1961 жылғы қазанның 17-сі Париждегі алжирліктердің қырғыны

Кіріспе

1961 жылы Париждегі қаза (Францияда 1961 жылғы 17 қазандағы қаза деп те аталады) – француз ұлттық полициясының Парижде тұратын алжирліктерді жаппай өлтіруі. Ол 1961 жылғы 17 қазанда Алжир соғысы кезінде (1954–62) болды. Париж полициясының басшысы Морис Папонның бұйрығымен ұлттық полиция Ұлттық азаттық фронты (FLN) жақтастары болған 30 000 алжирліктің демонстрациясына шабуыл жасады. 37 жыл бойы фактілерді жоққа шығарып, баспасөзді цензуралағаннан кейін, 1998 жылы үкімет соңғы рет 40 адамның қаза тапқанын мойындады, ал кейбір тарихшылар 200-300 аралығында алжирліктердің қаза болғанын болжайды. Қаза болғаннан кейін қырық жыл өткен соң, 2001 жылғы 17 қазанда Париж мэрі, социалист Бертран Деланоэ Пон Сен-Мишель көпірінде қазаның естелігіне тақта орнатты. Демонстранттардың қаншасы қаза тапқаны әлі анық емес. Ресми деректердің болмауына байланысты, қазаны еске алу тақтасында: "1961 жылғы 17 қазандағы бейбіт демонстрацияны қанаты қанымен басу кезінде қаза тапқан көптеген алжирліктердің құрметіне" деп жазылған. 2007 жылғы 18 ақпанда (Папонның қайтыс болған күнінен кейін) Жанневильерде салынып жатқан Париж метросы станциясына "17 қазан 1961" деп атау туралы ұсыныс жасалды.

Өмірбаян

Бұл қырғын Алжир соғысы (1954–1962 жж.) аясында болды, ол күннен-күнге қаттырақ болып бара жатқан еді. Шарль де Голль 1958 жылғы мамыр дағдарысы кезінде билікке қайта келгеннен кейін және Алжирдің тәуелсіздігіне қатысты саясатын күрт өзгерткеннен кейін, ОАШ Ұлттық азаттық фронтының (FLN) қарсылығына барлық қолдағы құралдарды пайдаланды, ол соғысты Францияның өзіне көшірді, онда оған Жаансон желісі сияқты белсенділер көмектесті. Алжирде де, Францияда да француз билігінің жазалау шаралары өте қатал болды.

Француз ұлттық полициясы

Тарихшы Жан-Люк Эйнауди, қазалау саласындағы маман, 1961 жылғы 17 қазандағы демонстрацияны күштеп басудың себептерін француз полициясының құрамы арқылы түсінуге болады дейді. Онда Виши режимі кезінде қызмет еткен полиция қызметкерлерінің көптеген бұрынғы мүшелері бар еді, олар Гестапомен бірлесіп еврейлерді ұстауға көмектескен, мысалы, 1942 жылғы 16-17 шілдедегі Вель-д'Ив ұстауында. 1944 жылы Париж азат болғаннан кейін, өте ауыр ынсақсыздық жасағаны үшін (Француз халық партиясы және оған ұқсас ұйымдарға көмек көрсету сияқты) қызметтен шеттетілген полиция қызметкерлерінің көп бөлігі кейіннен полиция қатарына қайта оралды. Керісінше, француз қарсыласының құрамында болған полицейлердің мансаптық өсуі Суық соғыс кезеңіндегі антикоммунизм салдарынан тоқтатылды, себебі қарсылық қозғалысының бір бөлігі коммунистік болды және 1947 жылғы мамырда коммунист министрлер үкіметтен қуылды. Бұған қоса, қарсылық қозғалысының мүшелері болған полицейлер Виши режимі кезінде еврейлер мен басқа да қуғынға ұшыраған топтарға қарсы рейдтерге қатысқан болуы мүмкін, әйтпесе олар жұмыстан босатылар еді. Папонның 1960 жылдары Париж полициясының бастығы және 1970 жылдары Валери Жискар д'Эстен президенттігі кезінде Қаржы министрі болғандығы француз полициясында кем дегенде 1960 жылдарға дейін институционалдық расизм болғандығын көрсетеді. Шындығында, Папон 1942 мен 1944 жылдар аралығында 1560 еврейді, оның ішінде балалар мен қарттарды депортациялауға жауапты болғаны үшін екінші дүниежүзілік соғыстағы адамзатқа қарсы қылдары үшін 1997-1998 жылдары ғана айыпталып сотталды.

Папон полиция префектурасының басшысы болып тағайындалды (1958 жылғы наурыз)

Париж полициясының бастығы болып тағайындалғанға дейін Папон 1956 жылдан бері Алжирдегі Константин департаментінің префекті қызметін атқарды, онда ол азаматтық халыққа қарсы қуғын-сүргінге және азаптаулар қолдануға белсенді қатысты. 1958 жылдың 13 наурызында 7000 полиция қызметкері соғыс кезінде оларға тағайындалған "қауіп ақысының" кешіктірілуіне қарсы полиция бас штабының ауласында наразылық білдірді, бірақ FLN әлі полиция қызметкерлерін нысанаға алмаған еді. 1958 жылғы мамыр дағдарысынан және "Еркін Франция" жетекшісі Шарль де Голль басшылығымен Францияның Бесінші Республикасы құрылғаннан кейін Папон қызметін жалғастырды. Ол репрессияға маманданған, "ауданылық компаниялар" деп аталатын полиция бөлімшелерін құрды, онда жаңадан келген полиция қызметкерлері дайындықтан өтті. Бұл бөлімшелер негізінен Бірінші Индокитай соғысының (1947–1954) қатысушылары мен Алжирден оралған жас француз азаматтарынан құрылды.

