Құнды Емес

Кіріспе

Якоб Михайлович Гординнің пьесасы "Құндылықсыз" (түпнұсқа идиш атауы דער מטורף, Der Meturef) – Якоб Гординнің 1908 жылғы пьесасы. Лулла Розенфельд оны "ауылдық тарлық пен қорқыныш туралы зерттеу" деп сипаттады, ал пьесаның басты кейіпкері Бен Зион Гарбер – "өзінің ортасымен түсінілмей, соңында құрылысқа ұшыраған гений иесі".

Әңгіме

Бен Сион Украинадағы шағын фабрика қаласы – Сорокада тұратын сауатсыз бай зауыт иесінің ұлы. Ол бизнес әлемінде байланысты адалсыздықты қабылдамай, қарсылас (құлдырап бара жатқан) фабрика иесінің қызы Лиза Розенбергке жасырын ғашық болады, ол Бен Сионның үлкен ағасымен үйленуге міндеттенген. Ол Бен Сионмен қашып кетуге жақындады, бірақ оны тым балалық идеалистікке бой алдырған, тым арманшыл деп санайды. Ойын бойында, тіпті үйленгеннен кейін де, ол екі ағайынның арасында қиналып жүреді. Үйленуден кейін Бен-Цион әкесімен ұрысып, кедей ағасы Исрол Якоб пен оның әйелімен бірге тұрады. Ол ғылыми байқауларын Одесса газетінде жариялайды, сағатшы болады және мәңгілік қозғалыс машинасының үстінде жұмыс істейді. Ол атеист немесе шайтанмен сөз байласыпты деген қауесет таралады. Бірде ол күйеуінің әйелін ұрып жатқанын тоқтатуға араласады, ал екеуі де оны ұрады. Ол еврей мектебіндегі балаларға жасалған зорлық-зомбылықты, фабрикалардағы, соның ішінде әкесінің зауытындағы антисанитариялық жағдайды әшкерелейді. Ол қауіпті жаулар тудырып жатқаны туралы ескертулерді елемейді. Екінші актінің соңында ол мәңгілік қозғалыс машинасының құрастыруын аяқтауға айналып келгенде, Лиза анасынан хабаршы ретінде келіп, оған әкесінің ауыр сырқатқа шалдыққанын айтады. Олардың әңгімесі олардың әлі де бір-бірін жақсы көретінін, бірақ енді екеуі үшін де бақыттың мүмкін емес екенін көрсетеді. Бір сәтте Бен-Цион оған: «Шекспирдің Офелиясы өзін-өзі суға батырады. Ал бұл Офелия менің ағаммен үйленеді», – дейді, ал Лиза оған: «Ол таза, мөлдір суға батып, бір рет өлді, ал бұл Офелия батпақтың лас сазында күн сайын өледі», – деп жауап береді. Олар сөйлесіп жатқанда, фанатикалық қала тұрғыны келіп, Бен-Ционның машинасының бұзылуына себеп болады. Үшінші акт, көрінеу, өліп бара жатқан әкесімен басталады, ол дәрігерді шақырудан бас тартады. Бен-Цион кіргенде, қолында чемоданмен, үлкен ағасы одан мүліктің тең бөлігін алу үшін өсиетнамені көрсетуді талап етеді. Бен-Цион қаладан кетуді жоспарлап отырғанын айтады. Ағасының машинаны бұзуға келіскені белгілі болады. Әкесінен кешірім сұрағаннан кейін, ол чемоданды ашады, ішінде тапаншаны көрсетеді және өзін жүрегіне атып өлтіреді. Әкесі өліп бара жатқан Бен-Ционға өсиет бар екенін және оның мүлігі екі ұлға тең бөлінетінін айтуға тырысады, бірақ бәрі бекер. Пьеса Бен-Ционды өзіне қол жұмсауға итергені үшін бәрі кінәлі деп қорқытып, Лизаның Бен-Ционды әрқашан жақсы көргенін және басқалардың «ақиқаттан қорқып, оны өлтіргенін» жариялаумен аяқталады. Бен-Цион мен Лиза Розенбергтің рөлдерін бастапқыда Яков пен Сара Адлер ойнады.

Ben Zion is the son of a rich, illiterate factory owner in Soroka, a small factory town in Ukraine. Rejecting the dishonesty he sees as tied up in the world of business, he is secretly in love with Lisa Rosenberg, daughter of the owner of a rival (failing) factory, who is engaged to be married to Ben Zion's coarse older brother. She almost elopes with Ben Zion, but finds him too childishly idealistic, too much a dreamer. Throughout the whole play, even after her marriage, she is torn between the two brothers. After the marriage, Ben Zion quarrels with his father and goes to live with his poor uncle Yisrol Yakob and his wife. He published scientific observations in an Odessa newspaper, becomes a watchmaker, and is working on a perpetual motion machine. It is rumored that he is an atheist or in league with the Devil. At one point he intervenes to stop a husband from beating his wife, and is beaten in turn by both. He protests the mistreatment of children in a Jewish school, exposes unhygienic conditions in factories, including his father's. He ignores warnings that he is making dangerous enemies. Toward the end of Act II, he is on the verge of completing his perpetual motion machine, when Lisa comes as an emissary from his mother, to tell him that his father is gravely ill. Their dialogue makes it clear that they are still in love, but that happiness is no longer possible for either of them. At one point, Ben Zion says to her "Shakespeare's Ophelia drowns herself. This Ophelia marries my brother," to which Lisa replies, "She drowned in clear pure water and died only once, while this Ophelia dies every day in the filthy mire of a swamp." While they are talking, a fanatical townsman comes and destroys Ben Zion's machine. Act III begins with the father, apparently dying, refusing to see a doctor. As Ben Zion enters, suitcase in hand, the older brother is demanding that he produce a will, to avoid Ben Zion receiving an equal part of his fortune. Ben Zion says he plans to leave the town. It becomes clear that his brother consented in the destruction of the machine. After asking his father's forgiveness, he opens the suitcase, revealing a gun, and shoots himself in the heart. The father tries, in vain, to tell the dying Ben Zion that there is, indeed, a will, and that his fortune was to be shared equally by the two sons. The play ends with the brother terrified that he will be blamed by all for driving Ben Zion to suicide, and with Lisa declaring that she has loved Ben Zion all along and that the others "killed him with their fear of the truth". The roles of Ben Zion and Lisa Rosenberg were originally played by Jacob and Sara Adler.