Кіріспе

Мектептегі әлеуметтік жұмыс – бұл оқушылардың психоәлеуметтік функциясын жақсартуға, олардың денсаулығы мен әл-ауқатын нығайтуға және оқушыларға академиялық қабілеттерін дамытуға көмектесетін әлеуметтік жұмыстың мамандандырылған саласы. Американың Мектептік әлеуметтік жұмыс қауымдастығы мектептік әлеуметтік жұмыскерлерді "психикалық денсаулық мәселелері, мінез-құлық мәселелері, оңтайлы мінез-құлықты қолдау, академиялық және сыныптық қолдау көрсету, мұғалімдермен, ата-аналармен және басшылармен консультация жүргізу, сондай-ақ жеке және топтық кеңес беру/терапия жасау" деп сипаттайды. Мектептік әлеуметтік жұмыскерлердің міндеттеріне психоәлеуметтік бағалау және араласу, оқушылар мен отбасыларына кеңес беру, бейімделу мінез-құлқын бағалау, ойын-сауық терапиясы, денсаулық сауаттылығын арттыру, мүмкіндігі шектеулі оқушылардың әлеуметтік және даму тарихын зерттеу, тәуекел топтарындағы оқушыларды анықтау, қоғамдық ресурстарды мектепке енгізу, қорғаушылық, көмекке мұқтаж оқушыларды анықтау және мектеп жүйесіндегі жүйелі өзгерістерді ілгерілету, сондай-ақ дағдарыс жағдайларына араласу және жанжалдарды шешу кіреді.