1958 жылғы тамыз шабуылдары

1958 жылғы 25 тамызда ФЛН-нің Париждегі шабуылы кезінде 13-ші округтегі Госпиталь бульварында үш полицей және Винсенн патрондарының шеберханасы алдында тағы біреуі қаза тапты. Папон Париж және оның маңындағы алжирліктерге қарсы кең ауқымды шабуылдар жасады. 5000-нан астам алжирлік бұрынғы Божон ауруханасында, Жапи гимназиясында (11-ші округте) және Вель-д’Ивте ұсталды. Жапи гимназиясы мен Вель-д’Ив Виши режимі кезінде тұтқындау орталықтары ретінде пайдаланылған. ФТП қарсылық қозғалысының бұрынғы мүшесі, журналист Мадлен Рифо «L’Humanité» газетінде былай деп жазды: «Соңғы екі күнде Парижде расистік концлагерь ашылды. Олар тіпті Париждің азаттығының жылдығын тойлап жатқан француз патриоттарын сол жерде болған оқиғалар туралы еске түсіретін жерді таңдамағанға дейін ақылға ие болмады». 1959 жылы Көмекші полиция күштері (FPA—Force de police auxiliaire) құрылды. Полиция префектурасының Алжир істерін үйлестіру орталығының (Centre de coordination des Affaires algériennes de la préfecture de police) және әскери бақылауындағы, Папонның бақылауында болған бұл арнайы констебюлярлық күш капитан Реймонд Монтанер басшылығымен Роменвильдегі Нойзи бекінісінде орналасқан және Алжирде немесе Францияда жұмысқа алынған алжирлік мұсылмандардан толығымен құралған. 1960 жылдың күзінде FPA-да 600 мүше болды. Олар алғаш рет 13-ші округте жұмыс істеді, онда кафе-мейманханаларды тартып алды. Азаптаулар қолданылған деген қауесет тарады, әсіресе Харви көшесі, 9 және Шато-де-Рантье көшесі, 208-де. Адамдар зорлықпен жоғалып кетті. Содан кейін FPA өз әрекетін 18-ші округке дейін кеңейтті, онда rue de la Goutte d'Or көшесіндегі үш қонақ үй тартып алынды. FPA 1961 жылдың жазынан бастап қала маңындағы аудандарда, әсіресе Нантердегі шатыр қалаларда (bidonvilles) белсенді болды. Полиция префектурасы жоққа шығарған осы қылмыстарға қарсы шыққандар болды. «Крестнн» журналында: «Біздің Парижде гестапоның әдістерін қайта жаңғыртуда адамдар болғанда, үндемей отыру мүмкін емес», - деп жазылған.

On 25 August 1958, an FLN offensive in Paris killed three policemen on Boulevard de l'Hôpital in the 13th Arrondissement and another in front of the cartoucherie de Vincennes. Papon retaliated with massive raids on Algerian people in Paris and its suburbs. More than 5,000 Algerians were detained in the former Beaujon hospital, in the Japy gymnasium (11th Arrondissement) and in the Vél'd'Hiv. The Japy gymnasium and the Vél'd'Hiv had been used as detention centers under the Vichy regime. A former member of the FTP resistance, reporter Madeleine Rifaud wrote in L'Humanité:

<blockquote>In the past two days, a racist concentration camp has been opened in Paris. They have not even had the good sense to choose a site which would not remind French patriots who are currently celebrating the anniversary of the Liberation of Paris of what took place there. The Auxiliary Police Force (FPA—Force de police auxiliaire) was created in 1959. This special constabulary force, under the authority of the Algerian Affairs Coordination Center of the Prefecture of Police (Centre de coordination des Affaires algériennes de la préfecture de police) and supervised by the military, was under Papon's control. Led by Captain Raymond Montaner and based at the Fort de Noisy, Romainville, it was composed entirely of Algerian Muslims recruited in Algeria or France. In autumn 1960, the FPA had 600 members. It first operated in the 13th Arrondissement, where it requisitioned café hotels. Torture is rumoured to have been used, most notably at 9, rue Harvey and 208, rue du Château des Rentiers. Forced disappearances took place. The FPA then extended its action to the 18th Arrondissement, where three hotels were requisitioned in rue de la Goutte d'Or. The FPA was also active in the suburbs, from the summer of 1961, in particular in Nanterre's bidonvilles. Some voices were opposed to these crimes denied by the police prefecture. Christian magazine fr wrote: "It is not possible to stay silent when, in our Paris, men are resurrecting the methods of the Gestapo".

1961 жыл

ФЛН 1961 жылдың тамызының соңында француз полициясына қарсы бомбалауды қайта бастауға шешім қабылдады; 1961 жылдың тамызының соңынан қазан айының басына дейін Парижде және оның маңындағы аудандарда 11 полиция қызметкері қаза тауып, 17 адам жарақат алды. "Бұл бомбалаулар Париж полициясының қатарында қорқыныш сезімін таратып, сонымен қатар бүкіл қоғамға қарсы кек алу және жек көру ниетін күшейтті. Қыркүйек айы бойы алжир халқы қатаң жазалау шараларына ұшырады. Шын мәнінде, бұл жаппай жазалау физикалық сыртқы келбетке негізделген", - дейді Эйнауди. Алжирліктерге, тіпті жиі Магриб халқына (марокколықтар немесе тунистіктерге), сондай-ақ испандықтар мен итальяндықтарға қарсы күнделікті шабуылдар жасалды, олар алжирліктер деп қателесіпті. Алжирліктер жұмыста немесе көшеде ұсталып, қолдары байланған күйі Сенаға лақтырылып, суға батырылды, басқа әдістермен қатар, мысалы, Mission de France діни қызметкері Джозеф Керланның баяндамасында көрсетілгендей. Эйнаудидің сөзінше, "Осындай ахуалда 2 қазанда ФЛН-нің қолынан қаза тапқан полиция қызметкерінің жерлеу рәсімі кезінде полиция префекті [Папон] префектура ауласында: "Бір соққыға он соққы қайтарамыз!" деп мәлімдеді. Бұл үндеу алжирліктерді өлтіруге шақыру болды және бірден осылай түсінілді. Сол күні Монтруж полиция бөлімшесіне барған полиция префекті полиция қызметкерлеріне: "Сендер де осы соғыста басқаларға қарсы бүлікші болуларың керек. Мен сендерді қорғаймын, сөзімді беремін" деді.

