Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мин әулетінің қытай ойшылы
Chinese intellectual of the Ming dynasty
Атауы
Сюй Гуанци – Сюйдың қытай тіліндегі атының мандарин диалектісіндегі латын әрпімен жазылуы. Оның есімі Уэйд-Джайлс жүйесі бойынша Хсу Куан Чжи деп жазылады. Оның сыпайы аты – Зисян, ал қалам аты – Сюаньху. Иезуиттердің жазбаларында оның қытайша аты ретінде "Сиу Хсвен Ху" түрінде соңғысы қолданылған. Дінгі өткеннен кейін ол Пауыл (Паулус) деген шайқау атын алды. Қытай тілінде оның транскрипциясы сыпайылық аты ретінде қолданылады (яғни, Сюй Баолу), ал иезуиттер оны кейде "Сиу Пао Ло" деп атаған.
Xu Guangqi is the pinyin romanization of the Mandarin Chinese pronunciation of Xu's Chinese name. His name is written Hsü Kuang ch‘i using the Wade–Giles system. His courtesy name was Zixian and his penname was Xuanhu. In the Jesuits' records, it is the last which is used as his Chinese name, in the form "Siù Hsven Hú". At his conversion, he adopted the baptismal name Paul (Paulus). In Chinese, its transcription is employed as a kind of courtesy name (i. e., Xu Baolu) and the Jesuits sometimes referred to him as "Siù Pao Lò"
Ерте өмір
Сюй Гуанцзы 1562 жылғы 24 сәуірде Қытайдың Мин әулеті тұсында Оңтүстік Чжилидің Сонгцзян префектурасындағы Шанхайда дүниеге келді. Ол кезде Шанхай қазіргі қаланың Ю бағының айналасындағы ескі ауданда орналасқан шағын дуалмен қоршалған округтің орталығы болған. Оның отбасы, ішінде үлкен және кіші әпкесі, қаланың оңтүстік шетіндегі Тайцин кварталында тұрды. Гуанцзынің Сюй тармағы императорлық емтиханнан өтіп, Шанхайдың жергілікті ақсүйектеріне қосылғандармен туыс емес еді. Оның жартысы отбасын асырауға, ал қалғаны шағын саудадан түскен табысын толықтыруға жұмсалды. Гуанцзы 6 жасқа толғанда, отбасы оны жергілікті мектепке жіберу үшін жеткілікті ақша жинады, онда кейінірек агиограф оны сыныптастары білімдерін байлық немесе мистикалық билік үшін пайдалануды қалағандарын айтқандары үшін пәктіктен үкімдегенін жазды. Оның орнына ол: "Бұл нәрселердің ешқайсысы да жасауға тұрарлық емес. Егер қандай адам болғыңыз келсе, онда өзіңізді нығайту және Жолды ұстану керек. Мемлекет пен халыққа тәртіп орнату. Діндарларды құрметтеу, дінсіздерді әшкерелеу. Бұл дүниеде маңызды адам болу мүмкіндігін жіберіп алмаңыз" деді. Келесі жылы көктемде Пекинге барып, провинциялық емтиханды тапсырып, журень болды. 1623 жылы өткен демонстрация апатқа ұшырады, жарылған зеңбірек бір португалдық артиллерист пен үш қытайлық бақылаушыны өлтірді, бірақ бұл жолы бөлшектер қабылданды және Шандондағы Денчжоу (қазіргі Пенглай) қаласына жіберілді. Христиан дініне кірген Игнатий Сунь, Сюйдің қолдауындағы адам, сол жерде губернатор болып, Қытайдың әскерін жаңғыртудың жақтаушысы болды. Капитан Тейшейра мен оның аудармашысы Жоао Родригеспен бірге Сунь әскерін Маньчжу шапқыншылығына қарсы тұру үшін даярлады. Алайда, Суньның 1632 жылғы Конг Юдэ мен Гэн Чжунминнің көтерілісіне жұмсақтықпен қарауы оларға Денчжоуды басып алуға, артиллерияны тартып алуға және ақырында Маньчжуларға қосылған тәуелсіз күш базасын құруға мүмкіндік берді. Сюйдің кешірім сұраған өтініші сәтсіз аяқталып, Сунь әскери сотталып, өлім жазасына кесілді. Дегенмен, оның өмірі мен мұрасына қатысты қытайлық зерттеулердің көпшілігі оның ғылыми, технологиялық және саяси прогреске деген құштарлығына және оның Қытай дамуына тигізген әсеріне назар аударады, ал батыстық зерттеулер оның христиандыққа айналуы мен жеке басын ерекше маңызды деп санайды. Ол жиі Сюньцзы мен Гуанцзыге сілтеме жасап, Legalists дәстүрі бойынша сыйақылар мен жазаларды қолданды, кем дегенде көмек көрсету шараларында. Сюй Гуанцзы "бай ел және күшті армия" (富國強兵) тұжырымын ұсынды, оны 19 ғасырдың соңында Жапония Фукоку Кёхэй деген атпен модернизациялау үшін қабылдады.
