Ұрұқ мәдениеті: Месопотамияның протолит кезеңі

Урук мәдениеті: Месопотамиядағы қала өмірінің пайда болуы, ежегі протолиттік кезең, клинопись дамуы, керамикадан металлға көшу туралы ақпарат. 🏛️📜🏺

48 мин оқу

100%

Дереккөз: Uruk period — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Археологиялық мәдениет

Урук кезеңі (б.з.д. 4000 – 3100 жылдар; сондай-ақ протолитеративтік кезең деп те аталады) Месопотамия тарихында, Убайд кезеңінен кейін және Жемдет Наср кезеңінен бұрын, прототарихи халколиттен ерте қола дәуіріне дейінгі кезеңді қамтиды. Шумерлік Урук қаласының атымен аталған бұл кезеңде Месопотамияда қалалық өмір мен шумерлік өркениет пайда болды. Урук кезеңінің соңында (б.з.д. 34–32 ғасырлар) клинопись жазуы біртіндеп пайда болды, бұл ерте қола дәуірімен сәйкес келеді; ол "протолитеративтік кезең" деп те сипатталады. Осы кезеңде мыс цилиндрлік мөрлермен бірге танымал бола бастағандықтан, қыш ыдыстарды бояу тоқтап, азайды.

Даталау және кезеңдеу

Урук дәуірі термині 1930 жылы Бағдадта өткен конференцияда, оған дейінгі Убайд дәуірі және одан кейінгі Жемдет Наср дәуірімен бірге қолданысқа енді. Урук дәуірінің мерзімдемесі күрделі мәселе болып табылады және әлі де толық анықталған жоқ. Бұл кезеңнің б.з.д. 4-мыңжылдығының көп бөлігін қамтығаны белгілі. Бірақ оның қашан басталғаны немесе аяқталғаны туралы бір пікірге келмейді, ал кезең ішіндегі маңызды айырмашылықтарды анықтау қиын. Бұл, ең алдымен, Уруктың орталық бөлігінің түпкілікті стратиграфиясының өте көне және нашар түсінілгендігіне және 1930 жылдары, көптеген қазіргі заманғы мерзімдеу әдістері пайда болмас бұрын қазба жұмыстары жүргізілгеніне байланысты. Бұл мәселелер көбінесе мамандардың әртүрлі археологиялық ескерткіштер арасындағы синхронизацияны орнатудағы қиындықтарымен және сенімді абсолютті мерзімдемені құруға мүмкіндік беретін салыстырмалы мерзімдемені анықтаудағы қиындықтарымен байланысты. Дәстүрлі мерзімдеме өте шамалы және Уруктағы Эанна ауданындағы бірнеше маңызды сондаждарға негізделген. Бұл сондаждардың ең көне деңгейлері (XIX–XIII) Убайд дәуірінің соңына (Убайд V, б.з.д. 4200–3900 немесе 3700 ж.) жатады; Урук дәуіріне тән керамикалық бұйымдар XIV/XIII деңгейлерінде пайда бола бастайды. Урук дәуірі дәстүрлі түрде көптеген кезеңдерге бөлінеді. Бірінші екеуі – "Ескі Урук" (XII–IX деңгейлері), содан кейін – "Орта Урук" (VIII–VI деңгейлері). Бұл екі алғашқы кезең жеткілікті зерттелмеген, олардың мерзімдік шектері нашар анықталған; ғылыми еңбектерде көптеген әртүрлі мерзімдеме жүйелері кездеседі. 4-мыңжылдықтың ортасынан бастап, ол ең жақсы зерттелген кезеңге – "Соңғы Урук" кезеңіне өтеді, ол б.з.д. 3200 немесе 3100 жылға дейін жалғасады. Шындығында, осы кезеңде Урук дәуірінің өркениетіне тән деп есептелетін ерекшеліктер пайда болады: жоғары технологиялық даму, ескерткіш құрылыстармен маңызды қалалық орталықтардың қалыптасуы (олардың ішіндегі ең маңыздысы – Эаннаның IV деңгейі), мемлекеттік институттардың пайда болуы және Урук өркениетінің Таяу Шығыс аймағында кеңінен таралуы.