Оқиғалар

1961 жылдың 5 қазанында Полиция префектурасы баспасөз мәлімдемесінде «алжирлік мұсылман жұмысшылары», «француз мұсылмандары» және «Алжирдің француз мұсылмандары» үшін Париж және оның маңындағы аймақтарда сағат 20:30-дан 5:30-ға дейін коменданттық сағат енгізілгенін жариялады. Осылайша, FLN-нің француз федерациясы 1961 жылдың 17 қазанында Париждегі барлық алжир халқын – ерлерді, әйелдерді және балаларды – коменданттық сағатқа қарсы демонстрацияға шақырды, оны көпшілік расистік әкімшілік шара деп есептеді. Тарихшы Жан-Люк Эйнаудидің айтуынша, Папонның қарамағында 7000 полицей, 1400 CRS және жандарм мобильділері (көтеріліске қарсы полиция) болды, олар осы демонстрацияны тоқтату үшін, Полиция префектурасы келісім бермеген (заңды демонстрациялар үшін міндетті) жағдайды қамтамасыз етуге тиіс болды. Полиция күштері астанаға, метро станцияларына, пойыз станцияларына, Париж порттарына және т.б. барлық кіру жолдарын жапты. Парижде тұратын 150 мыңға жуық алжирліктің 30-40 мыңы демонстрацияға қатысты. Полиция қала бойынша рейдтер жүргізді. 11000 адам тұтқындалып, RATP автобустарымен Парк-де-Экспозицияларға және Виши кезінде пайдаланылған басқа да ұстау орындарына жеткізілді. Тұтқындалғандардың арасында алжирліктер ғана емес, марокколық және тунис жастарындары да болды, олар түрлі полиция бөлімдеріне, Полиция префектурасының ауласына, Порт-де-Версальдегі Спорт сарайына (15-ші округ) және Пьер-де-Кубертен стадионына жөнелтілді. Осы рейдтерге қарамастан, 4000-нан 5000-ға дейін адам бейбіт түрде Grands Boulevards бойында République-тен Opéra-ға дейін демонстрация өткізді, ешқандай оқиғалар болған жоқ. Операда полиция күштерімен тосқауылға түсіп, демонстрацияшылар кері шегінді. Рекс кинотеатрына жеткенде («Грандс бульварларындағы» қазіргі Le Rex клубының орны) полиция көпшілікке оқ атып, бірнеше адамның қаза табуына себеп болды. Нейли көпірінде (Парижді қала маңынан бөліп тұратын) полиция жасақтары мен FPA мүшелері де көпшілікке оқ атып, бірнеше адамды өлтірді. Алжирліктер Сенаға лақтырылып, қала мен оның маңындағы жерлерге, әсіресе Париждің орталығындағы Пон Сен-Мишель көпірінде және Полиция префектурасының жанында, Париждің Нотр-Дам соборына жақын жерде суға батып қайтыс болды. Түнде полиция штабының ауласында ондаған адам қаза тапты. Спорт сарайында, содан кейін «Порте-де-Версаль көрмесінің паркінде» тұтқындалған алжирліктер, көбінесе жарақат алғандар, «құрметтейтін комитеттің» жүйелі құрбандарына айналды. Бұл жерлерде зорлық-зомбылық орын алып, тұтқындар азапталды. Адамдар апта соңына дейін сол жерде қайтыс болды. Осыған ұқсас көріністер Кубертен стадионында да орын алды. Бірнеше апта бойы өзен жағалауында белгісіз денелер табылды. Осы трагедияның құрбандарын кем дегенде 200 адам деп бағалауға болады. 1961 жылы Полиция префектурасы «екі адам атып өлтірілді» деп мәлімдеді. Тарихшы Жан-Люк Эйнаудидің 1990-шы жылдардың соңында Папон ісі кезінде берген куәлігінен кейін солшыл полиция министрі Жан-Пьер Шевенмент мұрағаттың бір бөлігін ашуға бұйрық берді. Осы жарым-жартылай деректерді зерттеуге негізделген Манделкен есебінде 32 адамның қаза тапқаны көрсетілді. Кейін Эйнауди 1998 жылдың 20 мамырында Le Monde газетінде осы ресми дерекке қарсы пікір жариялап, есептің әдістемесі мен тексерілген деректерді сынады. Ол көптеген жазбалардың жойылғанын атап өтті. Папонның ішкі істер министрі Роджер Фрейге, премьер-министрге және үкімет басшысы Шарль де Голльге дайындаған есебі қаралған жазбаларға кірмеген. Сонымен қатар, Манделькен есебінде Полиция префектурасының ауласында болған қырғын ескерілмеген, ал Папонның есімі есепте еш жерде кездеспеді. Эйнауди өзінің опеданында: «1961 жылдың 17 қазанында түнде Морис Папонның бұйрығымен әрекет еткен полиция күштері тарапынан қырғын жасалды» деді. Папон 1999 жылдың ақпан айында оған қарсы сотқа шағым түсірді, себебі ол мемлекеттік қызметкердің атына қорқыныш келтірді. Осы арада 1998 жылы мемлекет трагедияны мойындап, 40 адамның қаза тапқанын мәлімдеді. Папонның өтінішіне жауап ретінде сот екіұшты шешім шығарды. Онда Эйнауди Папонды «жамандады» делінген, бірақ Эйнауди «жақсы ниетпен» әрекет еткен және Эйнаудидің зерттеулерінің «қайырлылығы мен сапасы» мақталған. Папон мен Эйнауди екеуі де сот шешімімен ақталды. 1998 жылы француз үкіметі тек 48 адамның қаза тапқанын мәлімдеді. Тарихшы Жан-Люк Эйнауди (La Bataille de Paris, 1991) 200-ге жуық алжирліктің өлтірілгенін мәлімдеді. Тарихшы Жан Пол Брунет 31 алжирліктің өлтірілгеніне сенімді дәлелдер тапты, сонымен қатар 50-ге дейін құрбанның болуы мүмкін екенін ұсынды. Бұл Дэвид Ассулинге қарсы келеді, ол 1997 жылы Мәдениет министрі Катрин Траутманнның (PS) рұқсатымен полиция құжаттарының бір бөлігіне қол жеткізді (құжаттар 2012 жылға дейін жасырын болып сақталуға тиіс болған). Ол 70 адамның қаза тапқаны туралы тізімді тапты, сонымен қатар мәтіндер Эйнаудидің пікірлерін растады, яғни құрбандардың отбасылары шағымдану үшін шақырған судьялар полицейлерді жүйелі түрде ақтады. 1997 жылы Le Monde газеті Париж мұрағатының директорын сілтеме келтіре отырып, тізімде қазанның екінші жартысында 90 адамның аты-жөні тіркелгенін хабарлады. 2001 жылы Esprit журналында жарияланған мақаласында Поль Тибо Эйнауди мен Брунет арасындағы дауды талқылады. Эйнауди 17 қазанда 200 адамның, ал 1961 жылдың күзінде полиция тарапынан 325 адамның өлтірілгенін айтты, ал Брунет тек 50 адамның (және 160 адамның, қыркүйек пен желтоқсан арасындағы төрт айда IML сот-медициналық институтынан өткен, мүмкін құрбандықтардың) қаза тапқанын бағалады. Тибо Эйнаудидің кейбір тұстарын сынға тарғанмен, Брунет тек полиция мұрағаттарын қарастырғанын және IML сот-медициналық институтының тізімдерін сөзсіз қабылдағанын да атап өтті. Басқа көздерге сүйене отырып, Тибо (Брунет сияқты) өлгендер туралы әкімшілік жасыру болғанын және IML жалғыз дереккөз ретінде сенімді емес екенін көрсетті. Тибо 1 қыркүйектен 31 желтоқсанға дейін 300 алжирліктің (полиция немесе басқалардың қолынан) өлтірілгенін бағалауға Эйнаудидің жұмысы мүмкіндік бергенін қорытындылады. Қырғын мен оның құрбандықтары туралы оқиғалар ондаған жылдар бойы белгісіз болып келді. Сол кезде бұл оқиғалар туралы ақпараттар өте аз болды. Бұл оқиғалар француз ақпарат құралдарында 1962 жылдың 8 ақпанындағы Шаронн метро станциясындағы трагедияға қарағанда көлеңкеде қалды, онда құрбандардың арасында алжирліктер ғана емес, француз коммунистік партиясының француз мүшелері де болды.

