Кіріспе

Гонконгта төрт жыл сайын Конституцияның 69-бабына сәйкес Заң шығару кеңесіне (LegCo) заңнамалық сайлаулар өткізіледі. Заңнамалық сайлаулар төрт жылдық мерзім аяқталғанда немесе Бас атқарушы заң шығарушы органы таратып, жаңа сайлау жариялағанда ұйымдастырылады. Географиялық сайлау округтеріндегі сайлаулар аса қызығушылық тудырды. Барлық округтер бойынша LegCo сайлаулары демократияға әлсіз талпыныс ретінде сынға алынды және Гонконг халқының мүддесін қорғауға, заң шығаруға қабілетсіздік танытты. 1997 жылғы өткізілуге дейін де LegCo Гонконгтағы биліктің нақты арнасы болған күшті Атқарушы кеңесіне (EXCO) қарағанда аз маңызға ие болды, алайда губернатор Крис Паттен жасаған реформалар сайлау құқығын кеңейтіп, көбірек сайлаушылардың функционалдық округтердегі сайлауға қатысуына мүмкіндік берді. Бұл реформалар 1997 жылы Пекинге өткізілгеннен кейін күшін жойды.

Тарих

Заң шығарушы кеңес 1883 жылдан 1985 жылға дейін өзінің құрылған күнінен бастап тек лауазымдық және тағайындалған мүшелерден ғана тұрды.

Заң шығарушы органға жанама сайлау

Қытай мен Ұлыбританияның 1997 жылы Гонконгты британдық биліктен қытайлық билікке беру туралы келісімге келген Қытай-Британ бірлескен декларациясына қол қоюдан бірнеше ай бұрын, 1984 жылдың шілдесінде "Жасыл кітап: Гонконгтағы өкілдік үкіметтің одан әрі дамуы" жарияланды. Бұл "Жасыл кітап" британдық билік кезінде өкілдік үкіметті дамыту бойынша алғашқы, кең ауқымды конституциялық реформаны нығайтты. "Жасыл кітапта" Гонконгтың қалалық кеңесінің мүшелерінен, 1986 жылы құрылатын жаңа аймақтық кеңестен, округтік кеңестерден және функционалдық топтардан немесе функционалдық сайлау округтерінен тұратын сайлау коллегиясы арқылы Гонконгтың Заң шығару кеңесінің (LegCo) ресми емес мүшелерін екі кезеңде – 1985 және 1988 жылдары – таңдауды енгізу ұсынылды. LegCo-ның 24 ресми емес мүшесін сайлаған алғашқы сайлау 1985 жылдың қыркүйегінде өтті.

