Кіріспе
Ньютаунардс – Солтүстік Ирландияның Даун округіне қарасты қала. Ол Странгфорд көлінің ең солтүстік ұшында, Белфасттан шығысқа қарай 16 шақырым жерде, Ардс түбегінде орналасқан. Ньютаунардс азаматтық округінің және Ардс-Лоуэр мен Кастлерег-Лоуэр тарихи барондықтарының құрамына кіреді. Ньютаунардс Ардс және Солтүстік Даун ауданында орналасқан. 2021 жылғы халық санауы бойынша халық саны 29 677 адамды құрады. Нормандар 1170 жылдары Шығыс Ольстерді жаулап алып, Ольстер графылығын құрды. 1226 жыл шамасында олар Мовилла аймағында жаңа қала салды, ол ирландиялық Уи Блатмахайк айманының атымен «Блатевиктің жаңа қаласы» деп аталды. 1244 жылы Уолтер де Бург Доминикан монастырын салды, ол 1542 жылы таратылды. 1572 жылы сэр Брайан Макфелим О'Нилл бастаған Кланнабой О'Ниллдері Ардсты отарлауға тырысқан ағылшықтарға ғимараттарды беруден бас тарту үшін екі монастырды да өртеп жіберді.
Newtownards (,/n//juː//t//n̩/'/ɑːr//d//z/; ) is a town in County Down, Northern Ireland. It lies at the most northern tip of Strangford Lough, 10 miles (16 km) east of Belfast, on the Ards Peninsula. It is in the civil parish of Newtownards and the historic baronies of Ards Lower and Castlereagh Lower. Newtownards is in the Ards and North Down Borough. The population was 29,677 in the 2021 Census. The Normans conquered east Ulster in the 1170s, founding the Earldom of Ulster. Around 1226, they established a new town around Movilla, which became known as the "New Town of Blathewic", after the Irish territory of Uí Blathmhaic. A Dominican priory was built in 1244 by Walter de Burgh and was also dissolved in 1542. In 1572, both monasteries were burned by the Clannaboy O'Neills under Sir Brian McPhelim O'Neill to deny buildings to the English, who were attempting to colonize the Ards.
Шотландиядағы қала
1605 жылы (Ольстердің ресми игерілімі 1610 жылы басталғанға дейін) Хью Монтгомериге жерлер берілді, ол сол кезде Ньютаун деп аталған, кейіннен Ньютаунардс болып кеңейтілген жерді қайта жаңартуға кірісті. Ресми мәліметтерге сәйкес, қала 1606 жылы құрылған. Монтгомери ескі монастырдың қираған жерінде тұрғын үй салды, оның мұнарасы бүгінге дейін сақталған. Шотланд протестанттары, әсіресе Эйрден, сондай-ақ Айрширдегі Ирвиннен көптеп келіп, қала тез өркендеді. Странгфорд шығанағының терең еместігіне байланысты Ньютаун порт ретінде дамымады, ал тауарлар Ардс түбегіндегі Ирланд теңізі жағасында орналасқан Донагиди қаласы арқылы тасымалданды. Оның орнына, қала базарлық орталыққа айналды, ал 1771 жылы Конвей алаңында Базар үйі салынды.
Біріккен ирландтар көтерілісі
Солтүстік Даун және Ардс 1798 жылғы Ирландия көтерілісі кезінде Біріккен Ирландия көтерілісшілерінің қысқа мерзімге бақылауында болды. 9 маусым күні таңында, "Найзалы жексенбі" күні Бангор, Донагиди, Грейабби және Бэлливолтерден келген, негізінен Біріккен ирландтар, пресвитериандық пастор (кейін американдық дипломат) Дэвид Бейли Уорденнің басшылығымен қалаға жорық жасады. Олар Базар үйінен оқ жауып таратылды, бірақ Йорк қорғаушы жаяу әскер полкінен құралған гарнизон кейін шегініп, көтерілісшілерге француз революциялық үлгідегі Қоғамдық қауіпсіздік комитетін құруға мүмкіндік берді. Ньютаунардтағы "Республика" екі күннен кейін Баллинахинштегі бас көтерілісшілер күшінің жеңіліске ұшырауынан кейін жойылды.
Ұлы ашаршылық
Ұлы ашаршылық кезінде, шағын пәтершілер мен шаруалардың құрып кеткен картоп егініне тәуелділігінен туындаған жағдайда, жергілікті ең ірі жер иесі лорд Лондондерри "жеке қиындықтар" деген сылтаумен жалдау төлемдерін төмендетуден бас тартты. 1847 жылға қарай қаланың 800 тұрғыны "соқырған, жартылай ашқан" адамдардың көмекке арналған асханаларда кезекте тұрғанын және жаңадан салынған жұмыс үйіне сыймай толғанын көрді. Лорд Лондондерринің қарсылығына қарамастан, Донагадиге дейінгі жолдың жаңартылуымен бірге ашаршылықтан құтқару үшін бірнеше мемлекеттік жұмыс бағдарламалары іске қосылды. Жалпы, Ирландияның батыс аймақтарындағыдай тым бөлінбеген жер жағдайы және тоқымашылық және басқа да жұмыс орындарының болуы қаланы ең ауыр салдардан сақтады.