On 5 October 1961, the Prefecture of Police announced in a press statement the introduction of a curfew from 8.30 p. m. to 5.30 a. m. in Paris and its suburbs for "Algerian Muslim workers", "French Muslims" and "French Muslims of Algeria" (all three terms used by Papon, although the approximately 150,000 Algerians living at the time in Paris were officially considered French and possessed a French identity card). The French Federation of the FLN thus called upon the whole of the Algerian population in Paris, men, women and children, to demonstrate against the curfew, widely regarded as a racist administrative measure, on 17 October 1961. According to historian Jean Luc Einaudi, Papon had 7,000 policemen, 1,400 CRS and gendarmes mobiles (riot police) to block this demonstration, to which the Prefecture of Police had not given its agreement (mandatory for legal demonstrations). The police forces thus blocked all access to the capital, metro stations, train stations, Paris' Portes, etc. Of a population of about 150,000 Algerians living in Paris, 30,000–40,000 of them managed to join the demonstration however. Police raids were carried out all over the city. 11,000 persons were arrested, and transported by RATP bus to the Parc des Expositions and other internment centers used under Vichy. Those detained included not only Algerians, but also Moroccan and Tunisian immigrants, who were then sent to the various police stations, to the courtyard of the police prefecture, the Palais des Sports of Porte de Versailles (15th Arrondissement), and the Stade Pierre de Coubertin, etc. Despite these raids, 4,000 to 5,000 people succeeded in demonstrating peacefully on the Grands Boulevards from République to Opéra, without incident. Blocked at Opéra by police forces, the demonstrators backtracked. Reaching the Rex cinema (the site of the present Le Rex Club on the "Grands Boulevards"), the police opened fire on the crowd and charged, leading to several deaths. On the Neuilly bridge (separating Paris from the suburbs), the police detachments and FPA members also shot at the crowd, killing some. Algerians were thrown into and drowned in the Seine at points across the city and its suburbs, most notably at the Pont Saint Michel in the centre of Paris and near the Prefecture of Police, very close to Notre Dame de Paris. During the night, a massacre took place in the courtyard of the police headquarters, killing tens of victims. In the Palais des Sports, then in the "Parc des Expositions of Porte de Versailles", detained Algerians, many by now already injured, [became] systematic victims of a 'welcoming committee'. In these places, considerable violence took place and prisoners were tortured. Men would be dying there until the end of the week. Similar scenes took place in the Coubertin stadium The raids, violence and drownings would continue over the following days. For several weeks, unidentified corpses were discovered along the river banks. The victims of the massacre can be estimated to at least 200 fatalities. In 1961, the police prefecture spoke only of "2 persons shot dead". Following historian Jean Luc Einaudi's testimony during the Papon trial in the late 1990s, left wing police Minister Jean Pierre Chevènement ordered the opening of parts of the archives. The resulting Mandelken Report, based on the investigation of these partial records, counted 32 dead. Einaudi then published an op ed in Le Monde on 20 May 1998, contesting this official figure, criticizing both the methodology of the report and the consulted records. He called attention to the fact that many of the records had been destroyed. A report that Papon had prepared for Interior Minister Roger Frey, the prime minister, and the head of government, Charles de Gaulle, was not included in the consulted records. In addition, the Mandelken report ignored the massacre that had taken place in the courtyard of the Police prefecture, and Papon's name itself appeared nowhere in the report. Einaudi concluded his op ed stating that: "on the night of 17 October 1961 there had been a massacre perpetrated by the police forces acting on the orders of Maurice Papon." Papon subsequently filed a lawsuit against him in February 1999, because of this sentence, alleging defamation of a public servant. In the meanwhile, the state acknowledged in 1998 the massacre and spoke of 40 dead. Responding to Papon's request, the court gave an ambiguous judgement. It stated that Einaudi had "defamed" Papon, but that Einaudi had acted on "good faith", and praised the "seriousness and quality" of Einaudi's research. Both Papon and Einaudi were thus vindicated by the court's judgement. The French government commission in 1998 claimed only 48 people died. Historian Jean Luc Einaudi (La Bataille de Paris, 1991) asserted that as many as 200 Algerians had been killed. The historian Jean Paul Brunet found satisfactory evidence for the murder of 31 Algerians, while suggesting that a number of up to 50 actual victims was credible. This contradicts David Assouline, who in 1997 was granted limited access to consult part of the police documents (which were supposed to be classified until 2012) by Minister of Culture Catherine Trautmann (PS). He found a list of 70 persons killed, while the texts confirmed Einaudi's comments that the magistrates who had been called on by the victims' families to consider these incidents had systematically acquitted the policemen. According to Le Monde in 1997, which quoted the director of the Paris Archives, the register listed 90 persons by the second half of October. In a 2001 article in Esprit, Paul Thibaud discussed the controversy between Jean Luc Einaudi, who spoke of 200 killed on 17 October, and 325 killed by the police during the autumn of 1961, and Jean Paul Brunet, who gave an estimate of only 50 (and 160 dead, possible homicide victims, who passed through the IML medico legal institute during the four months between September and December 1961). Although criticizing Einaudi on some points, Thibaud also underlined that Brunet had consulted only police archives and took the registers of the IML medico legal institute at face value. Based on other sources, Thibaud pointed out (as did Brunet) that administrative dissimulation about the dead had taken place, and that the IML could not be relied upon as sole source. Thibaud concluded that Einaudi's work made it possible to give an estimate of 300 Algerian victims of murder (whether by police or others) between 1 September and 31 December 1961. The events surrounding the massacre and its death toll were largely unknown for decades. There was almost no media coverage at the time. These events remained unknown in part because they were overshadowed in the French media by the Charonne Metro Station massacre on 8 February 1962 whose victims were not only Algerians, but also French members of the French Communist Party.