Заң шығарушы органға халықтық сайлау

1985 жылғы сайлау реформасын одан әрі дамыту жөніндегі консультациялар 1985 жылғы сайлау реформасын қабылдағаннан кейін жүргізілді. 1984 жылғы «Ақ кітап: Гонконгтағы өкілді үкіметтің одан әрі дамуы» атты құжатта 1987 жылы өкілді үкіметтің дамуы барысында тікелей сайлау идеясын қарау ұсынылды. 1987 жылдың мамырында үкімет өкілді үкіметтің дамуының келесі кезеңін қарастыру мақсатында «1987 жылғы жасыл кітап: Өкілді үкімет дамуының шолуы» атты құжатты жариялады. Консультациялар барысында тікелей сайлауды енгізуді қолдаған кең жұртшылық пікіріне қарамастан, Үкімет тікелей сайлауды енгізудің уақыты мен ауқымы туралы нақты келісімге қол жеткізілмегенін мәлімдеді. Келесі «Ақ кітап: Өкілді үкіметтің дамуы: Алға қарай жол» құжаты Заңнамалық кеңеске алғашқы тікелей сайлауды 1988 жылдан 1991 жылғы сайлауларға дейін ықпалдастырды. Барлығы 60 депутаттан тұратын Заңнамалық кеңеске 18 депутат географиялық сайлау округтерінен халықтың тікелей дауысымен сайланды. Крис Паттен Дэвид Уилсоннан кейін Гонконгтың соңғы губернаторы болып тағайындалғаннан кейін, Паттеннің тұсаукесерлік саясатында кең ауқымды сайлау реформасы туралы ұсыныстар жарияланды. Сайлауға қатысудың ең төменгі жасы 21-ден 18-ге дейін төмендетілді, ал 1995 жылға қарай қалалық кеңес, аймақтық кеңес және округтік кеңестердегі барлық тағайындалған орындар жойылатын болды. Заңнамалық кеңестің географиялық сайлау округтерінде, қалалық кеңестің сайланған орындарында, аймақтық кеңестің сайланған орындарында және округтік кеңестердің сайланған орындарында бір мандатты сайлау округтері енгізілуі тиіс болды. Паттен 1995 жылы толық сайланған Заңнамалық кеңестің сайлау құқығын едәуір кеңейтті, оның құрамы Гонконгтың 1-ші Заңнамалық кеңесінің құрамына қатысты Негізгі заңның ережелеріне сәйкес келеді. Паттен 1994 жылғы Заңнамалық кеңес (сайлау ережелері) (өзгерістер) заң жобасын қолдады, ол корпоративтік дауыс беруді жеке дауыс берумен алмастыру арқылы белгілі бір функционалдық сайлау округтерінің сайлау құқығын кеңейтті. 9 жаңа функционалдық сайлау округі құрылды, бұл шамамен 2,7 миллион адамға функционалдық сайлау округтерінде дауыс беруге мүмкіндік берді. Аудандық кеңес мүшелерінен құралған сайлау комитеті Заңнамалық кеңеске 10 депутатты сайлады. Паттеннің реформаларына жауап ретінде Пекин 1997 жылы Қытайға егемендік берілгеннен кейін Гонконгтың 1-ші Заңнамалық кеңесі ретінде ант беруге мүмкіндік беретін «поезд арқылы» келісімін жойды. Қытай Ұлттық Халық Конгресінің жанындағы Гонконг АЖӘ-нің Дайындық комитеті 1996 жылғы 26 қаңтарда Уақытша Заңнамалық кеңес құрды, ол 1998 жылдың шілдесіне дейін Гонконгтың уақытша заң шығарушы органы ретінде жұмыс істеді.

Өткiзуден кейінгі даму

Пекин үкіметі демократиялық реформалар бойынша қытай-британдық қақтығысы кезінде орнатылған Уақытша заң шығарушы кеңес (УЗК) келесі заң шығарушы кеңестің сайлау жүйесін анықтады. Географиялық сайлау округтері үшін, әкімшілік аймақ үкіметі 1995 жылы енгізілген «бірінші келген жеңіске жетеді» жүйесін алмастырып, ең үлкен қалдық әдісімен пропорционалды ұсынуды, Hare квотасын қолданды. Бұл жүйе Пекинге жақын әлсіз кандидаттарды қолдау және демократтардың сайлаудағы күшін әлсірету үшін жасалған. Функционалдық сайлау округтері үшін корпоративтік дауыс беру 1995 жылы жойылғаннан кейін қайта орнатылды. Бұл сайлауға қатысатын сайлаушылардың санын шамамен 90 пайызға азайтты, 1995 жылы 1,1 миллионнан астам болса, 1998 жылы 140 мыңнан кем болды. Тун Чхихуа үкіметі сайланған қалалық кеңес пен аймақтық кеңесті де таратып жіберді. ХКҚР-дағы алғашқы заң шығарушы сайлау 1998 жылы өтті, онда 20 депутат географиялық сайлау округтерінен тікелей сайлау арқылы, 10 депутат 800 мүшелі сайлау комитеті арқылы және 30 депутат функционалдық сайлау округтері (ФСО) арқылы сайланды. Географиялық сайлау округтерінен (ГСО) сайланған заң шығарушы кеңес депутаттарының саны 2000 жылы 20-дан 24-ке, ал 2004 жылы 30-ға дейін артты, бұл заң шығарушы органның жартысын құрады. Сайлау комитеті арқылы сайланған депутаттардың орындары 2004 жылы жойылды.