The term Uruk period was coined at a conference in Baghdad in 1930, along with the preceding Ubaid period and following Jemdet Nasr period. The chronology of the Uruk period is highly debated and still very uncertain. It is known that it covered most of the 4th millennium BC. But there is no agreement on the date when it began or ended and the major breaks within the period are difficult to determine. This is due primarily to the fact that the original stratigraphy of the central quarter of Uruk is ancient and very unclear and the excavations of it were conducted in the 1930s, before many modern dating techniques existed. These problems are largely linked to the difficulty specialists have had establishing synchronisms between the different archaeological sites and a relative chronology, which would enable the development of a more reliable absolute chronology. The traditional chronology is very imprecise and is based on some key sondages in the Eanna quarter at Uruk. The most ancient levels of these sondages (XIX–XIII) belong to the end of the Ubaid period (Ubaid V, 4200–3900 or 3700 BC); pottery characteristic of the Uruk period begins to appear in levels XIV/XIII. The Uruk period is traditionally divided into many phases. The first two are "Old Uruk" (levels XII–IX), then "Middle Uruk" (VIII–VI). These first two phases are poorly known, and their chronological limits are poorly defined; many different chronological systems are found in scholarship. From the middle of the 4th millennium, it transitions to the best known period, "Late Uruk", which continues until around 3200 or 3100 BC. It is in fact in this period that the features which are generally seen as most characteristic of the civilization of the Uruk period occur: high technological development, the development of important urban agglomerations with imposing monumental structures (the most characteristic of these is Level IV of Eanna), the appearance of state institutions, and the expansion of the Uruk civilization throughout the whole Near East.

Жемдет Наср кезеңі

"Кейінгі Уруктың" осы кезеңінен кейін Урук өркениетінің төмендеуімен және Таяу Шығыста бірнеше ерекше жергілікті мәдениеттердің қалыптасуымен сипатталатын тағы бір кезең (Эаннаның III деңгейі) басталады. Бұл кезең, әдетте, сол атпен аталатын археологиялық ескерткіштен кейін Джемдет Наср кезеңі деп белгіленеді. ARCANE тобы (Ежелгі Таяу Шығыстың аймақтық хронологиясын үйлестіру тобы) сияқты, басқа да мерзімдеу ұсыныстары жасалған. Төменгі Месопотамияда зерттеушілер бұл кезеңді халықтың тығыз орналасуына және сөзсіз биліктің қайта құрылуына байланысты Джемдет Наср кезеңі деп атайды; оңтүстік-батыс Иранда – Протоэлам кезеңі; Жоғарғы Месопотамияда – Ниневия V (Гаура мәдениетінен кейін); ал Дияла аймағында – "Қызыл ыдыс" мәдениеті дамыды. Төменгі Месопотамияда б.з.д. 3 мыңжылдықтың басында ерте династиялық кезең басталады, осы кезеңде бұл аймақ көршілеріне қайтадан зор ықпал етеді.