Реакциялар

1961 жылғы 26 қазанда "fr" газетінің редакторы Жорж Монтарон, "France Observateur" газетінің редакторы Клод Бурдет, "Libération" газетінің редакторы Эммануэль д'Астиер де ла Вижери, "Télérama" газетінің редакторы Авриль, шіркеу пасторы Локард, "Esprit" журналының редакторы Жан Мари Доменах, Жан Шефферт және Андре Сукьер "Maison de la Mutualité" үйінде "полиция зорлық-зомбылығына және 1961 жылғы 17 қазандағы Париждегі демонстрацияны басуға қарсы наразылық білдіру" жиынын ұйымдастырды. Бірнеше күннен кейін, кейбір анонимді полиция қызметкерлері 31 қазанда "Республикалық полиция қызметкерлерінің тобы мәлімдейді" (Un groupe de policiers républicains déclarent) деп аталатын мәтінді жариялады, онда былай делінген: 1961 жылғы 17 қазанда және одан кейінгі күндері қару табылмаған бейбіт демонстрацияшыларға қарсы болған оқиғалар бізді куәлік беруге және қоғамдық пікірді ескертуге моральдық тұрғыдан мәжбүр етеді. Барлық кінәлілер жазаланатын болады. Жаза бұйрық бергендерге, оған жол бергендерге, қызметтік орнына қарамастан, қолданылуы керек. Версаль көрме паркіне әкелінген мыңдаған алжирліктердің ішінде ондаған адам мылтық ағаштары мен пикас саптарынан соққыдан қаза тапты. Басқаларының саусақтары құқық қорғау органдарының қызметкерлері – полиция және жәндіктер, өздерін "құнақтарды қарсы алу комитеті" деп цинизммен атады, тарап кетті. Нөйли көпірінің бір жағында полиция қызметкерлері, екінші жағында CRS тобы болды, олар бірте-бірте жақындасты. Бұл үлкен тұзаққа түскен барлық алжирліктер ұрып-соғылып, жүйелі түрде Сенаға лақтырылды. Жүздей адам осыған ұшырады. [Париж полиция бас басқармасында] азаптаушылар сот-медициналық сарапшылардың тексеруінен сақтап қалу үшін Сенаға, ауладан бірнеше метр қашықтықта ағатын өзенге, ондаған құрбандарын лақтырып жіберді. Олар сонымен қатар сағаттары мен ақшаларын алып қойды. Полиция префекті Папон және қалалық полицияның бас директоры Легай осы қорқынышты көріністердің куәгері болды. Бұл даусыз фактілер соңғы күндері болған және одан әрі жалғасып жатқан оқиғалардың аз бөлігі ғана. Олар қалалық полицияда белгілі. Харкилер, аудандық арнайы бригадалар және агрессия және зорлық-зомбылық бригадалары жасаған қылмыстар енді құпия емес. Ақпарат құралдарының берген ақпары шындықпен салыстырғанда мардымсыз. Біз қазіргі жағдайдың бұған мүмкіндік бермейтінін қайғымен мойындаймыз. Авторлары 1990 жылдардың соңына дейін анонимді болып қалды, бірақ Морис Папон оларды анықтауға тырысты. 1999 жылдың ақпан айында оның басты авторы, соғыста Ұлттық фронттың қарсылық қозғалысының бұрынғы мүшесі Эмиль Портцер, Папон оған қарсы қозғалған сот процесінде тарихшы Жан-Люк Эйнаудидің пайдасына куәлік берді (кейін Эйнауди сотты жеңіп алды). 1962 жылдың 1 қаңтарында Папон өзінің бағынындағы полиция күштеріне былай деді: 17 қазанда сіздер алжирлік терроризмге қарсы жеңіске жеттіңіздер. Сіздердің моральдық мүдделеріңіз сәтті қорғалды, себебі полиция префектурасының қарсыластары тергеу комиссиясын құруға тырысқандары сәтсіз аяқталды.

On 26 October 1961, Georges Montaron, editor of fr, Claude Bourdet, editor of France Observateur, Emmanuel d'Astier de la Vigerie, editor of Libération, Avril, editor of Télérama, parish priest Lochard, Jean Marie Domenach, editor of Esprit magazine, Jean Schaeffert and André Souquière organized in the Maison de la Mutualité a meeting to "protest against police violence and the repression of the 17 October 1961 demonstration in Paris". A few days later, some anonymous policemen published a text called A group of republican policemen declare (Un groupe de policiers républicains déclarent ) on 31 October, stating:

