Кіріспе

Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарындағы өзен, АҚШ. Мерримак өзені (немесе Мерримак өзені, кейде бұрынғы жазу түрі) – АҚШ-тың солтүстік-шығысындағы 188 шақырымдық өзен. Ол Нью-Гэмпшир штатының Франклин қаласында Пемигевасет және Виннипесоки өзендерінің қосылған жерінен басталып, Массачусетс штатының оңтүстігіне қарай ағады, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай ағып, Ньюберипортта Мэн шығанағына құяды. Массачусетс штатының Лоуэлл қаласындағы Покеткейт сарқырамасынан бастап, Массачусетс және Нью-Гэмпшир арасындағы шекара шамамен өзеннің солтүстігіндегі үш мильдік қашықтықта есептеледі. Мерримак – Нью-Гэмпшир мен Массачусетс штаттарындағы маңызды аймақтық орталық. Нью-Гэмпширдің оңтүстік бөлігінің ортасы және Массачусетс штатының көп бөлігі Мерримак аңғары деп аталады. Бірнеше АҚШ әскери кемелері осы өзеннің құрметіне Мерримак және USS Merrimac деп аталды. Өзен сонымен қатар Генри Дэвид Тороның «Конкорд және Мерримак өзендеріндегі бір апта» атты американдық әдебиет классигімен де танымал.

Этимологиясы мен жазылуы

Мерримак өзенінің атауының этимологиясы – одан кейінгі барлық қолданыстардың бастауы, мысалы, Азамат соғысы кезеңіндегі темір кеменің аты – әлі де белгісіз. Бұл атауның түпкілікті американдықтарға қатысы болуы мүмкін деген дәлелдер бар. 1604 жылы болашақ Жаңа Англия тұрғындары француз тілді колонияны Акадияға (кейін Новая Шотландия) жетектеп бара жатқан Пьер Дюгуаға оңтүстікте әдемі өзен барын айтты. Француздар оның жергілікті атын Merremack деп тез айта бастады. 1605 жылы Самуэль де Шамплен осы ақпаратты пайдаланып, өзенді тауып, оны Riviere du Gas деп атады. Бірақ француз тіліндегі атау Мерримак өзеніне қалып қоймады. Еуропалықтар келген кезде өзен бойында тұрған жергілікті тайпалар: төменгі ағысында – Агавам және Наумкеаг, Лоуэллде, Массачусетс штатында – Паутукет, Манчестер, Нью-Гэмпшир айналасында – Нашуа, Сухеган және Намоскеаг, Боу, Нью-Гэмпширден солтүстікке қарай – Пеннакук, ал көзінде, Виннипесоки көлінде – Винниписеоги. Джозеф Б. Уокер Чандлер Истман Поттердің "Манчестер тарихы" (1856) еңбегіне сүйене отырып, Merremack атауында "merruh" ("күшті") және "auke" ("жер" – танымал жер-баяндық жұрнақ) деген элементтер бар екенін, және ол "күшті ағымның жері" деген мағынаны білдіреді дейді. Бұл өзеннің таяздықтарын ескеретін болсақ, бұл атау өте орынды. Ал Генри Дэвид Торо "Конкорд және Мерримак өзендеріндегі бір апта" атты кітабында оның аты "Стюржон өзенін" білдіреді деп болжайды. Уокер "Массачусетс колониялық жазбаларында" кездесетін "Merimacke", "Merimack" және "Merrimacke" сияқты жазуларды, сондай-ақ Нью-Гэмпшир штатының Пенакук қаласындағы 1721 жылғы жер берілісіндегі "Merrimake" және "Merrymake" жазуларын келтіреді. Уильям Вудтың 1634 жылғы "Жаңа Англияның болашағы" еңбегінде өзен "Merrimacke" деп аталады және ол Аговаммадан (Ипсвич, Массачусетс) сегіз шақырым жерде орналасқандығы айтылады. Онда "Стюржон, самұрық, бас және басқа да түрлі балықтар бар" делінеді. 1638 жылы құрылған және бастапқыда Массачусетс штатының Эймсбери қаласының бір бөлігі болған Мерримак 1876 жылға дейін Батыс Эймсбери деп аталды, содан кейін қазіргі атауын және орфографиясын қабылдады. Мерримак, Нью-Гэмпшир 1746 жылы құрылды, ал алғашқы қалалық кеңесінің хаттамасында оның аты "Marrymac" деп жазылды. 19 ғасырдың басына дейін "Merrimac" деп аталды: 1810 жылғы халық санағында "Merrimac" деп жазылса, 1820 жылғы санақтан бастап "Merrimack" деп жазылды. 1914 жылы АҚШ конгрессмені Джон Джейкоб Роджерс (Массачусетс штаты) өзеннің ресми орфографиясы "Merrimack" болуын қалады.