Төменгі Месопотамия

Төменгі Месопотамия – Урук дәуірі мәдениетінің ядросы және бұл аймақ сол кездегі мәдени орталық болған сияқты, себебі негізгі ескерткіштер осы жерде табылды және б.з.д. 4-мыңжылдықтың екінші жартысында мемлекеттік институттар дами бастаған қалалық қоғамның айқын іздері, алғашқы жазу жүйесі осы аймақтың материалдық және символдық мәдениеті сол кездегі Таяу Шығыстың қалған бөлігіне ең көп әсер еткен. Алайда, бұл аймақ археологиялық тұрғыдан жетік зерттелмеген, өйткені тек Урук қаласы ғана осы аймақты ең серпінді және ықпалды деп санауға негіз болатын монументалды сәулет пен әкімшілік құжаттардың іздерін ұсынды. Басқа бірнеше жерлерде осы кезеңге жататын құрылыстар табылды, бірақ олар көбінесе сынама қазбалардың нәтижесінде ғана белгілі. Қазіргі білім деңгейінде Урук қаласы осы аймақтағы бірегейлік екенін немесе оны басқалардан гөрі маңыздырақ көрсеткені қазба жұмыстарының кездейсоқ оқиғасы екенін анықтау мүмкін емес. Бұл Таяу Шығыстың б.з.д. 4-мыңжылдықта дамыған суару жүйесінің нәтижесінде ең өнімді ауыл шаруашылығы аймағы болды, негізінен арпа (жүзім пальмасы және басқа да жемістер мен бақша дақылдарымен бірге) өсіруге және қойларды жүн үшін бағуға бағытталған. Бұл аймақ б.з.д. 4-мыңжылдықта тығыз халқы бар және қалаланған аймаққа айналған болуы мүмкін.

Урук дәуіріндегі осы аймақтың этникалық құрамы нақты анықталмайды. Бұл шумерлердің шығу тегі және олардың пайда болуы (егер олар аймақтың жергілікті халқы болса) немесе төменгі Месопотамияға қоныс аударуы (егер олар көшіп келген деп есептелсе) мәселесімен байланысты. Көші-қонның археологиялық дәлелдері немесе жазудың алғашқы түрі нақты бір тілді көрсететіні туралы бір пікірге келмейді. Кейбір ғалымдар бұл тілдің шумер тілі екенін айтады, осылай болса шумерлер оны ойлап тапқан және б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңғы ғасырларында аймақта болған болар еді (бұл ең көп қабылданған пікір). Басқа этникалық топтардың да болған-болмағаны, әсіресе аккадтардың семит ата-бабалары немесе бір немесе бірнеше «шумерге дейінгі» халықтар (шумер де, семит те емес және аймақта олардан бұрын болған) мәселесі де талқыланып, қазба жұмыстары арқылы шешілмейді.