2005 жылғы сайлау реформасының ұсынысы

2004 жылдың сәуірінде Гонконгтың бұрынғы бас атқарушысы Тун Чхэ Хва мырза Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетіне (NPCSC) 2007 жылы Гонконгтың бас атқарушысын таңдау және 2008 жылы Гонконгтың заң шығарушы кеңесін құру тәсілдерін өзгерту қажеттілігі туралы есеп ұсынды. 2004 жылғы 26 сәуірде ҰҚШК-нің 9-шы сессиясында 2007 және 2008 жылдары жалпы сайлау құқығын қабылдамау туралы шешім қабылданды (толық мәтінді қараңыз). Алайда, шешімде бас атқарушы мен Legco-ны таңдау және құру тәсілдеріне қажетті өзгерістер енгізуге рұқсат берілді, егер олар біртіндеп және реттелген даму принципіне сәйкес болса. Содан кейін үкімет әкімшілік мәселелер жөніндегі бас хатшы басқарған арнайы комиссия арқылы саяси реформа мәселелері бойынша халықпен кеңесуді жалғастырды. Нәтижесінде, үкімет аталған түзетулер бойынша ұсыныстарын (толық мәтінді қараңыз) 2005 жылғы 21 желтоқсандағы Заңнамалық кеңес отырысында ұсынды. Демократиялық бағытталған кеңесшілер бұл ұсыныстар демократиялық дамуға ешқандай үлкен қадам мен жақсарту әкелмейді деп санайтын. Үкімет Заңнамалық кеңестің барлық мүшелерінің үштен екі көпшілігінің қолдауын алмағандықтан, екі ұсыныс та дауысқа түсіріліп қабылданбады.

2012 жылғы қосымша сайлау процедурасына өзгерту енгізу туралы ұсыныс

2011 жылдың мамыр айының ортасында, 2010 жылғы Гонконг сайлауына әкелген отставкаларды «де-факто референдум» деп санайтын және оларды «дұрыс емес» әрі ресурстарды ысырап ету деп есептейтін үкімет, сайлау арқылы депутаттық орындарды толықтыруды жою жоспарын жариялады. Конституциялық және материктік істер жөніндегі хатшы Стивен Лам, кез келген географиялық сайлау округінде немесе жаңадан құрылған бес орындық аудандық кеңестің «суперсайлау округінде» депутаттың отставкасы немесе қайтысы салдарынан босаған орынды, өткен сайлаудағы ең жақсы нәтиже көрсеткен кандидатпен «тікелей ауыстыру» механизмі арқылы толтыруды ұсынды. Бұл жоспар Пан-демократтар тарапынан сынға ұшырады, тіпті заң шығарушы органдағы оның одақтастары да жоспардың іске асырылу мүмкіндігіне күмән білдірді. Адвокаттар алқасы жоспарды қатаң сынап, ұсыныстардың конституциялық тұрғыдан дұрыстығына, әсіресе қатысу құқығына қойылған шектеулердің негізділігіне алаңдаушылық білдірді. Үкімет 13 шілдеде сайлауға қатысты қолданыстағы заңнамаға өзгерістер енгізу үшін заң жобасын ұсынды. Орталық үкіметтің байланыс кеңсесінің қайта қарау туралы ұсынысын ескеріп, үкімет 28 маусымда өз ұсынысын өзгертті, онда сол сайлау тізімі бойынша жеңіліске ұшыраған кандидатты тағайындау қарастырылды.

2021 жылғы сайлау реформасы

Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитеті 2021 жылғы 30 наурызда Негізгі заңның ІІ қосымшасына өзгерістер енгізді. Реформа нәтижесінде, Заңнамалық кеңес енді 3 сайлау округінен сайланған 90 мүшеден тұрады, географиялық сайлау округтерінен сайланатын орын саны 35-тен 20-ға дейін азайтылды; сондай-ақ, 40 мүше сайлауға 40 орынмен сайлау комитеті сайлау округі қайта құрылды.