Ұлыбритания

Маргарет Фрере, Лондонның орталық ауданындағы кедейлер мектебін басқарған, 1898 жылы еріктілер кешкі аспан, киім-кешек және аяқ киім таратқанына қарамастан, кедей балалар жетіспей тамақтандырылып, нашар киіндірілгенін байқады. Ол, егер үйлерге барып, көмек көрсетілмесе, жағдайдың жақсаруы мүмкін емес екенін түсінді. Жаңа мектептік күтім қызметі еріктілерге сүйенді, бірақ оларды бастапқыда Лондон қалалық кеңесіне жұмыс істейтін екі әйел ұйымдастырды, олардың бірі Хелен Нусси болды. Теодора Мортон олардың басшысы және жаңа қызметтің жетекшісі болды. 1939 жылы Лондондағы барлық бастауыш мектепте 158 штаттық қызметкер және 5000 ерікті жұмыс істеді. Мектептегі әлеуметтік жұмыскерлер, басқалармен қатар, жаңа иммигранттардың қорғаушылары және төмен әлеуметтік-экономикалық жағдайдағы адамдарға әділдік пен теңдік көмектесетін әлеуметтік көмекшілер ретінде танылды, сондай-ақ үйге барып жұмыс істейтіндер де осы санатқа жатты. Бұл кең ауқымды және жарияланбаған процесс мектептегі әлеуметтік жұмыс қызметтерінің кеңеюіне әкелді. 1900 жылға қарай штаттардың үштен екісінде мектепке қатысу міндетті болды, ал 1918 жылға қарай барлық штаттарда мектепке қатысу міндеттілігі туралы заңдар қабылданды, бұл білім алу құқығын және жеке ерекшеліктері барлар үшін тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етті (оқу жылдамдығындағы айырмашылықтар да осыған жатты). Оқушылармен жұмыс істейтін қызметкерлер немесе қатысуды қамтамасыз ететіндер 1920 жылдарға қарай қонақ мұғалімдермен ауыстырылды, кейін оларды мектептегі көмекшілер деп атады. Олар өз жұмыстарында әртүрлі басымдықтар мен әдістер қолданды. Мысалы, арнайы мектептер, психосоциальды бағалау және бағыт беру, отбасылық араласу. 1917 жылы Чикагодағы мектепке қатысудан жалтарғандар туралы зерттеу "қоғамның әлеуметтік кемшіліктерін түсіне білетін мектеп қызметкерлеріне қажеттілік бар екенін" көрсетті және мектептегі әлеуметтік жұмыскерлер осы жауапкершілікке ең лайықты екенін дәлелдеді (Аллен Мирес, 1996, 25-бет). Әлеуметтік жұмыстың негізін қалаушылардың бірі Мэри Ричмонд өзінің 1922 жылғы "Әлеуметтік жұмыс дегеніміз не?" атты кітабында қонақ мұғалімге арналған толық тарауды арнады. Тестілеу қозғалысы мектептегі әлеуметтік жұмыстың дамуына да әсер етті. Тестілеу қозғалысы арқылы педагогтар жеке айырмашылықтар туралы білім алды, соның салдарынан кейбір балалардың мектепке баруы қажеттігін атап өтті, олардың әлеуметтік жағдайы тест нәтижелерімен байланысты болды. Соңында осы кезеңде Софонисба Брекинридж сияқты көшбасшылар мектеп пен білімнің болашақтағы жетістік пен бақытқа қалай әсер ететіндігі туралы алаңдаушылық білдірді және балалардың қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мектеп пен үйді байланыстыру қажеттігін жеткізді. Кейін 1920 жылдары психикалық гигиена қозғалысы мектептегі әлеуметтік жұмыстың қиын балалардың жүйке ауруларын және мінез-құлқындағы проблемаларды емдеуге, сондай-ақ әлеуметтік бейімдемеушіліктің алдын алуға бағытталғандығын көрсетті, бұл мектептегі әлеуметтік жұмыскерлердің емдік рөлінің бастамасы болды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде мектептегі кеңес беру сияқты, мектептегі әлеуметтік жұмыс та төмендеді. 1938 жылғы "Әділ еңбек стандарттары туралы" заң прогрессивті қозғалыс мектептерде әлеуметтік жұмыс басталуына ықпал етті, ал қоғамдық қоныс бағдарламалары да оның өсуіне үлес қосты. 1940-1960 жылдар аралығында мектептердегі іс-жұмыстар және топтық жұмыстар орнықты мамандыққа айналды. 1960 жылы оқушылармен жұмыс істеу туралы заңдар мектептегі әлеуметтік жұмыскерлердің мектеп саясатын және реформаларын дамытуға көбірек назар аударуын талап етті. Мектептегі әлеуметтік жұмыскерлерге мемлекеттік реформалар мен білім беру саласындағы зерттеулер әсер етті. Мектеп кеңесшілері сияқты, әлеуметтік жұмыскерлер де оқушылардың қажеттіліктерін шешуге шақырылды, сонымен қатар мектептегі оқушылардың қиындықтарының себептерін анықтауға көмектесті. Мектептегі әлеуметтік жұмыскер сол кезде мектептерге психоәлеуметтік мәселелер бойынша көмектесе алатын сарапшы ретінде қарастырылды. 1970 жылдары мектептегі әлеуметтік жұмыс отбасымен, қоғаммен, мұғалімдермен және басқа да мектеп қызметкерлерімен бірлесіп жұмыс істеуге көбірек көңіл бөлді. 1975 жылы АҚШ барлық мүгедек балаларды білім беру туралы заңды қабылдады (EAHC, P. L. 94 142). Бұл заң мектептегі әлеуметтік жұмыс қызметтерінің рөлін ерекше атап өтті. Кейін бұл заң 1990 жылы Мүгедектерді білім беру туралы заң деп аталды. 1970 жылдардың соңында инфляцияның қарқыны күрт өсіп, бюджет қысқартулары мектептегі әлеуметтік жұмыс мамандығына қауіп төндірді, әсіресе көптеген әлеуметтік жұмыскерлердің орнын басқа мектеп қызметкерлері иеленді. Ұлттық әлеуметтік жұмыс қауымдастығы (NASW) бұл мәселеге назар аудару және тәжірибешілерден жауап алу үшін ақпараттық бюллетень шығарды. Осы арқылы NASW зерттеу жүргізіп, мектептегі әлеуметтік жұмыскерлердің рөлі мен жұмыс моделі туралы басқалардың зерттеулерінің нәтижелерін қайталады, соның нәтижесінде мектептегі әлеуметтік жұмыс кеңейе берді. 1980 жылдары мектептегі әлеуметтік жұмыскерлер көптеген заңдарда "білікті персонал" ретінде қарастырылды, әсіресе 1988 жылғы Бастауыш және орта білім беруді жақсарту туралы түзетулерде. Бұл NASW-ның мамандыққа көбірек назар аударуына және санаттың қажеттіліктерін қанағаттандыруға көмектесті. NASW-ның мамандыққа белсенді қатысуы 1992 жылы емтиханмен бірге мектептегі әлеуметтік жұмыскердің куәлігіне әкелді. Содан бері интегративті бірлескен қызметтерге бейімділік байқалады. 1994 жылы мектептегі әлеуметтік жұмыскерлер Американдық білім беру заңына енгізілді. 1994 жылдың шілдесінде АҚШ-тың 64 мектептегі әлеуметтік жұмыскері, Орта Батыс мектептегі әлеуметтік жұмыс кеңесінің бастамасымен, Иллинойс штатының Эдвардсвилл қаласында бас қосып, Америка мектептегі әлеуметтік жұмыс қауымдастығын құрды. Олар ұйымның алғашқы конституциясын және ережелерін жасады. 2009 жылдың маусымында тағы бір ұлттық ұйым құрылды, Американдық мектептегі әлеуметтік жұмыс кеңесі, мамандықтың бағытын қарастырғаннан кейін, күштірек ұлттық дауыс мамандыққа пайдалы болады деген қорытындыға келді.