Урук

Осы қалалық агломерациялардың ішінде, қазіргі білімімізге сәйкес, ең үлкені – Урук, осы кезеңнің атаулы орны, және осы кезеңнің хронологиялық тізбегін құрастырған негізгі орын. Ол Урук кезеңінің соңында 230–500 гектарды қамтыған болуы мүмкін, бұл сол кездегі басқа ірі елді мекендерден әлдеқайда көп, ал онда 25 000 мен 50 000 адам тұрған болуы мүмкін. Қазандыру орнының сәулеттік ерекшелігі – 500 метр қашықтықта орналасқан екі монументалды топ. Ең көрнекті құрылыстар Эанна деп аталатын секторда орналасқан (кейінгі кезеңдерде және мүмкін осы кезеңде болған ғибадатхананың атымен). V деңгейдегі «Ақ тас ғибадатханасынан» кейін, IV деңгейде бұрын-соңды болмаған құрылыс бағдарламасы басталды. Содан кейін ғимараттар бұрынғыдан әлдеқайда үлкен болды, кейбіреулерінде жаңа дизайн болды және құрылысқа және әрлеуге жаңа құрылыс әдістері қолданылды. Эаннаның IV деңгейі екі монументалды топқа бөлінеді: батысында IVB деңгейіндегі «Мозаикалы ғибадатхана» (боялған саз түйіршіктерден жасалған мозаикалармен әрлендірілген), кейіннен IVA деңгейіндегі басқа ғимарат («Риемхен ғимараты») арқылы жабылған кешен. Шығыс жағынан өте маңызды құрылымдар тобы – атап айтқанда «Төртбұрышты ғимарат» және «Риемхен ғибадатхана ғимараты», олар кейіннен «Бағаналы зал» және «Мозаикалы зал», «Ұлы зал» және үш бөліктен тұратын «Ғимарат С» (54 х 22 м) және «Ғимарат D» (80 х 50 м, Урук кезеңінен белгілі ең үлкен ғимарат) сияқты бастапқы жоспарлары бар басқа ғимараттармен алмастырылды. Екінші монументалды секторды қазба жұмыстарын жүргізушілер Ану құдайына қатысты деп есептеді, өйткені бұл құдайға арналған ғибадатхана 3000 жылдан кейін осы жерде орналасқан болатын. Ол Убайд кезеңінен кейін биік террасада салынған бірнеше ғибадатханалармен ерекшеленеді. Олардың ішіндегі ең жақсы сақталған – IV деңгейдегі «Ақ ғибадатхана», оның өлшемі 17,5 х 22,3 м және аты қабырғаларын жауып тұрған ақ тақталардан алынған. Оның негізінде лабиринт тәрізді жоспармен «Тас ғимарат» деп аталатын ғимарат салынған. Мұндай үлкендігімен теңдесі жоқ бұл ғимараттардың қызметі және олардың монументалды топтарға жиналуы талқыланып отыр. Қазушылар оларды «ғибадатханалар» ретінде қарастыруға ұмтылды, өйткені тарихи кезеңде Эанна – Инанна құдайына, ал екінші сектор – Ан құдайына арналған. Бұл соғыстар аралық кезеңде кең таралған «ғибадатханалы қала» теориясына сәйкес келді. Бұл, шын мәнінде, қаладағы үстем билікке ұнайтын, табиғаты әлі де белгісіз, әр түрлі нысандағы ғимараттар кешенінен (сарайлық резиденциялар, әкімшілік кеңістіктер, сарайлық шіркеулер) құралған билік ортасы болуы мүмкін. Қалай болғанда да, бұл ғимараттарды салу үшін едәуір күш салу қажет болды, бұл осы кезеңнің элитасының қабілеттерін көрсетеді. Урук сонымен қатар ерте жазу тақталарының ең маңызды жатқан жері, олар IV және III деңгейлерде табылған, олар жойылған жағдайда, яғни олар жасалған жағдайы бізге белгісіз. Жемдет Наср кезеңіне сәйкес келетін Урук III-де Эанна ауданының толық қайта ұйымдастырылуы байқалады, онда бұл жердегі ғимараттар қиратылып, олардың орнына бұрынғы ғимараттарды ескермейтін үлкен терраса орнатылды. Олардың негізінде, діни сипаттағы (Саммельфонд) кен орны табылды, онда сол кезеңнің маңызды көркемдік туындылары (үлкен діни ваза, цилиндрлік мөрлер және т.б.) бар.