What happened on 17 October 1961 and in the following days against the peaceful demonstrators, on whom no weapons were found, morally forces us to bring our testimony and to alert public opinion ( )All culprits must be punished. The punishment must be extended to all responsible people, those who give orders, those who pretend to just let it happen, whatever their high office may be ( )Among the thousands of Algerians brought to the Parc des Expositions of the Porte de Versailles, tens were killed by blows from rifle butts and pickaxe handles ( ) Others had their fingers chopped off by members of law enforcement, policemen and gendarmes, who cynically had renamed themselves "welcoming committee". On one end of the Neuilly bridge, groups of policemen on one side, CRS on the other, moved slowly towards each other. All the Algerians captured in this huge trap were knocked out and systematically thrown in the Seine. A good hundred people were subjected to this treatment ( ) [In the Parisian police headquarters,] torturers threw their victims by tens in the Seine, which flows only a few meters from the courtyard, to keep them from being examined by forensic experts. Not without taking their watches and money. Mr Papon, the police prefect, and Mr. Legay, general director of the city police, were present during those dreadful scenes ( ) These indisputable facts are only a small part of what happened these last days and what continues to happen. They are known among the city police. The crimes committed by the harkis, by the Brigades spéciales des districts, by the Brigades des aggressions et violences are no secret any more. The little information given by news outlets is nothing compared to the truth ( ) We won't sign this text and sincerely regret it. We observe, not without sadness, that current circumstances do not allow us to do so ( )

The authors remained anonymous until the late 1990s although Maurice Papon tried to discover them. In February 1999, its main author, Emile Portzer, former member of the National Front resistance organization during the war, testified in favor of historian Jean Luc Einaudi during the trial that Papon had launched against him (later won by Einaudi). On 1 January 1962, Papon declared to the police forces under his orders:

On 17 October you won victory against Algerian terrorism Your moral interests have been successfully defended, since the aim of the police prefecture's opponents to put in place an investigation committee have been defeated.

8 ақпан 1962 жылы Шаронна қазасы

1962 жылдың 8 ақпанында Шарон метро станциясында мемлекет тарапынан тыйым салынған ОАҚ-қа қарсы тағы бір наразылықты күшпен басып тастады (Шарон метросындағы қырғын). CGT кәсіподағының тоғыз мүшесі, олардың көпшілігі Франция Коммунистік партиясының мүшелері, Папон басқаратын полиция күштері тарапынан қаза болды. Сол үкіметте Роджер Фрей ішкі істер министрі, Мишель Дебре премьер-министр, ал Шарль де Голль президент болды. Олардың бәрі "17 қазан қылмысының масштабын жасыруға" тырысты (Жан Люк Эйнауди). 1962 жылдың 13 ақпанында қаза тапқан тоғыз адамның (олардың ішінде француз тарихшысының анасы Фани Деверп) қосылуымен өткен жерлеу рәсіміне жүздеген мың адам қатысты. 2007 жылдың 8 ақпанында Париж мэрі Бертран Деланоэ метро станциясының жанындағы 1962 жылғы 8 ақпан алаңын ашты, бұрын метро станциясы ішіндегі естелік тақтаның алдына гүл шоқтары қойылған еді.

Есеп беру

Джеймс Дж. Наполидің сөзіне қарағанда, The Times, Time журналы және The New York Times сияқты жетекші британдық және американдық бұқаралық ақпарат құралдарының қырғын туралы жарияланымдары оқиғаның қаншалықты ауыр екенін, сондай-ақ Париж үкіметінің осы оқиғадағы кінәсін жеңілдетіп көрсеткен.

Архивтерге қол жеткізу және өлім-жітім саны

1961 жылы болған қырғыннан кейін полиция архивтері 1990 жылдарға дейін зерттеушілерге жабық болды, содан кейін ғана қайта ашылды. Бұл Жан-Люк Эйнаудидің "Париж шайқасы" атты кітабы жарық көргеннен кейін болды, онда ол қаза болғандардың саны шамамен 200-ге жуық деп есептеді. Осы кітаптың жариялануы қырғынға назар аудартуға көмектесті, нәтижесінде архивтер қайта ашылды. Дегенмен, Эйнаудиге тағы да 30 ай бойы кіруге рұқсат берілмеді, бұл басқа тарихшы Жан-Поль Брунетке рұқсат берілгеннен кейін болды, ол қаза болғандардың саны 30-ға шамалас деп бағалады. Алғашқыда ресми түрде үш адам қаза болды деп хабарланған, бірақ 1998 жылы Франция үкіметі қырғын болғанын және "бірнеше ондаған" адамның қаза тапқанын мойындады.

Қылмыстық іс жүргізу

Алжир соғысы кезінде жасалған қылмыстарға байланысты жарияланған жалпы кешірімге сәйкес, кімде-кім өлтіруге қатысқан болса да, ешкім сотталған жоқ.