Xu Guangqi was born in Shanghai in Southern Zhili's Songjiang Prefecture on April 24, 1562, under China's Ming dynasty. At the time, Shanghai was merely a small walled county seat in the old quarter around the present city's Yu Garden. His family, including an older and younger sister, lived in the Taiqing Quarter at the south end of the town. Guangqi's branch of the Xus were not related to those who had passed the imperial examinations and joined Shanghai's local gentry. About half of this would have been used to feed the family, with the rest used to supplement his income from small scale trading. By the time Guangqi was 6, the family had saved enough to send him to a local school, where a later hagiographer records him piously upbraiding his classmates when they spoke of wanting to use their education for wealth or mystical power. Instead, he supposedly advised, "None of these things is worth doing. If you want to talk about the sort of person you want to become, then it should be to establish yourself and to follow the Way. Bring order to the state and the people. Revere the orthodox and expose the heterodox. Don't waste the chance to be someone who matters in this world." The next year, he traveled to Beijing in the spring and passed its provincial exam, becoming a juren. An earlier demonstration in 1623 had gone disastrously, with an exploding cannon killing one Portuguese artillerist and three Chinese observers, but on this occasion the pieces were accepted and directed to Dengzhou (now Penglai) in Shandong. The Christian convert Ignatius Sun, a protégé of Xu's, was governor there and had also been a strong advocate of modernizing China's military. Together with CaptainTeixeira and his translator João Rodrigues, Sun used the pieces to train his troops to oppose the ongoing Manchu invasion. However, Sun's lenient treatment of a 1632 mutiny under Kong Yude and Geng Zhongming permitted them to successfully capture Dengzhou, seize the artillery, and establish an independent power base that eventually joined the Manchus. Xu's memorials for clemency were unsuccessful and Sun was court martialed and executed. Most Chinese treatments of his life and legacy, however, focus upon his desire for scientific, technological, and political progress and its effect upon Chinese development, whereas Western treatments nearly universally attach great importance to his Christian conversion and identity. He frequently cited the Xunzi and Guanzi, and made use of rewards and punishments along the lines of the Legalists, at least in relief activities. Xu Guangqi put forward the concept of a "Rich Country and Strong Army" (富國強兵), which would be adopted by Japan for its modernization in the end of the 19th century, under the name Fukoku Kyohei.
Математика
1607 жылы Сюй мен Риччи Эвклидтің "Элементтер" (математика, геометрия және логика туралы еңбек) кітабын қытай тіліне аударды. Кейбір қытай ғалымдары Сюйді "Қытайдағы ағартушылықтың бастауын салған" деп санайды.
In 1607, Xu and Ricci translated the first parts of Euclid's Elements (a treatise on mathematics, geometry, and logic) into Chinese. Some Chinese scholars credit Xu as having "started China's enlightenment".
Астрономия
Сю мен Риччидің ізбасарлары 1629 жылы күн тұтылуын болжағаннан кейін, Сю император тарапынан қытай күнтізбесін реформалау жөніндегі жұмыстың жетекшісі болып тағайындалды. Еуропа мен Шығыс Азия ғалымдары арасындағы алғашқы маңызды ынтымақтастық болған бұл реформа оның қайтыс болғаннан кейін аяқталды және Чуньчжэнь күнтізбесі деп аталды. Бұл реформа Еуропа математикасы мен астрономиясының ұғымдарын және дамуын Қытайға алғаш рет жүйелі түрде енгізгенімен ерекшеленеді, оның ішінде Евклидтің "Элементтеріне", Николай Коперник, Иоганн Кеплер, Галилео Галилей және Тихо Браге еңбектеріне кең аудармалар мен сілтемелер енгізілді, ал Тихо Брагенің Тихоникалық жүйесі негізгі теориялық база ретінде пайдаланылды.
After followers of Xu and Ricci publicly predicted a solar eclipse in 1629, Xu was appointed by the Emperor as the leader of an effort to reform the Chinese calendar. The reform, which constituted the first major collaboration between scientists from Europe and from the Far East, was completed after his death and became known as the Chongzhen calendar. It's notable for systematically introducing the concepts and development of European mathematics and astronomy to China for the first time, including extensive translations and references to Euclid's Elements and the works of Nicolaus Copernicus, Johannes Kepler, Galileo Galilei, and Tycho Brahe, whose Tychonic system was used its main theoretical basis.
Отбасы
Сюйдың жалғыз ұлы Джон Сюй (Сюй Цзи) болды, оның қызы Кандида Сюй (Сюй Гандида; 1607–1680). Ол терең сенімді христиан болғандықтан, ерте Цин дәуірінде Цзяннань аймағында христиан дінінің маңызды демеушісі ретінде танылды. Иезуит Филипп Куплет, онымен тығыз жұмыс істеген, оның өмірбаянын латын тілінде жазды. Бұл 1688 жылы француз тілінде «Қытай христиан әйелінің тарихы» (Histoire d'une Dame Chrétienne de la Chine, Candide Hiu) деген атпен жарияланды. Оның ұлы Базиль Сюй, Цин әкімшілігінде лауазымды қызметкер болды.
Xu's only son was John Xu Xú Jì), whose daughter was Candida Xu (, Xú Gāndìdà; 1607–1680). A devout Christian, she was recognized as an important patron of Christianity in Jiangnan during the early Qing era. The Jesuit Philippe Couplet, who worked closely with her, composed her biography in Latin. This was published in French translation as A History of the Christian Lady of China, Candide Hiu (Histoire d'une Dame Chrétienne de la Chine, Candide Hiu) in 1688. Her son was Basil Xu, who served as an official under the Qing.