Out of these urban agglomerations, it is Uruk, the period's eponymous site, which was the largest by far, according to our current knowledge, and it is the main one from which the chronological sequence of the period has been constructed. It may have covered 230–500 hectares at its peak during the Late Uruk period, more than the other contemporary large settlements, and it may have had a population of between 25,000 and 50,000 people. The architectural profile of the site consists of two monumental groups located 500 metres apart. The most remarkable constructions are located in the sector called the Eanna (after the temple which was located there in subsequent periods and possibly already at this stage). After the 'Limestone Temple' of level V, a programme of construction hitherto unparalleled was begun in level IV. Thereafter, the buildings were vastly larger than earlier, some had novel designs and new construction techniques were used for the structure and the decoration. Level IV of the Eanna is divided into two monumental groups: in the west, a complex centred on the 'Temple with mosaics' (decorated with mosaics made of painted clay cones) of level IVB, subsequently covered by another building (the 'Riemchen Building') of level IVA. To the east there is a very important group of structures—notably a 'Square Building' and the 'Riemchen Temple Building', which were subsequently replaced by other buildings with original plans, like the 'Hall with Pillars' and the 'Hall with Mosaics', a square 'Grand Court' and two very large buildings with a tripartite plan, 'Temple C' (54 x 22 m) and 'Temple D' (80 x 50 m, the largest building known from the Uruk period). The second monumental sector was attributed to the god Anu by the excavators of the site, because it was the location of a sanctuary for this god some 3000 years later. It is dominated by a series of temples built on a high terrace after the Ubayd period. The best preserved of these is the "White Temple" of level IV, which measures 17.5 x 22.3 m and gets its name from white plates that covered its walls. At its base, a building with a labyrinthine plan, called the 'Stone building', was built. The function of these buildings, which are unparalleled in their size and the fact that they are gathered in monumental groups, is debated. The excavators of the site wanted to see them as 'temples', influenced by the fact that in the historic period, the Eanna was the area dedicated to the goddess Inanna and the other sector was dedicated to the god An. This conformed to the theory of the 'temple city' which was in vogue during the inter war period. It is possible that this is actually a place of power formed by a complex of buildings of different forms (palatial residences, administrative spaces, palace chapels), desired by the dominant power in the city, whose nature is still unclear. In any case, it was necessary to invest considerable effort to construct these buildings, which shows the capacities of the elites of this period. Uruk is also the site of the most important discoveries of early writing tablets, in levels IV and III, in a context where they had been disposed of, which means that the context in which they were created is not known to us. Uruk III, which corresponds to the Jemdet Nasr period, sees a complete reorganisation of the Eanna quarter, in which the buildings on the site were razed and replaced by a grand terrace, which ignores the earlier buildings. In their foundations, a deposit which is probably of a cultic nature (the Sammelfund) was found, containing some major artistic works of the period (large cultic vase, cylinder seals, etc. ).

Төменгі Месопотамиядағы басқа да жерлер

Уруктан басқа, Оңтүстік Месопотамияда Урук кезеңімен бірдей дәуірдегі қоныстар аз. Тарихи кезеңдегі Месопотамияның маңызды қалаларында (Киш, Гирсу, Ниппур, Ур, мүмкін Шуруппак және Ларса, ал солтүстікте Дияла, Телл Асмар және Хафаджа) жүргізілген зерттеулер осы кезеңде олардың мекенделгенін көрсетті. Төменгі Месопотамиядағы Убайд дәуірінің ең ірі монументалды құрылыстары орналасқан Эриду қасиетті ауданы Урук кезеңі жөнінде аз мәлім, бірақ онда Урук кезеңіне тән керамика табылған. Аймақта Уруктан тыс жердегі IV мыңжылдықтың соңына жататын жалғыз маңызды құрылым – Телл Укаирдегі "Суреттелген ғибадатхана", ол Урук немесе Жемдет Наср кезеңінің соңына датылады. Ол бірін-бірің үстіне орналасқан екі террасадан және 18 x 22 метр шамасындағы, культтік мақсатта салынған деп есептелетін ғимараттан тұрады. Соңғы кезде Әбу Салабих ("Урук үйіндісі") орнының оңтүстік-шығысында Урук кезеңіне жататын, 10 гектар аумақты қамтитын қабат табылды. Бұл орын ішінара қазылған қабырғамен қоршалған, бірнеше ғимараттар ашылды, оның ішінде ғимаратты тіреген платформа да бар, одан тек іздері ғана қалған. Ал Урук кезеңінен Ерте династиялық кезеңге өту дәуірінің атын алған Жемдет Наср орны екі негізгі үйіндіге бөлінген. Екіншісінде (B үйіндісі) маңызды ғимарат табылды, онда әкімшілік құжаттардың көптеген мысалдары – цилиндрлік мөрлердің бедерлері бар 200-ден астам тақтайшалар сақталған.