Функционалдық сайлау округтері

2021 жылғы Гонконг сайлау өзгерістеріне сәйкес 28 функционалдық сайлау округі (ФСО) 30 мүшелікті сайлайды. Еңбек ФСО көпшілік дауыс беру жүйесі арқылы үш мүшелікті сайлайды. Қалған ФСО-лар әрқайсысы бір мүшелікті сайлайды, бірінші болып келген жеңіске ие болады. 2021 жылғы сайлау реформасы нәтижесінде Аудандық кеңес (бірінші) және Аудандық кеңес (екінші) ФСО-лары таратылды. 3 қолданыстағы ФСО қайта құрылды: Ақпараттық технологиялар ФСО Технология және инновация ФСО болып қайта ұйымдастырылды; Медицина ФСО және Денсаулық сақтау ФСО бірігіп Медицина және денсаулық сақтау ФСО құрды. 2 жаңа ФСО құрылды, атап айтқанда, Коммерциялық (үшінші) және Ұлттық Халық Конгресінің Гонконг әкімшілігіндегі депутаттары, Қытай Халық Саяси Консультативтік Конференциясының Ұлттық Комитетінің Гонконг әкімшілігіндегі мүшелері және тиісті ұлттық ұйымдардың өкілдерінен тұратын ФСО. Функционалдық сайлау округтері енді негізінен ұйымдық дауыс беру арқылы сайланады; жеке дауыс беру жүйесі бар ФСО-лардың саны азайтылды, сондай-ақ жеке және ұйымдық дауыс берудің аралас жүйелері жойылды.

Сайлау комитеті сайлау округі

Сайлау комитеті сайлау округі Гонконгтың Негізгі Заңында қарастырылған үш сайлау округінің бірі болды, тікелей сайланатын географиялық округтермен және жанама сайланатын функционалдық округтермен қатар, алғашқы және екінші мерзімдегі Заң шығарушы кеңес үшін (ҚХР құрамына кірген алғашқы кезеңде). Соңғы британдық губернатор Крис Паттеннің сайлау реформасымен ЭКК 1994 жылы сайланған барлық округтік кеңес мүшелерінен құралды. 1995 жылғы сайлауда бірыңғай трансферттік дауыс беру жүйесі қолданылды. Гонконгтың тапсырылуынан кейін ЭКК-ге ҚХР Заң шығарушы кеңесіндегі барлық 60 орынның 10-ы бөлінді, оның құрамына сайлау комитетінің барлық мүшелері кірді, сондай-ақ олар әр бес жыл сайын Бас атқарушыны сайлады. 2000 жылы сайлау округінің мөлшері алты орынға дейін азайтылды және 2004 жылғы сайлауда толығымен таратылып, оның орнына тікелей сайланатын географиялық округтердің орындары келді. 1998 және 2000 жылдары көпшілік дауыс беру жүйесі қолданылды. 2021 жылғы сайлау реформасында Сайлау комитеті сайлау округі қайтадан енгізіліп, Заң шығарушы кеңестің 90 орынның 40-ын, шамамен жартысын алып, көпшілік дауыс беру жүйесімен жұмыс істейді. Сайлаушылар құрамына сайлау комитетінің жаңадан кеңейтілген 1500 мүшесі кіреді.

Депозиттер мен қайтарулар

Әрбір кандидаттар тізімі географиялық округ үшін 50 000 доллар, ал "функционалдық округ" үшін 25 000 доллар көлемінде кепілдік төлем талап етеді. Тізім (немесе кандидат) округте берілген жарамды дауыстардың кемінде 3% жинамаса, кепілдік төлем қайтарылмайды.

Үгіт-насихат шығыстарының жеңілдіктері

2004 жылғы сайлаудан бері Үкімет кандидаттарға әрбір алған дауысы үшін 10 доллар көлемінде қайтару жүйесін орнатып, оның шегі кандидаттың сайлау шығындарының 50 пайызынан аспайды. Кандидаттар орын жеңіп алса немесе жарамды дауыстардың 3 пайызынан жоғары нәтиже көрсетсе, ал кандидаттар тізімі егер оның бір немесе бірнеше мүшесі орын жеңіп алса немесе тізім жарамды дауыстардың 3 пайызынан жоғары нәтиже көрсетсе, бұл қайтаруға құқылы болады. Олар пошта арқылы бір рет тегін жарнамалық материалдарды жіберуге және RTHK арнасында өз бағдарламаларын ақысыз жариялау мүмкіндігіне ие. Өтініш берген кезде Үкімет кандидатқа түскен сайлау шығындары мен түскен қаржылық көмек арасындағы айырманы төлейді, бұл кандидатқа түскен дауыс санына байланысты шектеуге ие (2008 жылы бір дауысқа 11 доллар).