Кіріспе

Канбулайлық тәртіпсіздіктер – 1881 жылы Ұлыбританияның Тринидад колониясында болған бірнеше тәртіпсіздік оқиғасы. Бұл тәртіпсіздіктерге себеп – отарлық полицияның аралдағы жыл сайынғы Карнавал мерекесінің кейбір бөліктерін шектеу әрекеттері болды. Порт-оф-Испания, Сан-Фернандо және Принс-Таун қалаларында наразы Тринидад тұрғындары полицияның іс-әрекетіне қарсы көтеріліс жасады; осы көтерілістердің салдарынан бірнеше адам қаза тапты. Канбулай музыкасы Тринидадтың музыкалық дәстүрінің маңызды бөлігі болып табылады. Мерекелердің ажырамас бөлігі болған "шантвелл" немесе "шантюэль" кейінірек калипсо және сока музыкасының алға басушысы болды.

Өмірбаян

Тринидадтағы жыл сайынғы карнавал 18 ғасырға дейін барып жетеді, ол кезде 1780 жылдары испан отаршылдық үкіметінің ынталандыруымен француздық Батыс Үндістаннан иммигранттардың көптеп келуіне байланысты болды. Осы иммигранттардың арасында француз плантаторлары (ақ және мулаттар) және бос және құл болған африкалықтар бар еді. Ақ және мулат плантаторлары Рождествода "жалмаздыққа қоштасу" ретінде маскарадтық кештер ұйымдастырды, олар Лент маусымы басталар алдында өткізілетін. Әр топ өз маскаларында және ойын-сауық әдістерінде бірін-бірі еліктеді. Уақыт өте келе карнавал дәстүрлері француз иммиграциясымен әкелінген тағы бір дәстүрмен – калиндамен біріктірілді, ол музыка мен бимен сүйемелденетін жекпе-жек өнерінің бір түрі еді. Тринидад 1797 жылы британдықтар тарапынан басып алынды, ал 1834 жылы британ үкіметі Британ империясында құлдықты тыйым салатын Құлдықтан Босату заңын қабылдады. 1838 жылға қарай Тринидадта құлдық толық жойылды, және бұрын тек аралдың плантаторларына ғана арналған карнавал, Тринидадтың бостандық алған құлдарының арасында дәстүрге айналды, олар мерекеге қатысу үшін джамметте (төменгі тап) маскарадтарын жасады. Бостандық алған құлдар алғаш рет 1 тамызда, босатылған күнін тойлады, бірақ көп ұзамай карнавалға қатыса бастады. Осы өзгерістің бір бөлігі ретінде олар жанарлы қант қамысын немесе "cannes brulees" алып жүретін болды, ол кейіннен canboulay деп аталды. Карнавалда маска киген ерлер мен әйелдердің ұятсыз билері жиі кездесе бастады. Халық "кайсо" шатырларында жиналатын, онда "шантвелл" немесе жетекші әнші олардың сезімдерін білдіру үшін ән айтатын. "Кайсо" музыкасының бастауы Батыс Африкаға дейін барып жетеді және оны құлдар әкелді, олар (өнер түрінің алғашқы кезеңінде) оны өздерінің қожайындары туралы ән айту үшін пайдаланды. Британдық колониялық билік фестивальдің баканалдық сипатын мақұлдамады, бірақ ол арал тұрғындарының көпшілігі үшін танымал болды. Карнавал көбінесе таяқтар мен тұтандырылған маштарды алып жүрген топтардың арасындағы қақтығыстармен мазаланды. Бұл қақтығыстар әншілер арасындағы ән сайыстарынан басталғанмен, көбінесе физикалық зорлық-зомбылыққа дейін жететін. Колониялық билік 1868 жылы екі топ арасындағы қақтығысқа байланысты таяқтар мен маштарды алып жүруге тыйым салды. Алайда, бұл тыйым бірнеше жыл бойы орындалмады.