Викториялық өсім
XIX ғасырдың басында қаланың оңтүстігіндегі батпақты жерлер мелиорацияланды. Сонымен қатар, қаланың өсімі Белфаст пен Лаган аңғарының өнеркәсіптік аймағы мен нарығына қосылу арқылы үдеді. Белфаст және Каунти Даун темір жолы 1850 жылы Ньютаунардты Комбер және Дундональд арқылы Белфастқа, ал 1861 жылы Донагидиге байланыстырды. Сол жылға қарай қала халқы 9500 адамға жетті. (Бұл темір жол желісі 1950 жылы жабылды.) 1867 жылдың 12 шілдесінде, партиялық процессиялар заңдарына қарамастан, Оранж ордені Бангордан Ньютаунардсқа шеру жасады. Шеруді Уильям Джонстон ұйымдастырды (келесі жылы оның іс-әрекеттері үшін қысқа мерзімге түрмеге отырды) және шамамен 30 000 адам қатысты. XIX ғасырдың аясында экономика Белфаст қаласымен тығыз байланысты болды, қала гүлдене берді және XX ғасырға қарай қала маңындағы қалаға айналды. Ньютаунардс халқы 1961 жылы 13 100 адамды құрады, ал 2011 жылы 28 000-ға дейін екі есеге өсті.
Қиындықтар
Қауіпті кезеңде Ньютаунардс қаласында 1993 жылдың 5 шілдесінде Реджент көшесіндегі Рома барына автокөлік құралымен шабуыл жасалды. Бар толығымен қирады, бірақ кейін қайта жаңартылды. Шабуылды Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы 700 кг (1500 фунт) салмақтағы құрылғы арқылы жасады. Зардап шеккендер болған жоқ. Полиция жергілікті радиостанцияға телефон арқылы берілген 10 минуттық ескертудің "мүлдем жеткіліксіз" болғанын мәлімдеді. Ескертуде бомбаның құрамында 1500 фунт жарылғыш зат бар екені айтылған.
Соңғы кездері
2021 жылдың 1 қарашасында қаладағы автобус екі бетперделі шабуылшылар тарапынан ұрланып, Солтүстік Ирландия протоколына қарсы наразылық білдіру мақсатында өртеп жіберілді.
Скрабо мұнарасы
Ньютаунардс қаласына 30 метрлік (100 фут) биіктіктегі Скрабо мұнарасы көз тастайды. Мұнараның биіктігі 41 метр, ол 1857 жылы Скрабо төбесінде Лондондерридің 3-маркизі Чарльз Стюартқа арналған ескерткіш ретінде салынды. Стюарт отбасына адал жандар оның аштық жылдарында жалдамалы шаруаларына көрсеткен қамқорлығы үшін осы мұнараның шабыттанғанын айтты. Бірақ маркиз сол жылдары көп сынға ұшыраған еді, сондықтан бұл күмәнді көрінеді. 1847 жылы ол және оның әйелі жергілікті көмек комитеттеріне 20 және 10 фунт стерлинг көмек көрсетті. Келесі жылы олар Маунт-Стюарттағы үйлерін жаңартуға 15 000 фунт стерлинг жұмсады. Ал жалпы иелікте 1200 шаруа мен көптеген жұмысшылар болса, мұнара құрылысына тек 450 абонент қатысты. Құнының үштен екі бөлігін 98 абонент төледі (тізімнің басында Франция императоры Наполеон III тұрды), олардың көпшілігі де ақсүйектер еді. Шотландия барондық стиліндегі мұнара қазір көпшілікке ашық және тарихи-жергілікті орта туралы көрмеге ие. Базальтпен жабылған құмтасты төбе Скрабо төбесі Солтүстік Даун аймағының ең ірі ерекшеліктерінің бірі. Мұнара қазір Скрабо ауылдық саябағында орналасқан, онда Killynether Wood орманды серуен жолдары мен паркілік аймақтар бар.
Мовилья абатлығы
Мовилла аббатшылығының ежелгі қираған орындары Мовилла зиратының ішінде орналасқан. Финнианның алғашқы кельттік аббатханасынан қазірге дейін көрінетін ештеңе қалмаған, бірақ 15 ғасырлық Августин аббатшылығының қираған қалдықтары әлі де тұр және көруге лайық. Олар Сент-Патрик туристік жолының бір бөлігі болып табылады.
Сома мұралық орталығы
Қаланың біршама солтүстігінде орналасқан Сом мұра орталығы – Сом қауымдастығының маңызды жобасы. Ньютаунэрдс қаласының шетіндегі Кландебой иелігіне жақын орналасқан орталық – Ұлы соғыстың шындығын және оның елдегі қоғамға тигізген әсерін көрсететін, халықаралық маңызы бар ерекше келушілерді тартатын орын. Орталық 36-шы (Ульстер) және 16-шы (Ирландия) дивизияларының Сом шайқасына, 10-шы (Ирландия) дивизиясының Галлиполи, Салоника және Палестинадағы қатысуын еске алады, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғысқа Ирландияның барлық үлесі туралы көрмелер мен ақпарат ұсынады.
Стюарт тауы
Странгфорд көлінің шығыс жағасында, Ньютаунард қаласынан бірнеше шақырым жерде және Грейаббиге жақын жерде 18-ғасырда салынған үй мен бақ – Стюарт тауы орналасқан, бұл Лондондерри отбасының үйі. Үйдің ішіндегі заттар мен өзі британдық қоғамдық және саяси өмірде маңызды рөл атқарған Лондондеррилердің тарихын көрсетеді. Стюарт тауындағы 98 акрлық бақ ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылған.
2021 жылғы халық санағы
Санақ күні (2021 жылдың 21 наурызы) Ньютаунардс қаласының тұрғын халқы 29 677 адамды құрады. Олардың 72,17% өзін британдық, 5,91% ирландтық, ал 39,29% солтүстік ирландтық деп санады. Сауалнамаға қатысушылар бірнеше ұлттық идентификацияны таңдауға мүмкіндік алды.