Кіріспе

Архозавриформдар (грекше "басқарушы кесірткелер", латынша "форма") – диапсидті жорғалаушылардың кладасы, оған архезаврлар және олардың жақын туыстары кіреді. Ол Жак Готье (1994) арқылы Протерозухидтер мен Архозаврияның соңғы ортақ атасынан тараған клада ретінде анықталды. Фил Сентер (2005) оны Протерозух пен Архозаврияны қамтитын ең тар клада ретінде анықтады. Архозавриформдар – архозавроморфтардың бір тармағы, олар кейінгі перм дәуірінде (шамамен 252 миллион жыл бұрын) пайда болып, қазірге дейін екі ғана архозавр тобының тірі қалған түрі ретінде сақталып келеді: крокодилдер мен құстар. Архозавриформдар архезаврлар тобына тарихи түрде жатқызылған бірнеше белгілерді көрсетеді. Оларға терең қуыстарға орналасқан тістер, күшті метаболизм және алдынғы орбитальдық тесік (көздің алдындағы бас сүйегіндегі тесік) жатады. Осы белгілері бар жорғалаушылар бұрынғы жіктеу әдістерінде "текодонттар" деп аталды. Текодонтия – парафилетикалық топ, және оның таксономиялық санаты ретінде қолданылуы қазіргі заманғы кладистік жүйелерде қабылданбайды. Архозавриформдар деген атау қазіргі заманғы таксономиямен үйлесетін монофилетикалық алмастыру ретінде ұсынылған.

Эволюциялық тарих

Ертедегі археосауриформдар, ресми емес атауы "протеросухиандар", кең табанды, ет жейтін, ұзын, ілмек тәрізді мұрынға ие, крокодилге ұқсас жануарлар болды. Өз замандастарының көптеген терпсидтерінен айырмашылығы, археосауриформдар Перм кезеңінің соңындағы жаппай жойылудан аман қалды. Пермнің соңғы кезеңіндегі протоэросухид Архозавр, Триас кезеңінің басындағы туысы Протеросухусқа өте ұқсас болды. Триас кезеңі басталғаннан кейін бірнеше миллион жыл өткен соң, археосауриформдар "протеросухиан" деңгейінен өтті. Келесі ірі археосауриформ тобы – Эритросухидтер, олар үлкен басы бар, сол кезге дейін болған ең ірі ет жейтін жорғалаушылар отбасы. 2016 жылы Мартин Ескурра, эритросухидтерге қарағанда архозаврға жақын барлық археосауриформдарды қамтитын кладка Eucrocopoda деген ат берді. Атауын "нағыз крокодил аяқтары" деп аударуға болады, себебі олар крокодилге тән круротарсал білезікке ие болды. Эукрокоподаларға Euparkeriidae (кішкентай, епті жорғалаушылар), Proterochampsidae (Оңтүстік Америкаға тән тар мұрынды жыртқыштар) және Doswelliidae (протерошампидтерге ұқсас, қатты қабықпен жабылған Лауразия жорғалаушылары), сондай-ақ Ванклеавеа және Асперорис сияқты ерекше жорғалаушылар кіреді. Ең сәтті археосауриформдар және Юра кезеңіне дейін жеткен жалғыз өкілдер – археозаврлар. Архозаурияға крокодилдер, құстар және олардың ортақ ата-бабасының барлық ұрпақтары кіреді. Құрып кеткен археозаврларға аэтозаврлар, рауисухидтер (крокодил тармағының екі мүшесі), птерозаврлар және құс емес динозаврлар (құс тармағының екі мүшесі) жатады.