Кіріспе

Мин әулетінің қытай ойшылы

Атауы

Сюй Гуанци – Сюйдың қытай тіліндегі атының мандарин диалектісіндегі латын әрпімен жазылуы. Оның есімі Уэйд-Джайлс жүйесі бойынша Хсу Куан Чжи деп жазылады. Оның сыпайы аты – Зисян, ал қалам аты – Сюаньху. Иезуиттердің жазбаларында оның қытайша аты ретінде "Сиу Хсвен Ху" түрінде соңғысы қолданылған. Дінгі өткеннен кейін ол Пауыл (Паулус) деген шайқау атын алды. Қытай тілінде оның транскрипциясы сыпайылық аты ретінде қолданылады (яғни, Сюй Баолу), ал иезуиттер оны кейде "Сиу Пао Ло" деп атаған.

Ерте өмір

Сюй Гуанцзы 1562 жылғы 24 сәуірде Қытайдың Мин әулеті тұсында Оңтүстік Чжилидің Сонгцзян префектурасындағы Шанхайда дүниеге келді. Ол кезде Шанхай қазіргі қаланың Ю бағының айналасындағы ескі ауданда орналасқан шағын дуалмен қоршалған округтің орталығы болған. Оның отбасы, ішінде үлкен және кіші әпкесі, қаланың оңтүстік шетіндегі Тайцин кварталында тұрды. Гуанцзынің Сюй тармағы императорлық емтиханнан өтіп, Шанхайдың жергілікті ақсүйектеріне қосылғандармен туыс емес еді. Оның жартысы отбасын асырауға, ал қалғаны шағын саудадан түскен табысын толықтыруға жұмсалды. Гуанцзы 6 жасқа толғанда, отбасы оны жергілікті мектепке жіберу үшін жеткілікті ақша жинады, онда кейінірек агиограф оны сыныптастары білімдерін байлық немесе мистикалық билік үшін пайдалануды қалағандарын айтқандары үшін пәктіктен үкімдегенін жазды. Оның орнына ол: "Бұл нәрселердің ешқайсысы да жасауға тұрарлық емес. Егер қандай адам болғыңыз келсе, онда өзіңізді нығайту және Жолды ұстану керек. Мемлекет пен халыққа тәртіп орнату. Діндарларды құрметтеу, дінсіздерді әшкерелеу. Бұл дүниеде маңызды адам болу мүмкіндігін жіберіп алмаңыз" деді. Келесі жылы көктемде Пекинге барып, провинциялық емтиханды тапсырып, журень болды. 1623 жылы өткен демонстрация апатқа ұшырады, жарылған зеңбірек бір португалдық артиллерист пен үш қытайлық бақылаушыны өлтірді, бірақ бұл жолы бөлшектер қабылданды және Шандондағы Денчжоу (қазіргі Пенглай) қаласына жіберілді. Христиан дініне кірген Игнатий Сунь, Сюйдің қолдауындағы адам, сол жерде губернатор болып, Қытайдың әскерін жаңғыртудың жақтаушысы болды. Капитан Тейшейра мен оның аудармашысы Жоао Родригеспен бірге Сунь әскерін Маньчжу шапқыншылығына қарсы тұру үшін даярлады. Алайда, Суньның 1632 жылғы Конг Юдэ мен Гэн Чжунминнің көтерілісіне жұмсақтықпен қарауы оларға Денчжоуды басып алуға, артиллерияны тартып алуға және ақырында Маньчжуларға қосылған тәуелсіз күш базасын құруға мүмкіндік берді. Сюйдің кешірім сұраған өтініші сәтсіз аяқталып, Сунь әскери сотталып, өлім жазасына кесілді. Дегенмен, оның өмірі мен мұрасына қатысты қытайлық зерттеулердің көпшілігі оның ғылыми, технологиялық және саяси прогреске деген құштарлығына және оның Қытай дамуына тигізген әсеріне назар аударады, ал батыстық зерттеулер оның христиандыққа айналуы мен жеке басын ерекше маңызды деп санайды. Ол жиі Сюньцзы мен Гуанцзыге сілтеме жасап, Legalists дәстүрі бойынша сыйақылар мен жазаларды қолданды, кем дегенде көмек көрсету шараларында. Сюй Гуанцзы "бай ел және күшті армия" (富國強兵) тұжырымын ұсынды, оны 19 ғасырдың соңында Жапония Фукоку Кёхэй деген атпен модернизациялау үшін қабылдады.

Математика

1607 жылы Сюй мен Риччи Эвклидтің "Элементтер" (математика, геометрия және логика туралы еңбек) кітабын қытай тіліне аударды. Кейбір қытай ғалымдары Сюйді "Қытайдағы ағартушылықтың бастауын салған" деп санайды.

Астрономия

Сю мен Риччидің ізбасарлары 1629 жылы күн тұтылуын болжағаннан кейін, Сю император тарапынан қытай күнтізбесін реформалау жөніндегі жұмыстың жетекшісі болып тағайындалды. Еуропа мен Шығыс Азия ғалымдары арасындағы алғашқы маңызды ынтымақтастық болған бұл реформа оның қайтыс болғаннан кейін аяқталды және Чуньчжэнь күнтізбесі деп аталды. Бұл реформа Еуропа математикасы мен астрономиясының ұғымдарын және дамуын Қытайға алғаш рет жүйелі түрде енгізгенімен ерекшеленеді, оның ішінде Евклидтің "Элементтеріне", Николай Коперник, Иоганн Кеплер, Галилео Галилей және Тихо Браге еңбектеріне кең аудармалар мен сілтемелер енгізілді, ал Тихо Брагенің Тихоникалық жүйесі негізгі теориялық база ретінде пайдаланылды.

Отбасы

Сюйдың жалғыз ұлы Джон Сюй (Сюй Цзи) болды, оның қызы Кандида Сюй (Сюй Гандида; 1607–1680). Ол терең сенімді христиан болғандықтан, ерте Цин дәуірінде Цзяннань аймағында христиан дінінің маңызды демеушісі ретінде танылды. Иезуит Филипп Куплет, онымен тығыз жұмыс істеген, оның өмірбаянын латын тілінде жазды. Бұл 1688 жылы француз тілінде «Қытай христиан әйелінің тарихы» (Histoire d'une Dame Chrétienne de la Chine, Candide Hiu) деген атпен жарияланды. Оның ұлы Базиль Сюй, Цин әкімшілігінде лауазымды қызметкер болды.