Еске алу және ресми тану

Қырық жыл өткен соң, 2001 жылдың 17 қазанында Париж қаласы 1961 жылғы құрбандарға ескерткіш тақта орнату және ашу арқылы оқиғаны ресми түрде мойындады. Ескерткіш тақта полиция префектурасының (préfecture de police) жанында, Пон Сен-Мишель көпірінің маңына орнатылды. Алайда, ресми мемориалды орнату, сондай-ақ саяси солшылдар ұсынған және Париждің социалистік мэрі Бертран Деланоэ қолдаған ескерткіш тақта да әртүрлі пікірлерге бөлінді. Бұл 2001 жылдың 24 қыркүйегінде Париж қалалық кеңесінде (Conseil de Paris) мемориалдық тақтаға арналған қарар жобасы талқыланғанда да көрінді. Оңшыл өкілдер ұсынылған тақтаға қарсы шықты, оны 1961 жылғы саяси билікті кінәлау және ФЛН мен полиция арасындағы өзара зорлық-зомбылықты мойындамау әрекеті ретінде қарады. Сонымен қатар, азаматтық тәртіпсіздік пен терроризмнің қаупі күшейе түсуі мүмкін екендігіне қатысты алаңдаушылық білдірілді. Қарар жобасын қабылдамаған оппозициялық топтарға DL, RPR, Tibéristes және UDF кірді. 1961 жылғы 17 қазандағы құрбандарға арналған құрмет, сонымен қатар полиция кәсібуақтары (Alliance, SGP FO) тарапынан сынға алынды, олар бұл әрекетті күшке қарсы іс-қимыл ретінде қарады және оқиғаларды қайта көтеру ұлттық полиция (Police nationale) мен француз халқының арасында жаңжал тудыруы мүмкін деп қорқыды. Тақтаны ашу рәсімі Социалистік үкімет пен Елисей сарайының ресми өкілі болмаған жағдайда, сондай-ақ жергілікті оңшыл саясаткерлердің қатысусыз өтті. Сонымен қатар, Пон Сен-Мишельден жақын жерде тағы бір наразылық акциясы ұйымдастырылды, онда саяси өкілдер, оңшыл және ұлтшыл белсенділер бұл құрмет көрсетуді "провокация" деп қарады. Тақтада: «1961 жылғы 17 қазандағы бейбіт шеруді қанды түрде басып-жаншу кезінде қаза тапқан көптеген алжирліктердің жадына» деп жазылған, бұл мәтін өте жалпылама болып табылады, қылмысты жасағандарды немесе жауапкершілікті атамайды. Тарихшы Оливье ЛеКур Гранмэзон, 1961 жылғы 17 қазандағы қауымдастықтың президенті, таңдалған мәтінді сынға алды. L'Humanité газетіне берген сұхбатында ол: «Егер Париж қаласының Пон Сен-Мишельге ескерткіш тақта орнату туралы шешімі алға қадам болса да, таңдалған мәтін адамзатқа қарсы қылмыс идеясын немесе қылмыстың авторы – мемлекеттің жауапкершілігін атамайды деп өкініш білдірді. Сондықтан, бұл париждік бастамасы ұлттық биліктің жауапкершіліктен босатуына себеп болмайды. Сонымен қатар, егер [бұрынғы социалистік премьер-министр] Лионель Жоспен өткен жылы [2000 жылы] «трагикалық оқиғалар» туралы жеке пікірін білдіргенімен, полицияның қылмыстағы кінәсі немесе сол кездегі саяси жауапкершілік анықталған жоқ, тіпті ресми айыптама да қойылған жоқ» деді. Салтанатты рәсімнен кейін Бертран Деланоэ оқиғаны мойындап, бірлікте алға жылжудың маңызды екенін айтты. Қала әкімі тағы да: «Бұл тақта ешкімге қарсы емес, ол құрбандардың ұрпақтарына олардың париждік қауымдастықтың бір бөлігі екеніне сенімділік беру үшін орнатылды» деді. Жергілікті саяси даулар ескерткіш тақтаның Сене өзенінің сол жағалауында емес, Île de la Cité (IV округ) аралына орналасуында да көрінді, өйткені V округте сол кезде галлистік мэр болған. Сол күні кешірек қорғаныс министрі Жакс Флох Ұлттық Ассамблея алдында Деланоэдің әрекетін ақтады және 1961 жылғы коменданттық сағат нәсілдік сипатта болғанын мәлімдеді, содан кейін көптеген RPR және Démocratie libérale депутаттары жиналыстан шығып, қайғылы оқиғаның саяси мақсатта пайдаланылуына наразылық білдірді. 2001 жылғы оқиғалар жергілікті деңгейде болды. Тақтаны ашу рәсіміне үкімет өкілі қатыспады, ал Бертран Деланоэ Париж қаласының сайланған өкілі ретінде париждік қауымдастықты атады. Кейіннен жергілікті деңгейдегі танылу фактісі көбірек тексерілді және кейбір адамдар Париж бастамасы ұлттық танылу туралы өтініштерді азайтуды көздегенін айтады. Бірақ, тіпті ресми түрде үкіметтің қатысы болмаса да, тақтаның орнатылуы Парижден тыс жерде де әсерін тигізді. «Тақтаның бейнесі Париждің айналасындағы басқа қалаларда да ұлы ұлттық наративтің түзету актісі ретінде резонанс тудырады. Тақташалар мен көшелердің, алаңдардың және қоғамдық орындардың атын өзгерту «1961 жылғы 17 қазаны» деп атау – бұл мемлекеттік өтіріктен колониялық және постколониялық арасындағы сынық сызықтар бойымен орнатылған травматикалық жағдайлардың бірінің тарихи өзгеруіне өтуді қамтамасыз ететін естелік бастамалары. Тақталар – жад орындарына ұқсас, оларды қазіргі уақытта тірі ұстау арқылы жараларды жазып, постколониялық кезеңнің өкілдері тарихтың бұрмалауларын түзетуге тырысады».

Forty years after the massacre, on 17 October 2001, the event was officially acknowledged by the city of Paris with the placement and unveiling of a memorial plaque to the victims of 1961 near the Pont Saint Michel, in the immediate vicinity of the police prefecture (préfecture de police). The establishment of an official memorial and thus also the commemorative plaque proposed by the political left and supported by the Socialist mayor of Paris, Bertrand Delanoë, were however by no means uncontroversial. This was also evident in the debates on a draft resolution for the commemorative plaque on 24 September 2001 in the Paris City Council (Conseil de Paris). The right wing representatives opposed the proposed plaque, viewing it as a way of blaming the political authorities in 1961 and not to recognise the reciprocal violence between the FLN and the police. Furthermore, concerns were raised regarding the potentially increasing threat of civil unrest and terrorism. The opposition groups that ultimately rejected the draft resolution were the DL, RPR, Tibéristes and UDF. The tribute to the victims of 17 October 1961, was furthermore criticised by police unions (Alliance, SGP FO) who saw the action as an affront to the force and feared that bringing up the events could lead to an alienation between the national police (Police nationale) and the French people. The unveiling ceremony of the plaque took place without the presence of an official representative of the Socialist government and the Élysée Palace, as well as in the absence of any local right wing politician. Furthermore, a short distance from the Pont Saint Michel another demonstration was organised to protest against the tribute, with political representatives, right wing and far right activists seeing the tribute as a "provocation". The inscription on the plaque reads “à la mémoire des nombreux Algériens tués lors de la sanglante répression de la manifestation pacifique du 17 octobre 1961” (Engl. : “in memory of the many Algerians killed during the bloody repression of the peaceful demonstration on 17 October 1961”) and therefore remains very vague, addressing neither the agency of the perpetrators nor any kind of responsibility. The chosen text was also criticised by historian Olivier LeCour Grandmaison, president of the 17 October 1961 Association, declared to L'Humanité that

