Кіріспе

Сыртқы құйрық роторы жоқ тікұшақ құйрық жүйесі. NOTAR ("құйрық роторы жоқ") – құйрық роторын пайдаланбайтын тікұшақ жүйесі. Ол McDonnell Douglas Helicopter Systems компаниясы (Hughes Helicopters компаниясын сатып алу арқылы) әзірленген. Жүйе құйрық бағанасының ішінде орналасқан желдеткішті пайдаланып, төмен қысымды ауаның көп көлемін жасайды, ол екі жарықтан шығып, Коанда эффектісін қолдана отырып, құйрық бағанасы бойында ауаның шекаралық қабатын құрайды. Бұл шекаралық қабат құйрық бағанасының айналасындағы ауа ағынының бағытын өзгертеді, соның салдарынан негізгі ротордың айналу моментінен туындаған фюзеляжға берілетін күшке қарсы итеру күшін жасайды. Бағыттық бұрылуды басқару құйрық бағанасының соңында орналасқан, тесіктелген, айналатын барабан арқылы жүзеге асырылады, ол тікелей реактивті итергіш деп аталады. NOTAR-дың жақтастары бұл жүйенің дәстүрлі құйрық роторына қарағанда тыныш әрі қауіпсіз жұмыс істейтінін айтады.

Даму

Дұрыс моментті басқару үшін бағытталған ауа қолданылысы 1945 жылы британдық Cierva W.9 тікұшағында сынақтан өтті. 1957 жылы Aerotecnica компаниясы жасаған испандық прототип, құйрық роторының орнына турбинадан шығатын газдарды пайдаланып ұшты. Бұл модель Aerotecnica AC 14 деп аталды. Fiat 7005 тікұшағында, фюзеляждың арт жағында орналасқан құйрық қанаттарының каскадына қарсы соққан итеру винті қолданылды. NOTAR жүйесін әзірлеу 1975 жылға дейін жетеді, сол кезде Hughes Helicopters инженерлері тұжырымдамалық әзірлеу жұмыстарын бастады. 1981 жылдың 17 желтоқсанында Hughes алғаш рет NOTAR жүйесімен жабдықталған OH 6A тікұшағын ұшырды. OH 6A тікұшағы (сериялық нөмірі 65 12917) АҚШ Армиясы Hughes-қа NOTAR технологиясын әзірлеу үшін берді және Hughes АҚШ Армиясы үшін жасаған екінші OH 6 тікұшағы болды. Прототиптің күштірек модификацияланған нұсқасы алғаш рет 1986 жылдың наурыз айында ұшты (содан кейін McDonnell Douglas Hughes Helicopters компаниясын сатып алды). Түпнұсқа прототиптің соңғы ұшуы 1986 жылдың маусым айында болды және қазір Алабама штатының Форт-Новосел қаласындағы АҚШ Армиясының Әуе күштері мұражайында сақталады. Кейіннен NOTAR 520N (N520NT) өндірістік үлгісі жасалды және 1990 жылдың 1 мамырында алғаш рет ұшты. Ол Apache AH 64D тікұшағымен соқтығысып, 1994 жылдың 27 қыркүйегінде апатқа ұшырады, Apache тікұшағы үшін эскорт ретінде ұшып бара жатқанда.

Тұжырымдама

Тұжырымдаманы жетілдіруге үш жылдан астам уақыт кеткенімен, NOTAR жүйесі теориялық тұрғыдан қарапайым және Coandă эффектісін пайдаланып, бағытты басқаруды қамтамасыз етеді. Өзгермелі қанатты желдеткіш артқы фюзеляждың құйрық бағанасының алдында орналасқан және негізгі ротор берілісімен қозғалады. Бұл желдеткіш төмен қысымды ауаны құйрық бағанасының оң жағындағы екі ойық арқылы жібереді, бұл негізгі ротордан төмен қарайтын ауа ағынының құйрық бағанасына жабысып, көтерілу күшін тудырады, соның салдарынан бағытты басқару мүмкіндігі пайда болады. Бұл тікелей реактивті жылдамдатқышпен және тік қанаттармен күшейтіледі. NOTAR жүйесінің артықшылықтары – қауіпсіздіктің жоғарылауы (құйрық роторының әрекетке ұшырау қаупі) және сыртқы шудың айтарлықтай төмендеуі, себебі тікұшақтардың құйрық роторлары көп шу шығарады. NOTAR жүйесімен жабдықталған тікұшақтар FAA сертификаттаған ең үндемейтін тікұшақтардың қатарына жатады.