Кіріспе

Венгриялық-американдық психолог (1934–2021)

Михали Роберт Чиксентмихайи (['/m//iː//h//aɪ// /'/tʃ//iː//k//s//ɛ//n//t//m//iː/,/h//ɑː//j//iː/ MEEhy CHEEKsentmeeHAHyee, Чиксентмихайи Михали Роберт; 29 қыркүйек 1934 – 20 қазан 2021) – венгриялық-американдық психолог. Ол «ағын» (flow) деп аталатын психологиялық концепцияны танып, оған атау берді, бұл өнімділікке қолайлы, жоғары деңгейдегі шоғырланған психикалық күй. Ол Клермонт университетінің психология және басқару саласының еңбек еткен профессоры болды. Алдында Чикаго университетінің психология кафедрасын және Лейк Форест колледжінің социология және антропология кафедрасын басқарған.

Ерте өмір

Михалы Роберт Цсиксентмихалы 1934 жылдың 29 қыркүйегінде Италия Корольдігінің құрамында болған, қазір Риека деп аталатын Фиуме қаласында дүниеге келген. Оның отбасының тегі Трансильваниядағы Цсиксцентмихали ауылынан шыққан. Ол Венгрияның Фиумедегі консулдығында қызмет атқаратын дипломаттың үшінші ұлы болды. 1944 жылы, Цсиксентмихалы он жасқа толғанда, оның екі үлкен ағасының бірі Будапешттің қамалуы кезінде қаза тапты, ал екіншісі, Мориц, кеңестік билік тарапынан Сибирьдегі еңбек лагеріне жіберілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай оның әкесі Италиядағы Венгрия елшісі болып тағайындалып, отбасын Римге көшірді. 1949 жылы Венгрияда коммунистер билікке келген кезде, Цсиксентмихалының әкесі режимге қызмет етудің орнына отставкаға кетті. Коммунистік режим оның әкесін елден қуды және отбасын Венгрия азаматтығынан айырды. Одан кейін ол 1969 жылы Чикаго университетінде профессор болғанға дейін Лейк Форест колледжінде оқытумен айналысты. Америкалық Психологиялық қауымдастықтың бұрынғы президенті Мартин Селигман Цсиксентмихалыны оң психология саласындағы әлемдегі жетекші зерттеуші деп сипаттады. Цсиксентмихалы бірде былай деді: "Жабағылау – ізгілікке жол емес. Егер адамдар қорқыныштан өзін шектесе, олардың өмірі сөзсіз қысқарады. Тек ерікті түрде таңдалған тәртіп арқылы ғана өмірден ләззат алуға және ақыл-ойының шегінде болуға болады". Оның еңбектері ықпалды және кеңінен сілтеме жасалады.

Автотелистік

Цикцзентмихалий зерттеген бір жағдай – автотеликалық тұлға. Цикцзентмихалий автотеликалық тұлғаны, көптеген адамдар үшін жағымсыз болар жағдайлардан ләззат алуға үйрене білетін адамдарға тән қасиет деп сипаттады. Зерттеулер көрсеткендей, автотеликалық тұлғамен байланысты қасиеттерге – қызығушылық, жабырқаушылық және қарапайымдылық жатады.

Мотивация

Цсиксентмихалийдің соңғы еңбектерінің көпшілігі мотивация идеясына және мотивацияға, қиындықтарға және жалпы сәттілікке әсер ететін факторларға бағытталды. Ол және оның әріптестері ішкі мотивациясы жоғары адамдардың мақсатқа бағытталғандығы және жалпы бақытты арттыратын қиындықтарды ұнатуға бейім екенін анықтады. Цсиксентмихалий ішкі мотивацияны оң тәжірибелерді, сезімдерді және жалпы денсаулықты жақсарту және арттыру үшін күшті қасиет ретінде қарастырды, бұл қиын жағдайларды жеңу арқылы қол жеткізіледі.

Жеке өмір

1961 жылы Михай Чиксентмихайи Изабелла Селегаға үйленді. Оның екі ұлы болды: Кристофер Чиксентмихайи, суретші және Корнелл университетінің профессоры, және Марк Чиксентмихайи, Берклидегі Калифорния университетінің Шығыс Азия тілдері мен мәдениеттері кафедрасының меңгерушісі. Чиксентмихайи 2021 жылғы 20 қазанда 87 жасында Калифорния штатының Клермонт қаласындағы үйінде жүрек тоқтауынан қайтыс болды.

Марапаттар

2009 жылы Цсикцентмихалийге Клифтон күштіліктері сыйлығы табысталды. 2011 жылы Будапештте өткен салтанатты шарада ол Сеченьи сыйлығымен марапатталды. 2014 жылы Венгрияның Еңбегі үшін орденімен құрметтелді. Just Dance ойынының Михали есімді кейіпкері Цсикцентмихалийдің құрметіне аталған.

Жарияланымдар

Цсиксентмихалы, Михалы (1975). Көңілділік пен алаңдаушылықтан тыс: Жұмыс және ойын кезіндегі ағымды сезіну, Сан-Франциско: Jossey Bass. Цсиксентмихалы, Михалы (1978) «Ішкі сыйақылар және туындайтын мотивация» «Сыйақының жасырын шығындары: Адам мотивациясы психологиясына жаңа көзқарастар» еңбектері, Lepper, Mark R; Greene, David, Erlbaum: Hillsdale: N. Y. 205–216.
Цсиксентмихалы, Михалы және Halton, Eugene (1981). «Нәрселердің мәні: Тұрмыстық символдар және өзілік», Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Цсиксентмихалы, Михалы және Larson, Reed (1984). Жасөспірім болу: Жасөспірім шақтағы қақтығыстар мен өсу. Нью-Йорк: Basic Books, Inc.
Цсиксентмихалы, Михалы және Csikszentmihalyi, Isabella Selega, ред. (1988). Оптималды тәжірибе: Ағымдылықтың санадағы психологиялық зерттеулері, Кембридж: Кембридж университетінің баспасы. Цсиксентмихалы, Михалы (1990). Ағым: Оптималды тәжірибе психологиясы. Нью-Йорк: Harper and Row. Цсиксентмихалы, Михалы (1994). «Дамитын өзілік», Нью-Йорк: Harper Perennial. Цсиксентмихалы, Михалы (1996). Шығармашылық: Ағым және жаңалықтар мен өнертабыстар психологиясы. Нью-Йорк: Harper Perennial. Цсиксентмихалы, Михалы (1998). Ағымды табу: Күнделікті өмірмен байланысу психологиясы. Basic Books. Gardner, Howard, Csikszentmihalyi, Mihaly және Damon, William (2001). Жақсы жұмыс: Кереметтік пен этиканың кездесуі. Нью-Йорк, Basic Books. Цсиксентмихалы, Михалы (2003). Жақсы бизнес: Лидерлік, ағым және мағына жасау. Basic Books, Inc.
Цсиксентмихалы, Михалы (2014). Шығармашылықтың жүйелік моделі: Михалы Цсиксентмихалының жинақталған еңбектері. Дордрехт: Springer, 2014. Цсиксентмихалы, Михалы (2014). Ағым және оң психология негіздері: Михалы Цсиксентмихалының жинақталған еңбектері. Дордрехт: Springer, 2014. Цсиксентмихалы, Михалы (2014). Адамның дамуы мен білім берудегі ағымның қолданылуы: Михалы Цсиксентмихалының жинақталған еңбектері. Дордрехт: Springer, 2014.