Көршілес өңірлер

Урук дәуіріне қатысты дереккөздер бүкіл Месопотамия мен оның маңындағы аймақтарды, сондай-ақ Иранның орталық бөлігі мен Анатолияның оңтүстік-шығысына дейінгі аумақты қамтитын, кең аумаққа тараған жерлер тобынан алынған. Урук мәдениеті негізінен Оңтүстік Месопотамияның және осы аймақтан көшіп келгендердің тікелей нәтижесі болып көрінетін басқа да жерлерде ("колониялар" немесе "сауда орталықтары") байқалады, олар Урук мәдениетінің бөлігі болып табылады. Бірақ "Уруктың кеңеюі" деп аталатын құбылыс, Таяу Шығыстың барлық аймағындағы әсерлі аймақтардағы жерлерде анықталды, бірақ бұл аймақтардың барлығы да шын мәнінде Урук мәдениетінің құрамына кірген жоқ, себебі ол, нақты айтқанда, Төменгі Месопотамиямен шектелген. Кейбір аймақтардың Урук мәдениетімен байланысы өте тұманды, мысалы, осы кезеңде Парсы шығанағының аз танымал мәдениеттері, Египет, оның Урук мәдениетімен байланысы алыс және пікірталас тудырады, сондай-ақ Левант, онда Оңтүстік Месопотамияның ықпалы көрінеу сезілмейді. Алайда, басқа аймақтарда Урук мәдениеті анық байқалады, мысалы, Жоғарғы Месопотамия, Солтүстік Сирия, Батыс Иран және Оңтүстік-Шығыс Анатолия. Олар, әдетте, Төменгі Месопотамиядағыға ұқсас эволюцияны бастан өткерді, қалалық орталықтардың дамуы мен ірі саяси бірлестіктер пайда болды және кезеңнің соңында (шамамен 3400–3200 жж.) "орталықтың" мәдениетіне күшті ықпал етті, содан кейін б.з.д. 3 мыңжылдықтың басында өзіндік өңірлік мәдениеттер күшейді. Урук мәдениетінің көршілес аймақтарға таралуын түсіндіру көптеген мәселелерді тудырады және оны түсіндіру үшін көптеген түсіндірме модельдер (жалпы және аймақтық) ұсынылған.

