Кіріспе

chembox
| Name = Demeton S methyl
| verifiedrevid = 443564434
| Reference=
| ImageFile=Demeton S methyl.png
| PIN=S [2 (Этилсульфанил)этил] O,O диметилфосфоротиоат
| OtherNames=1 (Диметоксифосфорилтио) 2 (этилтио)этан, S [2 (Этилтио)этил] O,O диметилфосфоротиоат, Деметон метил; O,O Диметил 2 этилмеркаптоэтил тиофосфат; Метазистокс; Метил меркаптофос; Метил систокс
|Section1=
|Section2=Chembox қасиеттері
| Formula = C6H15O3PS2
| MolarMass=230,28 г/моль
| Appearance=Майлы, түссізден ақшыл сары сұйықтық
| Density=1,2 г/см³
| MeltingPt=
| BoilingPtC=118
| Solubility=0,33 г/100 мл
| VaporPressure = 0,0004 мм рт.ст. (mmHg)

Тарих

Деметон S метилін алғаш рет 1950 жылы Шредер сипаттады және бұрын қолданылған деметонға қарағанда адамдарға аз зиянды болғандықтан пестицид ретінде кеңінен қолданылды. Бастапқыда ол көбінесе 70:30 O:S қатынасында O-метил деметонмен бірге қолданылды. 1957 жылдан бастап тек таза деметон S метил ғана қолданылды. Жоғары улылығы және адамдарға ауыр зиянды әсері болғандықтан, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы деметон S метилін аса қауіпті зат ретінде жіктейді және оны бүкіл әлемде ауыл шаруашылығында қолдануға тыйым салады.

Құрылымы мен реактивтілігі

Деметон S Метил – құрылымдық тұрғыдан VX-қа өте жақын қосылыс. Оның құрамы C6H15O3PS2. Деметон S Метилдің молекулалық салмағы 230,28 г/моль. Ол сарымсақ иісі бар, түссіз немесе ақшыл сары түсті майлы сұйықтық түрінде көрінеді. Оның тығыздығы 1,2 г/см³, бұл оны судан сәл ауыр етеді. Балқу температурасы мен қайнау температурасы тиісінше <25 °C (<77 °F) және 118 °C (244 °F), алайда қосылыс қайнау температурасына жетпей ыдырай бастайды. Өте төмен 0,0004 мм рт. ст. (at) көрсеткіші Деметон S Метилдің өте баяу булануын және көбінесе сұйық күйде қалуын қамтамасыз етеді. Деметон S Метил алдыңғы нұсқасы Деметонға қарағанда тұрақсыз, бірақ адамдарға аз улы болғандықтан оның орнына қолданылады. Деметон S Метил сілтілік ортада тез гидролизденеді. Деметон S Метил суда және көптеген органикалық қосылыстарда жақсы ериді.

Синтез

Деметон С метилін синтездеудің үш жолы бар. Оны тиодигликоль мен диметилтиофосфат арасындағы реакция арқылы жасауға болады. Бұл жағдайда диметилтиофосфаттағы күкірт тиодигликольдің бір оттегі атомына шабуыл жасайды. Диметилтиофосфаттың бір оттегі атомы өз кезегінде фосфатпен қос байланыс құрады және сутегін жоғалтады, ол тиодигликольдің екінші жағындағы гидроксил тобымен суды құрайды. Екінші синтез жолы – диметил дитиофосфор қышқылын 2 (этилмеркапто)этил хлоридімен алкилдеу. Үшінші жолы – тиодигликольден бір гидроксил тобы кем болған, яғни тиодигликольге ұқсас 2 (этилтио)этанол мен O,O диметилфосфохлортиоаттың реакциясы арқылы жүзеге асырылады. Бұл спирттің хлорлануы, гидролизі және дегидрохлорирленуі арқылы өтеді.

Қол жетімді нысандар

Деметон S метил ерітінді түрінде әлі де қолжетімді, бірақ оның жоғары уыттылығына байланысты көптеген елдерде қолдануына тыйым салынған.

Әрекет ету механизмі

Деметон S метил холинестераза ферментін тежейді, ол ацетилхолиннің (AChE) ыдырауын қамтамасыз етеді. Деметон S метилдің әсерінен AChE жинақталып, нейротрансмиссияның бұзылуына себеп болуы мүмкін. Бұл бұлшықет функциясының нашарлауына және тіпті тыныс алудың тоқтауына, содан кейін өлімге алып келуі мүмкін.

