Кіріспе

Грасс өзені немесе Грасс өзені (АҚШ Географиялық атаулар жөніндегі кеңесінің 1905 жылғы шешімі бойынша) – АҚШ-тың Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі 73 миль (117 км) ұзындығындағы өзен. Өзен көбінесе Адриондак тауларының етегінен солтүстік-шығысқа қарай Сент-Лоуренс аңғарына ағып, Освигачи және Ракетт өзендері сияқты басқа салалармен бірге үлкен Сент-Лоуренс өзенінің су жинау алабын құрайды. Өзен американдық революциялық соғыстың батыры және француз адмиралы Франсуа Жозеф Поль, Грасс графының құрметіне аталған. Ол Чесапик шайқасында британдық күштерді жеңіп, олардың Йорктаунда капитуляциялауына септігін тигізіп, соғысты аяқтады.

Қайдан алынған

Өзен Нью-Йорк штатының солтүстігіндегі Рассел, Клэр және Клифтон қалаларында орналасқан көптеген кішкентай тоғандар, көлдер және арналардың бірігуінен пайда болған. Өзеннің бастауы деп екі негізгі арна – Солтүстік және Оңтүстік арналары саналады. Оңтүстік арнасы – өзеннің негізгі ағысы, ол Мусхед тоғаны мен Кішкентай Мусхед тоғанынан су алады және Деграсс ауылына жақын орналасқан. Ал әлсіз Солтүстік арнасы Рассел ауылының жанындағы Клер тоғаны, Буллхед тоғаны және Хорсшу тоғаны сияқты кішкентай тоғандармен қоректенеді және Грасс өзенінің жабайы орман қоры арқылы ағып өтеді. Екі арна Рассел қаласында қосылып, солтүстік-шығысқа қарай баяу өсетін өзеннің негізгі арнасын құрайды. Нью-Йорк штатының бұл аймағы алғаш рет 1790 жылдары Макомбтың сатып алуы аясында зерттелді. Онда Александр Макомб, революциялық дәуірдегі бай американдық саудагер, Нью-Йорк штатынан 3,6 миллион акр (15 000 км²) жерді акрына 12 центтен сатып алған. Бұл аймақ 1800-1815 жылдар аралығында округтерге және қалашықтарға бөлінді. Аймақ қалың қарағай ормандарымен, тас карьерлерімен және түрлі кендерді өндірумен дамыды. Сент-Лоуренс аңғарындағы қарағай ормандары жойылды, ал жерлер егіншілікке, кейіннен өнеркәсіпке пайдаланылды.

Курс

Грас өзені, Сент-Лоуренс өзенінің басқа салаларымен бірге, өзен бойындағы қалалар мен ауылдардағы бірнеше диірмендерді су қуатымен қамтамасыз етті. Бұл диірмендердің көбі сақталмаған, бірақ жағалауларында тас негіздер, күйген пештер және басқа да көне құрылыстарды табуға болады. Грас өзені бойында бірнеше ежелгі бөгеттер сақталған. Оның "егіз" өзені – Ракетт өзенінде ескі және жаңа заманғы гидроэлектр станциялары бар. Грас өзені көптеген шағын ауылдар мен екі ірі қала – Массена және Кантон арқылы ағып өтеді. Рассел қаласынан, екі бастау тармағының қосылатын жерінен, өзен Кантон ауылына қарай ағып, көбінесе Адирондак төбелерінен солтүстікке қарай бағыт алады. Ол Морли және Бакс Бридж елді мекендері арқылы Мадрид қаласына жетіп, сол жерде Нью-Йорк штатының 345-ші тас жолынан бірнеше метр батысқа қарай салынған екі ірі бөгеттің біріншісі орналасқан. Бөгеттің оңтүстігінде жазғы маусымда көптеген ірі шаралар өткізілетін Мадрид қалалық паркі орналасқан. Мадрид кантри клубы парктің солтүстік жағалауында, өзеннің жоғары жағында орналасқан. Осы жерден өзен солтүстікке қарай Коулс-Крик мемлекеттік паркіне жақын Чейс-Миллз ауылына қарай ағып, судың мөлшеріне байланысты шағын арналар мен сарқырамалармен толық. Содан кейін өзен Луисвилл қаласына қарай солтүстік-шығысқа бұрылып, Луисвилл қаласындағы солтүстік жағалауда орналасқан Massena Rod & Gun клубынан өтеді, содан кейін Массена қалашығы мен ауылына құяды. Грас өзені Массенаның орталық ауданының солтүстік шекарасын анықтайды. Ауылдың оңтүстік шетінде Ракетт өзені Массена денсаулық сауықтыру орталығы мен денсаулық бұлағының орналасқан жері болды. Грас өзеніндегі қала орталығындағы көпірден бірнеше метр шығысқа қарай орналасқан екінші ірі бөгет, "Downtown Dam" немесе "weir" деп аталады, оның биіктігі шамамен 3-4 метрді құрайды. 1990 жылдардың соңында бөгеттің орталық бөлігі бұзылып, қазір бөгеттен бірнеше метр қашықтықта жатыр. Өзен Массена ауылы арқылы шығыс шекарасына дейін ағып өтеді, онда ескі Массена электр каналы өзенмен қосылады. Бұл каналды 1900 жылдары Питтсбург Редукция компаниясы (қазір Alcoa) салған. Канал Грас өзенін Сент-Лоуренс өзенімен байланыстырады және гидроэлектр станциясын қуатпен қамтамасыз ету үшін пайдаланылды. Бұл бөгет АҚШ-та салынған алғашқы он гидроэлектр станциясының бірі болды және 1956 жылға дейін жұмыс істеді, ол кезде Сент-Лоуренс өзені Сент-Лоуренс кеме жолы жобасы үшін суға батырылды. Каналдың Сент-Лоуренс өзеніне жақын бөлігі Массена кірісі деп аталатын үлкен қабырғамен жабық (ауылдың сумен қамтамасыз етілуі де осы қабырға арқылы жүзеге асырылады). Грас өзенінің жанында ескі электр станциясының цемент пен кірпіштен тұрған құрылысы сақталған, бірақ ішінде ешқандай жабдық жоқ. Ескі электр станциясынан бастап өзен тыныш және тегіс, Сент-Лоуренс өзеніне құятын жеріне дейін созылады. Өзеннің бұл бөлігі моторлы және электрлік қайықтармен жүзуге болатын жалғыз бөлік, бірақ қозғалыс аз, себебі аймақта қайық жүзу үшін Сент-Лоуренс көлі тартымдырақ (егер адам Грас өзенінен көлге саяхаттауға тырысса, екі кеме шлюзы мен екі бөгеттің артында өтуі керек). Бұл тек ескі электр станциясы салынып жатқан кезде ғана мүмкін болды, өйткені өзен Сент-Лоуренске қарай 5 метрге дейін тереңдетілді. Грас өзенінің сағасында Снелл шлюзы орналасқан, ол Сент-Лоуренс кеме жолы жүйесінің бөлігі болып табылады. Грас өзенінің сағасынан бірнеше жүз метр жоғарыда құлыптар үшін ауыстырылатын есіктері бар үлкен жүзбелі кран және көктемде мұзды бұзу үшін пайдаланылатын Робинсон шығанағы буксирі орналасқан док аймағы бар.

