Кіріспе
"Mi último adiós" поэмасы – филиппиндық пропагандист және жазушы доктор Хосе Ризальдың 1896 жылғы 30 желтоқсанда атылуға дейін жазған поэмасы. Бұл туындысы – оның өлімі алдында жазған соңғы жазбаларының бірі еді. Оның аяқ киімінен тағы бір жазу табылды, бірақ мәтін оқылмайтындықтан, оның мазмұны құпия болып қала береді. Ризаль өлеңіне атау қоймаған. Оның досы және реформатор Мариано Понсе таратып жүрген нұсқаларында оны "Mi último pensamiento" ("Менің соңғы ойым") деп атады, бірақ бұл кеңінен танылмады. Сонымен қатар, поэма жазылған "кокос майынан жасалған шам" Ризаль отбасына оның атылуынан кейін ғана жеткізілді, себебі ол түрме жасушасын жарықтандыру үшін қажет болды.
"Mi último adiós" is a poem written by Filipino propagandist and writer Dr. José Rizal before his execution by firing squad on December 30, 1896. The piece was one of the last notes he wrote before his death. Another that he had written was found in his shoe, but because the text was illegible, its contents remain a mystery. Rizal did not ascribe a title to his poem. Mariano Ponce, his friend and fellow reformist, titled it "Mi último pensamiento" ("My Last Thought") in the copies he distributed, but this did not catch on. Also, the "coconut oil lamp" containing the poem was not delivered to the Rizal's family until after the execution as it was required to light the cell.
Өмірбаян
1896 жылғы 29 желтоқсанның түстен кейін, өлім жазасына кесілуінен бір күн бұрын, доктор Хосе Ризальге анасы Теодора Алонзо, әпкелері Люсия, Жозефа, Тринидад, Мария және Нарсиса, сондай-ақ екі жүрегі жақын туысы келді. Олар кеткенде Ризал Тринидадқа ағылшын тілінде, кокос майлы лампа (лампарилла) деп айтудың орнына, кішкентай спирт пешінде (коцинилла) бірдеңе бар екенін айтты, ол мәтінді жасыру үшін ойластырылған еді. Пешті Нарсисаға күзетші, олар атқа міне кішкене көлікке отырғанда берді. Үйде Ризал әйелдері пештен бүктелген қағазды тауып алды. Онда 14 бес тармақты, аты-жөні, күні көрсетілмеген өлең жазылған. Ризалдар өлеңнің көшірмелерін жасап, оларды Ризалдың елдегі және шетелдегі достарына жіберді. 1897 жылы Мариано Понсе Гонконгте өлеңді "Mí último pensamiento" деген атаумен басып шығарды. Әкесі Билибид (түрмеде) тұтқын болғанда өлеңнің көшірмесін алған Мариано Даканай оны 1898 жылғы 25 қыркүйекте "La Independencia" журналының бірінші санында "Ultimo Adios" деген атпен жариялады.
Саяси әсері
Испания-Америка соғысының нәтижесінде АҚШ-қа қосылғаннан кейін Филиппин өзін-өзі басқаруға қабілетсіз "жабайылар" қауымдастығы ретінде қарастырылды. Филиппин мәселелерін басқару үшін лоббилеген АҚШ өкілі Генри А. Купер, осы өлеңді АҚШ Конгресінің алдында оқыды. Автордың құндылығын түсінген оның әріптестері 1902 жылғы Филиппин заңын қабылдады, ол өзін-өзі басқаруға мүмкіндік берді (кейіннен 1902 жылғы Филиппин азаматтық заңы деп аталды), 1882 жылғы қытайларды қуу заңы күшінде болса да және афроамерикандықтар АҚШ азаматтары ретінде тең құқықтарға ие бола қоймаған болатын. Ол Филиппин Ассамблеясын құрды, Америка Конгресіне екі филиппин делегатын тағайындады, АҚШ-тың құқықтар туралы биллінің ережелерін филиппин халқына таратып, тәуелсіз үкімет құруға негіз салды. Колония тәуелсіздікке қадам басып жатты. Манила шарты бойынша толық тәуелсіздік 1946 жылдың 4 шілдесіне дейін берілмеді.
Аудармалар
"Mi último adiós" 46 филиппин тіліне, соның ішінде филиппин қол тіліне аударылды, ал 2005 жылға дейін кем дегенде 35 ағылшын тіліндегі аудармасы белгілі және жарияланды (басылып шығарылды). Ең танымал ағылшын тіліндегі нұсқасы – 1911 жылғы Чарльз Дербиширдің аудармасы, ол қолаға түсірілген. Манила қаласындағы Ризал саябағындағы қоладан жасалған, бірақ одан аз танымал 1944 жылғы романшы Ник Хоакиннің аудармасы да бар. Чех тіліне аударманы Филиппин Республикасындағы Чехияның бұрынғы елшісі Ярослав Людва жасады және ол Сенат отырысында оқылды. 1927 жылы Луис Г. Дато өлеңді испан тілінен ағылшын тіліне ұйқаспен аударды. Дато оны "Менің соңғы ойларым" деп атады. Дато – бұл өлеңді алғаш аударған филиппиндік.