Метаболизм

Жануарлармен жүргізілген тәжірибелер деметон S метил туындыларының көбісі зәрмен шығарылатынын көрсетеді. Деметон S метилінің көп бөлігі деметон S метил сульфоксидіне айналады, онда тізбектегі күкіртке оттек тобы қосылады. Бұл сульфоксид тағы бір оттек тобын қосу арқылы одан әрі метаболизмге ұшырап, деметон S метил сульфонына айналады. Деметон S метилін метаболизмдеудің тағы бір жолы – деметонның оттек тобын деметилдеу. Бұл деметилденген форма сульфоксид және сульфон түрінде кездесуі мүмкін. Соңында, O-метилфосфорлы эфир тобының деэстерификациясы жүзеге асып, одан кейін метилдену және сульфоксидтеу процестері өтеді. Бұл метилсульфинил-2-этилсульфинилэтан және метилсульфинил-2-этилсульфонилэтанның түзілуіне алып келеді.

Қолданылуы

Деметон S Метил – органикалық фосфорлы қосылыс, ол ауыл шаруашылығында, негізінен өсімдіктердің шырынын соратын жәндіктерге қарсы тиімді инсектицид және акарицид ретінде қолданылған. Ол жемістерде, көкөністерде, картоп, қызылша және хмелде кездесетін шыбжықтарды, кенелерді және ақ шыбжықтарды жою үшін пайдаланылды. Деметон S Метил өсімдікке сіңіріліп, оның ішінде таралады, бұл өсімдіктің шырынын сорып, онымен қоректенетін жәндіктерді өлтіруге жеткілікті деңгейде концентрацияға жетуіне мүмкіндік береді. Ауыл шаруашылығында метилдеметон О изомері мен S изомерінің шамамен 70:30 арақатынастағы қоспасы түрінде қолданылды. Дегенмен, S изомерінің жәндіктерге О изомерінен гөрі улы екені анықталды. Тазартылған S изомерінің түрі енгізілгеннен кейін және оның қолжетімділігі артқаннан соң, ол ауыл шаруашылығындағы қоспаны ығыстырды.

Адам денсаулығына әсері

Метил-С-деметонның уыттылығы туралы көптеген деректер жағдайлар бойынша зерттеулерден алынған, көбінесе химиялық заттармен кәсіби байланыста болған адамдардан. Метил-С-деметонды өсімдіктерге көбінесе уақытша жұмыс істейтін бүркігіштер шашыды. Метил-S-деметонды кәсіби түрде пайдаланатын бүркігіштерді зерттеуде денсаулыққа тигізетін әсері бағаланды. Бүркігіштер күніне 8 сағат жұмыс істеді, ал улану белгілері әсер еткеннен кейін 1-18 күн аралығында пайда болды. Уыттың негізгі белгілері: ұйқышаңдық, құсу, іш ауруы, диарея, жүрек айну, шаршау, бас ауруы, тыныс алуда қиындықтар, сілекей және көзден жас шығу. 25 бүркігіштің сарысу холинэстеразасының деңгейі бақылау тобымен салыстырғанда 64%-ға төмендеген. Бір улану жағдайында, 50-500 мг метил-S-деметонды дене салмағының 1 кг-на қабылдау нәтижесінде жедел қан-тамырлық жеңілсіздікке және уланудан кейін 83 сағаттан соң өлімге әкелді. Ол жұмыс аптасында бас ауруы, жүрек айну және бас айналу сезіміне шалдықты, бірақ демалыс күндері бұл белгілер басылды. Кейіннен ол аштық сезіміне тап болды және қарапайым ойлау тапсырмаларын орындау қиын болды. Ол ауруханаға түсті, онда оның сарысу холинэстеразасының деңгейі өте төмен екені анықталды. Бұл көрсеткіш қалыпты деңгейге жеткеннен кейін үйіне жіберілді. Тағы бір жағдайда, екі жасар бала деметон-S метилді жұтқаннан кейін ауруханаға түсті. Симптомдары: шамадан тыс сілекей, құсу, бронхтардың гиперсекрециясы, пульс жиілігі мен оқушының мөлшеріне мускариндық әсер, және жеңіл брадикардия. Бұл жағдайда да сарысу холинэстеразасының деңгейі айтарлықтай төмендеді, бірақ ауруханаға түскеннен кейін бастапқы деңгейге қайта келді. Соңында, деметон-S метилмен өзін-өзі өлтіруге әрекет еткен бір жағдай тіркелді.

Уыттылық

ФАО/ДДСҰ-ның пестицид қалдықтары жөніндегі бірлескен отырысы деметон S метилдің жоғары улы органофосфорлы инсектицид екенін анықтады. Ұзақ мерзімді әсерге байланысты салдарлар тумауы мүмкін. Бұдан бөлек, деметон S метил қоршаған ортада ұзақ сақталмайды және тірі организмдерде жиналмайды. Алайда, деметон S метил су омыртқалыларына өте жоғары уытты, сондай-ақ құстар мен балықтарға да зиянды.