Ластану және қоршаған ортаның нашарлауы

Жоғары деңгейдегі полихлорирленген бифенилдер (PCB) Грасс өзенінің соңғы бірнеше шақырымын ластайды, ең көп ластану ескі электр станциясының жанында және солтүстікке қарай орналасқан Alcoa зауытының өзенге құятын дренаждық шығу жерінде байқалады. Alcoa осы өзен бөлігін тазалауға жылдар жұмсады. Тазалаудың алғашқы әрекеттерінің бірі ретінде компания өзен төңірегін "жапты", осылайша химиялық заттардың таралуын тоқтатуға тырысты. Бірақ Массена ауылындағы бөгеттің бұзылуы және одан кейінгі мұз ағындары салдарынан бұл жоспар сәтсіз аяқталды. Бөгет бұзылғанға дейін, ол өзеннің жоғары ағысында мұзды ұзақ уақыт ұстап тұрып, оның еруіне мүмкіндік берді. Бөгет бұзылғаннан кейін, үлкен мұз кесектері осы өзен бөлігімен ағып өтіп, өзен төңірегін жапқан қабатты бұзды. Көктемгі мұз ағыны кезінде мұздың ойып салуынан өзеннің осы бөлігіндегі жағалаудың күрт эрозиялануына да себеп болды.

Тазалау жұмыстары

2005 жылы ALCOA компаниясы "Outfall One" деп аталатын, электр станциясынан төмен орналасқан зауыттың су төгілетін жері маңындағы өзен төсегінен химиялық заттарды алып тастау үшін компанияны жалдады. Өзен төсегінен шламды алып, машиналарға құйып тазалап, ALCOA-ның жеке меншігіндегі полигонға төкті. ALCOA сондай-ақ осы өзен бөлігінде үлкен мұз кесектерінің төмен ағысқа жылжуын болдырмау жоспарларын жасап жатыр. Бастапқы жоспарлар Луисвилл қаласында үлкен цементті бөгеттер салуды көздеген, бірақ бұл жоспарлар жергілікті тұрғындардың қарсылығына ұшырады. Басқа ұсыныстар Массена қаласындағы орталық бөгетті жөндеу немесе қайта құруды қамтыды, бірақ көптеген қиындықтар туындады. Бөгет жеке меншікте (өзеннің осы бөлігіне тасқа дейінгі құқықты беретін келісімшарт бойынша). Массена электр компаниясы ұсынған соңғы идеяда ескі бөгеттен шамамен жарты мильдей жерде бір турбиналық шағын гидроэлектр станциясы салынуы көзделуде.