Германия

Германияда мектептегі әлеуметтік жұмыс 1970 жылдары басталды. «Schulsozialarbeit» – мектептегі әлеуметтік жұмыстың неміс тіліндегі атауы. Ол оқушыларға әлеуметтік дағдыларды, қарым-қатынастарды және жеке тұлғаны дамытуға көмектесумен айналысты. Бастапқыда бұл мектеп пен жастар әл-ауқатының институционалдық нысаны болды, мұнда мүмкіндігі шектеулі балаларға мектеп талаптарын орындау үшін, салауатты әлеуметтенуге және мектепке бейімделуге қолдау көрсетілді. Неміс мектептеріндегі әлеуметтік жұмыскерлер мектеп ортасындағы және оқушылардың жекелеген мәселелерін шешеді. Неміс жастар институты мектептегі әлеуметтік жұмысқа бағытталған алғашқы әлеуметтік жұмыс оқу бағдарламасын ұсынды. Бұдан бөлек, XXI ғасырдың әлеуметтік және экономикалық үлгілерінің өзгеруі отбасылардың да, балалардың да өміріне әсер етеді, бұл неміс педагогикасында мектептегі әлеуметтік жұмыстың маңыздылығын арттырады.

Үндістан

Мектептегі әлеуметтік жұмыс Үндістан Үкіметі тарапынан 21-ші ғасырда ресми түрде мойындалды. 1970 жылдардан бастап мектеп әлеуметтік қызметкерлері элиталық мектептерде кеңінен танылды, Карл Роджерс және басқалардың клиентке немесе адамға бағытталған тәсілдеріне негізделген американдық мектеп кеңес беру моделін қабылдады. Басты мақсат – баланың толыққанды әл-ауқаты. Орталық орта білім беру кеңесі мектеп әлеуметтік қызметкерлерін Денсаулық және салауаттылық мұғалімдері деп атайды, ал Интеграцияланған балаларды қорғау жүйесі (ICPS) мектеп әлеуметтік қызметкері мен мектеп кеңесшісі болуын қатаң талап етеді. Балалар даму орталығының (CDC) басшылығымен Кералада ICPS аясында құрылған психоәлеуметтік қызметтер схемасы 800 мектепке кәсіби қызметтер ұсыну үшін әлеуметтік қызметкерлермен келісімшарт жасады. Қызметтер тек жасөспірім қыздарға ғана шектелген, ал ұлдардың бағдарламаға тең қол жеткізу құқығы жоқ.

Теориялық негіздеме және қызметтер

Мектептегі әлеуметтік жұмыс әртүрлі практикалық модельдер негізінде ұйымдастырылған.

Дәстүрлі клиникалық модель

Джон Алдерсон алғашқы болып қазіргі дәстүрлі клиникалық модельдерді сипаттады. Жалпы, мектептер әлеуметтік өзгерістер моделінен түйін тіреп, негізгі назарды мектептегі бұзылған жағдайларға аударды; мектеп әлеуметтік қызметкерлерін қоғамдық ұйымдастыру әдістерін қолдануға шақырған қоғамдық мектеп моделі; және мақсатты жүйемен байланыстағы жүйелерге араласуды талап ететін, нақты әдістемеге баса назар жасамаған әлеуметтік өзара әрекеттесу моделі. Бұлар дәстүрлі модельдер деп белгіленді. Мүмкіндігі шектеулі оқушылар федералдық және штаттық заңнамада, соның ішінде Мүгедектерді білім беру туралы заң (P. L. 94-142) және Америка Құрама Штаттарының Оңалту заңының (504-тарау) негізінде ерекше балалар ретінде анықталады. Клиникалық модельде мектеп әлеуметтік қызметкерлері негізінен оқушылар мен отбасы мүшелерімен жеке жұмыс және топтық әдістерді қолданады; дәлелді практикаға және эмпирикалық зерттеулермен негізделген тиімді араласу әдістеріне көбірек мән беріледі.