Тарих

Мұз басуға дейін Мерримак өзені оңтүстікке қарай ағысын жалғастырып, қазіргі Нью-Гэмпшир және Массачусетс штатының шекарасынан әлдеқайда артылып, Бостонның жанындағы Мэн шығанағына құйды. Мұздың шегінуімен Бостонның солтүстігіне шөгінділер жиналды, олар Мерримак өзенінің төменгі аңғарын толтырып, өзенді Лоуэллдегі қазіргі солтүстік-шығысқа қарай бұрды. Невилл археологиялық ескерткіші Нью-Гэмпшир штатында, өзен жағасында орналасқан. Мерримак өзенінің жағалауында 19 ғасырда Жаңа Англия экономикасын басып алған тоқыма фабрикаларының су қуатын пайдалану үшін салынған бірнеше қалалар бар: Нью-Гэмпширдегі Конкорд, Манчестер және Нашуа, ал Массачусетс штатындағы Лоуэлл, Лоуренс және Хаверхилл. Өзеннің сағасында шағын Ньюберипорт қаласы орналасқан. Миддлсекс каналы салынар алдында Ньюберипорт маңызды кеме жасау орталығы болды, өзенмен төмен ағып келген Нью-Гэмпшир ағашын қабылдауға ыңғайлы жағдайы бар еді.

География

Мерримак өзенінің суайдыны Нью-Гэмпширдің оңтүстігінде және Массачусетс штатының солтүстік-шығысында 5010 шаршы миль (12,976 км²) аумақты қамтиды. Бұл Жаңа Англиядағы төртінші үлкен өзен алабы. Өзен Нью-Гэмпшир штатының Франклин қаласында, Пемигевасет және Виннипесоки өзендерінің қосылған жерінен басталады. Одан бастап өзен оңтүстікке қарай Конкорд, Манчестер және Нашуа қалалары арқылы ағып, Массачусетс штатына Тингсборо қаласы тұсында кіреді, онда солтүстік-шығысқа бұрылып, Челмсфорд, Лоуэлл, Дракут, Теуксбери, Андовер, Метхен, Лоуренс, Солтүстік Андовер, Хаверхилл, Гроуленд, Батыс Ньюбери, Мерримак және Эймсбери қалаларының арасымен немесе олар арқылы өтеді, соңында Мэн шығанасына Ньюберипорт қаласы мен Солсбери қаласы арасында құяды.

Ластану тарихы

1951 жылдан бері Мерримак өзені көптеген өзгерістерге және ластануларға ұшырады. Оған бөгеттер мен каналдар салынды, сондай-ақ өнеркәсіптік қалдықтарды төгу орыны ретінде пайдаланылды. Мерримак өзені тоқыма фабрикалары үшін маңызды болды, олар өз зауыттарынан суды шығару үшін оны пайдаланды. Тұрғындар өзеннің ерекше түстерге, иіске және өсімдіктерге ие болғанын еске алады, бұл тоқыма фабрикалары мен басқа да адам қызметінен туындаған ластанудың салдары болды. 1960 жылдары Мерримак өзені АҚШ-тағы ең ластанған он су жолының біріне кірді, себебі жылдар бойы тазартылмаған канализация, қағаз және тоқыма фабрикаларының шығарындылары, сондай-ақ тері өңдеу қалдықтары төгіліп келді. 1973 жылы өзенде пластик өндірісінде қолданылатын және адам денсаулығына зиян келтіретін фталаттардың жоғары концентрациясы анықталды. 1976 жылғы Мерримак өзенінің химиялық динамикасын зерттеу көрсетті, сол кездегі ең ірі ластану көзі – жол тұзы болған. Өзенде 1970 жылдардан бастап қалпына келтіру жұмыстары жүргізілгенімен, 1997 жылғы зерттеуде өзеннің ластанудың ұзақ мерзімді әсерінен әлі де зардап шегуі анықталды. Қазіргі уақытта алаңдатушылық тудыратын мәселелерге жаңбыр суының ағыны, қалалық жаңбыр сулары, бактериялардың жоғары деңгейі, біріктірілген канализация ағыны, фосфордың зиянды балдырлардың гүлдеуіне себеп болуы, оттегі деңгейінің төмендеуі, заңсыз канализациялық шығарындылар және қоқыстар жатады. Біріктірілген канализация ағыны (CSO) Мерримак өзеніне қалдықтарды төгудің ең үлкен себебі болып табылады. Қазіргі уақытта алты санитарлық канализациялық жүйеден тазартылмаған сулар канализация жүйесіндегі инфрақұрылымдық мәселелерге байланысты тікелей Мерримак өзеніне құйылады. Жақында жүргізілген зерттеулер Мерримак өзеніндегі балықтар мен су жануарлары үшін ртуть зақымдануын маңызды қауіп ретінде анықтады. Бұл зерттеулер биологиялық ртуть ошақтары мен ртуттің су алабында тасымалдануы Мерримак өзеніндегі су жануарларының химиялық ластануға қалай ұшырауы мүмкін екенін талдайды. Сонымен қатар, қыста жол тұзын қолдану 1970 жылдан бері ірі ластаушы болып қала береді, ал Мерримак өзеніндегі хлоридтік ластану су жануарларына әсер етуді жалғастыруда. Нью-Гэмпшир және Массачусетс штаттарының АҚШ саясаткерлері АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінен (EPA) қоқыс тастау суын Мерримак өзеніне құюға рұқсат беретін рұқсатты қайта қарауды сұрап отыр. Саясаткерлер сонымен қатар Мерримак өзенінің су инфрақұрылымын жаңарту үшін федералдық қаржыландыруды арттыруға тырысуда, өйткені өзеннің қазіргі канализациялық инфрақұрылымы нәтижесінде 100 000 галлондан астам тазартылмаған су өзенге төгілді.