Көтерілістер

Капитан Артур Бейкер 1880-ші жылдардың басында Тринидад полиция күшінің басшысы болды және қоғамдық тәртіпке қауіп төндіретін деп есептеген канбулайды тоқтатуға ниеттенді. 1881 жылы отарлық полиция күштері Порт-оф-Испанияда оларға қарсы біріккен, шектеулер салдарынан наразылық білдірген халықпен қақтығысқа түсті. Бұл Тринидад халқының арасында ашу-ыза тудырды, олар қақтығыстарға қарамастан, осы мерекені құрметтеді. Халықтың сезімдерін ескере отырып, губернатор сэр Санфорд Фрилинг жағдайды басып тыныштандыру үшін полицияны казармаға қамауға бұйрық берді. Бірақ 1883 жылы Фрилинг қайта шақырылғаннан кейін, Бейкер 1884 жылғы карнавал кезінде оңтүстік қалалары Сан-Фернандо мен Принс-Таунда канбулайға қарсы күш қолдануға тырысты. Принс-Таунда маскарадтылар судья Хобсон көпшілік тым көп болғандықтан полицияны казармаға қамауға шешім қабылдағаннан кейін полиция бөліміне шабуыл жасады. Хобсонға тас тиген соң, полиция көтерілісшілерге оқ атып, бір жасты өлтіріп, екеуін ауыр жарақаттады, нәтижесінде халық қашқанға ұшты. Карнавал кезінде Сан-Фернандода да полиция мен көтерілісшілер арасында қақтығыстар болды, ақырында полиция тәртіпсіздікті басып, тәртіпті қалпына келтіре алды.

Мұра

Британдық отаршылдық үкіметінің 1881 жылы канбулайға тыйым салуға талпынысы афрокреолдық тойлаушылар мен полиция арасында ашық тәртіпсіздікке ұласты, бұл оқиға Тринидад қоғамында отаршылдық үкіметке деген терең наразылықты тудырды. 1883 жылы карнавал кезінде зорлық-зомбылықтың алдын алу мақсатында барабан ойнауға тыйым салынды, бұл шешім Канбулайдағы тәртіпсіздіктерден кейін қабылданды. Канбулай – құлдық кезеңінде өрт сөндірілген қант плантацияларының егінін жинауды еске түсіретін карнавал шерулері болатын. Бұл еңбекке көп күш жұмсалатын, құлдардың жақын жердегі плантациялардан қантты тиімдірек жинау үшін күштеп әкелінетін процесс еді. Тойлаушылардың полицияға көрсеткен ашық қарсылығы отаршылдық үкімет лауазымды тұлғаларының қоғамдық тәртіпке төнген қауіп туралы алаңдауын күшейтті және 1883 жылы барабан ойнауға тыйым салуға әкелді. 1884 жылы таяқпен ұрысуға да тыйым салынды. 1890 жылдары барабан мен таяқтың орнына тамбу бамбуы енгізілді. Тамбу бамбу тобы – карнавал кезінде калипсо әндерін сүйемелдеу үшін қолданылатын соққы аспаптар тобы. Тамбу бамбу тобы үш түрлі аспаптан тұрады: бум, фуле және кескіш. Бум – бас аспап, әдетте бес футқа жуық ұзындығы болады және оны жерге ұрып ойнайды. Фуле – жоғарырақ дыбысты аспап, ол екі бөліктен тұрады, әрқайсысы шамамен бір фут ұзындығында, оларды ұштарымен соғыстырып ойнайды. Кескіш – ансамбльдегі ең жоғары дыбысты аспап, ол жұқа бамбуктан (әр түрлі ұзындықта) жасалады және таяқпен соғылады. Осы үш түрлі аспаптың үйлесімі әншілерге ілеспелі ырғақтарды тудыратын және көп жылдар бойы карнавал тойларының маңызды бөлігі болған (бірақ уақыт өте келе сталь-панмен ығыстырылды). Тәртіпсіздіктерден кейін карнавал көбірек шектелді. Шөлме мен қасық барабандармен бірге соққы аспаптары ретінде қолданыла бастады. 1930 жылдары болаттан жасалған ыдыстар (steel pans) кеңінен қолданысқа енді және бұл музыка АҚШ Әскери-теңіз күштері Тринидадта база құрғанда және американдық теңізшілер "панмендердің" музыкасын АҚШ-қа, содан кейін бүкіл әлемге таратып, танымал болды. Steel pan музыкасы Канбулай музыкалық конкурстарының ажырамас бөлігі болып табылады. Канбулайдағы тәртіпсіздіктер Тринидад тарихының маңызды бөлігі және олар әлі де тойланып келеді.