтірілген.

Жоғарғы соттың екі штатқа осы мәселе бойынша әрі қарай сотқа жүгінуге тыйым салуына қарамастан, олар 2005 жылдың қарашасында сот алдында болды, ол кезде Нью-Джерсидің Делавэр өзенінің Нью-Джерси жағалауында сұйытылған табиғи газ терминалын салуға арналған BP-нің жоспарларын мақұлдауға тырысуы Делавэрдің жағалау аймағы туралы заңына қайшы келді. 2006 жылдың 23 қаңтарында сот шекаралық дауды зерттеу үшін арнайы сарапшыны тағайындады, ал 2008 жылдың 21 наурызында оның есебін бекітті, ол Делавэрдің билігін негізінен қолдады. Осы уақытта Делавэр штатының өкілдер палатасы штаттың мүддесін қорғау үшін Ұлттық гвардияны шақыру туралы (символдық) заң жобасын қарастырды, ал Нью-Джерси заң шығарушылары осы жерден өзеннің жоғарғы жағында орналасқан "Нью-Джерси" соғыс кемесі туралы пікір білдірді.

Айналманы зерттеу

Пенсильванияның танымал астрономы және аспап жасаушысы Дэвид Риттенхаус Нью-Касл қаласының төңірегіндегі шеңберді өлшеді деген қауесеттер қалыптасқан, бірақ бұл рас емес болуы мүмкін. Бұл шеңберді алғаш рет 1701 жылы Тейлор және Пирсон есімді жер өлшеушілер салған. 1813 жылы Уильям Бартонның "Дэвид Риттенхаус өмірінің естеліктері" еңбегінде Риттенхаус 1763 жылы осындай өлшеу жұмысына қатысқан деген болжам айтылады, бұл Риттенхаус "Нью-Каслға барғаны үшін" ақы алғаны туралы хатына негізделген, бірақ Риттенхаусқа нақты қандай ақы төленгені туралы мәлімет жоқ. Оның өмірбаяушысы Брук Хиндл Риттенхаус ендік немесе бойлық есептеулеріне көмектескен болуы мүмкін деп болжайды.