Навигация

Мерримак АҚШ-тың кеме жүзуге арналған суларының тізіміне енгізілген және Өзендер мен Порттар заңының 10-бабына сәйкес юрисдикцияға бағынады.

2006 жылғы мамырдағы су тасқыны

Мерримак өзені көбінесе шағын су тасқындарына ұшырайды, бірақ 2006 жылдың 15 мамырындағы жаңбыр өзенді су тасқыны деңгейінен 2 метрден астам көтеріп, эвакуация жасауға, мүліктерге зиян келтіруге және Массачусетс штатының Хаверхилл қаласындағы негізгі кәріз құбырын бұзуға себеп болды, нәтижесінде күніне өзенге шикі кәріз суы төгілді. Жылдық жауын-шашын мөлшері туралы мәліметтер әртүрлі, бірақ көптеген аймақтарда шамамен 30 сантиметр жаңбыр жауған, ал кейбір жерлерде одан да көп жауған. «The Boston Globe» газетінің мәліметінше, су тасқынынан қашу үшін шамамен 1500 адам үйлерінен эвакуацияланды. Бұл су тасқыны Массачусетс штатының Лоуэлл қаласын да тарихи Франсис қақпасы орналасқан жерде шаршы болат арқалықтардан тұратын заманауи (бірақ уақытша) су тасқынын бақылау қақпасын орнатуға итермеледі. Франсис қақпасы түсірілгенде, қаланың каналдар жүйесі Мерримак өзенінен ажыратылады. «Ұлы қақпа» деп те аталатын бұл қақпа 1850 жылы Джеймс Б. Фрэнсистің басшылығымен салынған. Алғаш салынғанда қажетсіз деп есептелген «Франсистің қателігі» 1852 және 1936 жылдары қаланы құтқарды.

Басқа су тасқыны оқиғалары

Мерримактың тарихтағы ең ірі тасқыны 1936 жылғы наурыз айында болды, онда жаңбыр және еріген қар мен мұздың бірлескен тасқыны Лоуэллдегі Мерримак өзенін 68.4 футқа (21 метрге) дейін көтерді, бұл 2006 жылғы тасқындан 10 футқа (3 метрге) жоғары. Джек Керуактың "Доктор Сакс" кітабының бір бөлігі осы оқиға кезінде өтеді. 1936 жылғы тасқынынан басқа, 1852 жылғы тасқыны, 2006 жылғы Аналар күні тасқыны, 1938 жылғы Жаңа Англия дауылы және 1996 жылғы қазан мен 2007 жылғы сәуірдегі тасқындар Лоуэллде өлшенген өзеннің ең қауіпті тасқындарының қатарын толықтырады. Франсис қақпасы 1936 жылы төмендетілгеннен кейін орнында қалғандықтан, ол 1938 жылы да тасқындардың алдын алды. 2007 жылы болаттан жасалған арқалық жүйесі қайтадан жиналды.

Медиада

"Merrimack River" әні және оның аспаптық қайталамасы 2009 жылғы Нашуа, Нью-Гэмпшир тумасы Мэнди Мурдың "Аманда Ли" альбомында ұсынылған. Аня Сетонның "Авалон" тарихи романы 9-шы ғасырдағы ирландиялық және ағылшын саяхатшыларының Мерримак өзеніне ойдағыдай келгенін және жергілікті американдықтармен араласуын бейнелейтін бөлімді қамтиды.