Кіріспе

Акусматикалық дыбыс – шығу тегі көрінбей естілетін дыбыс. "Акусматикалық" сөзі француз тілінен алынған acousmatique сөзінен, ал ол грек тіліндегі akousmatikoi (ἀκουσματικοί) сөзінен туындаған. Бұл сөз философ Пифагордың шәкірттеріне қатысты қолданылған, олар оның лекциясын пәрде немесе экран артынан тыңдап, оның оқуларына жақсырақ назар аудару үшін үнсіз отыруға міндетті болған. "Акусматикалық" терминін алғаш рет француз композиторы және конкретті музыканың негізін қалаушы Пьер Шеффер қолданған. Акусматикалық өнерде дыбыс динамиктердің "пердесінен" естіледі, ал оның шығу себебі көрінбейді. Кез келген дыбыс, табиғи немесе өңделген болсын, егер оның себебі көрінбесе, акусматикалық деп сипаттауға болады. Бұл терминді француз жазушысы және композиторы Мишель Чион кинодағы кадрдан тыс дыбысты пайдалануға қатысты қолданған. Соңғы кезде, "Кеңістік пішіні және акусматикалық бейне" (2007) мақаласында композитор және ғалым профессор Денис Смолли Шеффердің акусматикалық концепцияларын кеңейтті. 2000 жылдардан бері "акусматикалық" термині, әсіресе Солтүстік Америкада, бекітілген медиа композициялары мен туындыларын атау үшін қолданылады.

Шығу тегі

1955 жылы Жером Пейно және Пьер Шеффер музыканы тыңдау тәжірибесін анықтау үшін «акусматикалық» терминін алғаш рет қолданды. 1966 жылы жарық көрген «Traité des objets musicaux» еңбегінде Шеффер акусматиканы былай анықтады: «Акусматикалық, сын есім: оның себептері көрінбей, тек естілетін дыбыс» (Шеффер 1966: 91). Шеффер акустикалық тыңдау тәжірибесінің дыбыстарды тек есту саласына дейін қысқартатын тәжірибе екенін айтты. Редукция (эпохе) ұғымы, Гуссерльдік феноменологиялық дәстүрде қолданылғандай, Шеффердің акусматикалық тәжірибені түсіндіруіне негізделген. Осы тұрғыда, субъект назарын дыбыстық қабылдауға жауапты физикалық нысаннан аулаққа жылжытып, осы қабылдаудың мазмұнына шоғырландырады. Бұл әрекеттің мақсаты – қабылдау саласында ненің нақтылыққа жатсатынын анықтау. Бұл процедура сананы тек естуге бағыттайды. Шеффер былай деп мәлімдеді: «Көбінесе таңғаламыз, көбінесе күмәнданамыз, біз естіп отыр деп ойлаған нәрселердің көп бөлігі шындығында тек көрінеді және жағдаймен түсіндіріледі» (Шеффер 1966: 93). Шеффер «acousmatique» сөзін «akousmatikoi» (тыңдаушылар) сөзінен шығарды, бұл Пифагор заманында оның білімі жоқ шәкірттеріне қатысты қолданылған термин. Тарихи мәліметтерге сәйкес, Пифагордың ізбасарлары үш жылдық сынақтан өткеннен кейін бес жылдық «үнсіздік» кезеңіне енді, содан кейін ғана Пифагордың ішкі шеңберіне «математик» (білімді) ретінде қабылданды. Үнсіздікті қолдану Пифагор орденінің құпия сабақтары мен діни рәсімдерге байланысты хаттамалармен байланысты болды. Бұл рәсімдер пәрде немесе жабын артында өтті, тек бес жылдық сынақтың нәтижесінде ғана шәкірттерге ұстаздарын бетпе-бет көруге рұқсат етілді, ал қалғандары акусматикалық түрде қатысты. Соңғы зерттеулер Пифагордың «жабыны» өзі оның сабақтарында қолданған бейнелі тілдің эвфемизмі болғандығын және пәрде немесе қараңғылық арқылы айтылатын сөздің нақты тәжірибесі болмағандығын көрсетеді.

Фильмнің дыбысы

Француз киносының дыбыс теориясы бойынша маманы Мишель Чионның (1994) пікірінше, кинода акусматикалық жағдай екі түрлі жолмен туындауы мүмкін: дыбыс көзі бірінші болып көрініп, кейін "акусматизацияланады", немесе дыбыс бастапқыда акусматикалық болып келеді, ал дереккөз кейін ашылады. Бірінші жағдай дыбысты нақты бір бейнемен бірден байланыстыруға мүмкіндік береді, Чион мұны визуализацияланған дыбыс (Шаффер тікелей дыбыс деп атаған) дейді. Бұл жағдайда ол "материалдық" дыбысқа айналады, "бейнемен анықталады, мифтен арылады, жіктеледі". Екінші жағдайда дыбыс көзі біраз уақытқа дейін жасырын күйде қалады, күшті күдік тудырады, содан кейін ғана ашылады, бұл қызық пен күмәнді бейнелейтін киноларда жиі қолданылатын драмалық тәсіл; мұның нәтижесінде бастапқыда жасырылған дыбыс көзі "де-акусматизацияланады" (Chion 1994, 72). Чион "визуализацияланған мен акусматикалық арасындағы қарама-қайшылық экраннан тыс кеңістіктің негізгі аудиовизуалды ұғымына негіз салады" деп мәлімдейді (Chion 1994, 73).