Үй-мектеп-қоғамдастық қарым-қатынас үлгісі

Кейінгі мектеп әлеуметтік қызметкерлері қолданыстағы көпсалалы модельдердің элементтерін пайдаланды. Әлеуметтік өзара әрекеттесу моделі, әлеуметтік және эмоционалдық қиындықтары бар оқушылармен, сондай-ақ олардың отбасыларында (ата-аналарында) және мектептерде икемді және динамикалық өзара байланыс орнатуға бағытталған жұмысқа назар аударады. Бұл модель жүйелік теория мен транзакциялық жүйелер көзқарасына негізделген. Бұл модель рөлдің ішкі әдістемелік әртүрлілігін ұйымдастыруға жауап болды, жеке өзгерістерге немесе жүйелік өзгерістерге шектелудің орнына.

Мектеп-қоғамдастық-оқушылар қарым-қатынасы үлгісі

1973 жылы жетекші әлеуметтік қызметкер Лела Б. Костин мектеп, қоғам және оқушы, сондай-ақ олардың арасындағы байланыстарға баса назар аударатын осы модельді жасады. Осы модельде мектеп әлеуметтік қызметкерлері оқушылар мен мектеп персоналы үшін делдал, келіссөзші, кеңесші және қорғаушы рөлінде әрекет етеді, оқушылардың шағымдарын тыңдайды. Сондай-ақ, олар оқушылар, мұғалімдер және басқа мектеп қызметкерлері үшін бейресми топтар ұйымдастырады. Бұл модельде мектеп әлеуметтік қызметкері оқушылардың қасиеттерін, мектеп және қоғамның жағдайларын, сондай-ақ олардың нақты мақсатты топтарға (мысалы, химиялық тәуелділігі бар, мүмкіндігі шектеулі студенттер және т.б.) білім беру мүмкіндіктерінің қолжетімділігі мен сапасына тигізетін әсерін бағалауға да көңіл бөледі. Модель әлеуметтік оқыту және жүйелер теорияларына негізделген.

Клиникалық және қоршаған ортаның өзара әрекеттесу моделі

Бұл модель экологиялық жүйелер теориясына негізделген. Оны Frey және Dupper (2005) және Germain (2006) әзірлеген. Бұл модель адам мен ортаны тұтас, өзара әрекеттесетін жүйе ретінде қарастыруға бағытталған, онда әрқайсысы үнемі бір-біріне әсер етеді және қалыптастырады. Бұл модель адамның және ортаның күрделілігін ескере отырып, адамдардағы прогрессивті күштерді және жағдайлардың артықшылықтарын пайдаланады, сондай-ақ өсу мен бейімделу үшін ортадағы кедергілерді жоюға көмектеседі. Бұл модель тиімді динамикалық өзгерістерге алып келеді. Мектептегі әлеуметтік жұмыскерлердің рөлі білім базасының және оқушылардың қажеттіліктерінің артуымен, немесе оқушылардың қажеттіліктерін шешу мүмкіндіктерінің танылуымен кеңейе береді. Осы рөлдің кеңеюіне екі мысал: функционалдық мінез-құлықты бағалау – бұл мұғалімдермен сыныптағы ынтымақтастық моделінде жүзеге асырылатын, мектептегі жағымсыз мінез-құлыққа тиімді, эмпирикалық негізделген және бейімделген тәсіл (Waller, 2008), және мектептердің балалар мен жасөспірімдердің психикалық денсаулығын дамытуда, физикалық денсаулықты дамытудағыдай, негізгі рөл атқаруына көмектесудегі жетекшілік рөл. Шындығында, мектептегі әлеуметтік жұмыскерлердің рөлі оқушылардың қажеттіліктері, кеңес беру, білім беру және басқа мектеп қызметкерлерімен ынтымақтастық нәтижесінде айтарлықтай өсті (мысалы, Waller, 2008). Бұл жеткіліксіз ресурстарды тиімді пайдалану үшін қажетті практика, және олардың артуы күтілуде.