"if a step forward had been taken with the decision of the city of Paris to put a commemorative plaque on the Pont Saint Michel, [he] deplored that the text which was chosen for it invokes neither the idea of a crime against humanity nor the responsibility of the author of the crime, the state. Thus, in no case does this Parisian initiative exempt the highest national authorities from taking responsibility. In addition, if [former Socialist Prime minister] Lionel Jospin personally expressed himself last year [in 2000] by speaking of "tragic events", neither the police's responsibility in the crime nor that of those politically responsible at the time have been clearly established, much less officially condemned." After the ceremony, Bertrand Delanoë, stated that it was important to come to terms with what had happened and to move forward in unity. The mayor went on and said that the plaque was not directed against anyone but was rather intended to reassure the descendants of the victims that they were part of the Parisian community. The local political controversies are also reflected in the fact that the commemorative plaque was eventually placed on the Île de la Cité (4th arrondissement) rather than on the left bank of the Seine, since the 5th arrondissement had a Gaullist mayor at the time. Later that day, Jacques Floch, the Secretary of State for Defence with responsibility for veterans, justified Delanoë's gesture in front of the National Assembly and stated that the curfew in 1961 applied based on race, whereupon many RPR and Démocratie libérale deputies left the assembly, expressing their disapproval of the political recovery of the tragic event. The events in 2001 clearly took place at the local level. No government official attended the unveiling of the plaque and Bertrand Delanoë, as an elected official of the city of Paris, clearly referred to the Parisian community. The fact that the recognition was carried out at the local level was later increasingly scrutinized, and some suggest that the Paris initiative was intended to diminish the requests for national recognition. But even without an any official government involvement, the installation of the plaque had an impact beyond Paris. “The image of the plaque resonates also in other cities around Paris as a corrective act of the great national narrative. Plaques and the renaming of streets, squares and public loci as ‘17 October 1961’ are memory initiatives that ensure the transition from state lie to the historical transformation of one of the traumatic situations embedded along the fractured lines between the colonial and the post colonial. Plaques are akin to sites of memory, part of the process of healing traumas by keeping them alive in the present and represent the engagement of the post colonial period towards correcting the distortions of silenced history.”

On 17 October 2012, President François Hollande acknowledged the 1961 massacre of Algerians in Paris. His acknowledgement of the event was the first time a French president had acknowledged the massacre. This acknowledgement came two months before his address to Algerian Parliament. In his address to the Algerian Parliament, he further renounced and acknowledged the colonial past of France including the massacre that took place on the 17 October 1961. This address has been found to be very controversial due to how President Hollande framed French colonization and other content that was in the address. Some argue that despite President Hollande's acknowledgement of the event, it will hold little value in changing the view of France and their imperialistic history. On 16 October 2021, President Emmanuel Macron condemned the massacre on the eve of its 60th anniversary, recognising officially that the French Republic had committed at this occasion "unforgivable crimes", without however issuing a formal apology for such "unforgivable crimes", in line with its stated policy consisting in recognising and acknowledging colonial crimes committed by the French Republic in the past, rather than formally apologising for them or asking for forgiveness. Macron later attended a memorial ceremony for the victims becoming the first French president to do so. In June 2022, the newspaper Mediapart presented declassified archive documents from the de Gaulle presidency attesting that de Gaulle was quickly aware of the extent of the massacre and the criminal acts of the French police on 17 October and the following weeks. Certain documents presented de Gaulle's desire to punish the guilty and to refuse the establishment of impunity within the French police. According to historian Gilles Manceron, de Gaulle's desire for sanctions was prevented by his fears of fracturing his political majority. On 28 March 2024, the French National Assembly approved a resolution presented by Greens MP Sabrina Sebaihi and Renaissance MP Julie Delpech condemning the massacre as a "bloody and murderous repression" that was made "under the authority of police prefect Maurice Papon". The measure, which passed with 67 affirmative votes and 11 others voting against, also called for the official commemoration of the massacre.

2012 жылдың 17 қазанында президент Франсуа Олланд Париж қаласында алжирліктердің 1961 жылғы қырғынын мойындады. Оның бұл оқиғаны мойындауы – француз президентінің бұл қырғынды мойындаған алғашқы реті болды. Бұл мойындау алжир парламентіне жолдаған сөзінен екі ай бұрын жасалды. Алжир парламентіне жолдаған сөзінде ол Францияның колониялық өткенінен бас тартып, 1961 жылғы 17 қазанда болған қырғынды да мойындады. Бұл сөз президент Олландтың Францияның колониялық тарихын қалай бағалағанына байланысты көптеген дауларға себеп болды. Кейбір сарапшылар президент Олландтың оқиғаны мойындауы Францияның және оның империалистік тарихына деген көзқарасты өзгертуге көп әсер етпейді деп санайды. 2021 жылдың 16 қазанында президент Эммануэль Макрон оқиғаның 60 жылдығы қарсаңында қырғынды айыптады, француз республикасы осы оқиғада «кешірілмейтін қылмыстар» жасағанын ресми түрде мойындады, бірақ мұндай «кешірілмейтін қылмыстар» үшін ресми түрде кешірім сұрамады, бұл Францияның өткенде жасалған колониялық қылмыстарды мойындау және жария ету саясатына сәйкес келеді, бірақ олар үшін ресми түрде кешірім сұрамау немесе кешірім тілемеу саясатымен үйлеседі. Кейіннен Макрон құрбандарға арналған естелік рәсіміне қатысты, бұл әрекет француз президентінің бұл рәсімге қатысқан алғашқы реті болды. 2022 жылдың маусымында Mediapart газеті де Голь президенттігінен құпия ақпараттарды жариялады, онда де Голь қырғынның ауқымын және 1961 жылғы 17 қазандағы және одан кейінгі апталарда француз полициясының қылмыстық әрекеттерін білгенін көрсетті. Кейбір құжаттар де Гольдің кінәлілерді жазалау және француз полициясында жазасыздыққа жол бермеу ниетін көрсетті. Тарихшы Жилль Мансеронның сөзіне сәйкес, де Гольдің санкциялар туралы ниеті оның саяси көпшілігін бұзудан қорқуына байланысты жүзеге аспады. 2024 жылдың 28 наурызында Францияның Ұлттық Ассамблеясы Жасыл партиясының депутаты Сабрина Себаихи және Renaissance партиясының депутаты Жюли Дельпеш ұсынған, полиция префекті Морис Папонның басшылығымен жасалған «қанды және кісі өлтіруші репрессия» деп айқындалған қырғынды айыптайтын қарарды мақұлдады. 67 дауыспен қабылданған бұл шара қырғынды ресми түрде еске алуды да талап етті.