Функциялар

1989 жылы мектептегі әлеуметтік жұмыс сарапшылары жүргізген зерттеу жұмыстың бес функциялық өлшемдерін анықтады. Балалар мен отбасылармен қарым-қатынас және оларға көрсетілетін қызметтер. Мұғалімдермен және мектеп қызметкерлерімен қарым-қатынас және оларға көрсетілетін қызметтер. Әкімшілік және кәсіби міндеттер. Басқа мектеп қызметкерлеріне көрсетілетін қызметтер. Қоғамдық қызметтер. Осы рөлдерді тағы зерттеу нәтижесінде жиі қарастырылатын маңызды салалар анықталды: консультация және командалық жұмыс; қажеттіліктерді бағалау және бағдарламаларды бағалау; жүйелермен әлеуметтік жұмыс араласуы; даму бағдарламаларын басқару. Мектептегі әлеуметтік жұмыстың кемшілігі – психологиялық диагностикалық тесттерді жүргізудегі мүмкіндіктердің шектеулігі.

АҚШ-тағы білім беру және оқыту

Америка мемлекеттері мектептегі әлеуметтік жұмыс практикасын әртүрлі реттейді. Шамамен 33 юрисдикция мектептегі әлеуметтік жұмыскерлерге лицензия береді немесе сертификаттайды. Көпшілігі әлеуметтік жұмыс бойынша магистр дәрежесін (MSW) талап етеді, бірақ аздаған штаттар әлеуметтік жұмыс бакалаврларын (BSW дәрежесін иеленушілер) да лицензиялайды. 150 000 мүшесі бар Ұлттық әлеуметтік жұмыскерлер қауымдастығы 1992 жылғы мектептік әлеуметтік жұмыс аттестаттау емтиханынан жаңартылған мектептік әлеуметтік жұмыс маманы сертификатын (C SSWS) ұсынады. Бұл сертификат жеке штаттар мектептегі әлеуметтік жұмыскерлерден талап ететін лицензияны немесе сертификатты алмастырмайды. Әлеуметтік жұмыс білім беру кеңесі (CSWE) – BSW және MSW деңгейлеріндегі әлеуметтік жұмыс біліміне аккредиттеу беретін американдық ұйым. Ол әлеуметтік жұмыс бағдарламасының негізгі құрамдас бөліктерін анықтайды, ал әлеуметтік жұмыс мамандықтары аккредиттелген MSW бағдарламаларымен анықталады. "Әлеуметтік жұмыс білімі гуманитарлық ғылымдарға негізделген және әлеуметтік жұмыс практикасында біртұтас, интеграцияланған кәсіби негізді қамтиды, оның үстіне магистратура деңгейіндегі оқу бағдарламалары осы негізде құрылады."

Қауымдастықтар мен кәсіби журналдар

Мектеп әлеуметтік қызметкерлері оқушылардың білім алуы мен әл-ауқатын арттыруға, оқу процесіндегі академиялық және академиялық емес кедергілерді жоюға, жан-жақты және үйлесімді академиялық және әлеуметтік қолдауды дамытуға, сондай-ақ білім беру процесінің ең тиімді деңгейде жұмыс істеуі үшін дәлелді практика мен бағдарламаларды әзірлеудің әртүрлі тәсілдерін түсінуге және қолдануға жұмыстейді. Солтүстік Америкадағы маңызды ұйымдарға Американың Мектеп әлеуметтік жұмыс қауымдастығы, Мектеп әлеуметтік жұмысы жөніндегі Американдық кеңес және Канаданың Мектеп әлеуметтік қызметкерлері мен қатысу кеңесшілері қауымдастығы жатады. Мектеп әлеуметтік жұмысы журналдары бүкіл әлемде жарияланып келеді, оның ішінде Иллинойс штатының Мектеп әлеуметтік қызметкерлері қауымдастығының қолдауымен шығарылатын Мектеп әлеуметтік жұмысы журналы, Үндістанның Ченнаи қаласынан шығатын Мектеп әлеуметтік жұмысы журналы (JSSW) және Канаданың SAGE Publications баспасынан жарық көретін Канадтық мектеп психологиясы журналы бар.