Сусиана және Иран алқабы

Қазіргі Иранның оңтүстік-батысындағы Суза аймағы, төменгі Месопотамияның жанында орналасқан. Б.з.д. V мыңжылдықтан бастап Месопотамия оған күшті ықпал етті және б.з.д. IV мыңжылдықтың екінші жартысында, жаулаудың немесе біртіндеп мәдениетке сіңудің нәтижесінде, ол Урук мәдениетінің бір бөлігі болып есептелуі мүмкін, бірақ өзінің ерекше ерекшеліктерін сақтап қалды. Сузадағы Урук кезеңінің деңгейлері Суза I (шамамен б.з.д. 4000–3700 жж.) және Суза II (шамамен б.з.д. 3700–3100 жж.) деп аталады. Осы кезеңде бұл жер қалалық қонысқа айналды. Суза I-де осы жерде монументалды сәулеттің бастауы болды, "Жоғары терраса" салынды, ол Суза II кезінде шамамен 60 x 45 метрге дейін ұлғайтылды. Бұл орынның ең қызықты жағы – онда табылған заттар, олар Урук кезеңінің өнері және әкімшілік пен жазудың басталуы туралы маңызды мәліметтер береді. Суза I және Суза II цилиндрлік мөрлерінде өте бай иконография кездеседі, олар күнделікті өмірдің көріністерін ерекше көрсетеді. Бірақ П. Амиет бұл жерде "кешірек Уруктың дінбастары патшаларына" дейінгі "прото-патшалық тұлғаны" көреді. Осы цилиндрлік мөрлер, сондай-ақ балшықтан жасалған дөңгелектер мен белгілер, б.з.д. IV мыңжылдықтың екінші жартысында Сузада әкімшілік пен есептеу техникасының пайда болғанын көрсетеді. Сузада сонымен қатар ең көне жазу тақташалары табылды, бұл оны жазудың пайда болуын түсіну үшін маңызды орынға айналдырады. Сусианадағы Джаффарабад және Чога Миш сияқты басқа да орындарда осы кезеңге жататын археологиялық деңгейлер бар. Солтүстіктегі Загрос тауында Кангавар аңғарындағы Годин-Тепе ерекше маңызға ие. Бұл орынның V деңгейі Урук кезеңіне жатады. Орталық алаңның айналасында орналасқан бірнеше ғимараттарды қоршап тұрған жұмыртқа тәрізді қабырғаның қалдықтары табылды, солтүстік жағында қоғамдық ғимарат болуы мүмкін үлкен құрылыс бар. Материалдық мәдениетте Урук пен Суза II-ге тән белгілер бар. Годин-Тепедің V деңгейі Иран үстірті мен Ауғанстандағы қалайы және лазурит кен орындарына байланысты сауда жолдарында орналасқан Суза және/немесе төменгі Месопотамиядан келген саудагерлердің мекемесі болуы мүмкін. Шығысқа қарай, Кашанға жақын Тепе-Сиалк орынының III деңгейінде Урук мәдениетімен байланысқа нақты дәлелдер жоқ, бірақ қысқа жиекті тостағандар Эльбурздағы Тепе-Габристанға дейін және оңтүстік-шығысқа қарай Керманның кейбір орындарында табылды. Бұл аймақта Урук мәдениетінің ығысуы ерекше құбылысқа әкелді – Элам цивилизациясы, ол Tell e Malyan және Сусиана аймағында орналасқан сияқты және Урук мәдениетінің Иран үстіртімен байланысын өз қолына алған сияқты.

The region around Susa in the southwest of modern Iran, is located right next to lower Mesopotamia, which exercised a powerful influence on it from the 5th millennium BC, and might be considered to have been part of the Uruk culture in the second half of the 4th millennium BC, either as a result of conquest or a more gradual acculturation, but it did retain its own unique characteristics. The Uruk period levels at Susa are called Susa I (c. 4000–3700 BC) and Susa II (c. 3700–3100 BC), during which the site became an urban settlement. Susa I saw the beginning of monumental architecture on the site, with the construction of a 'High Terrace', which was increased during Susa II to measure roughly 60 x 45 metres. The most interesting aspect of this site is the objects discovered there, which are the most important evidence available to us for the art of the Uruk period and the beginning of administration and writing. The cylinder seals of Susa I and Susa II have a very rich iconography, uniquely emphasising scenes of everyday life, although there is also some kind of local potentate which P. Amiet sees as a 'proto royal figure,' preceding the 'priest kings' of Late Uruk. These cylinder seals, as well as bullae and clay tokens, indicate the rise of administration and of accounting techniques at Susa during the second half of the 4th millennium BC. Susa has also yielded some of the most ancient writing tablets, making it a key site for our understanding of the origins of writing. Other sites in Susiana also have archaeological levels belonging to this period, like Jaffarabad and Chogha Mish. Further north, in the Zagros, the site of Godin Tepe in the Kangavar valley is particularly important. Level V of this site belongs to the Uruk period. Remains have been uncovered of an ovoid wall, enclosing several buildings organised around a central court, with a large structure to the north which might be a public building. The material culture has some traits which are shared with that of Late Uruk and Susa II. Level V of Godin Tepe could be interpreted as an establishment of merchants from Susa and/or lower Mesopotamia, interested in the location of the site on commercial routes, especially those linked to the tin and lapis lazuli mines on the Iranian Plateau and in Afghanistan. Further east, the key site of Tepe Sialk, near Kashan, shows no clear evidence of links with the Uruk culture in its Level III, but beveled rim bowls are found all the way out to Tepe Ghabristan in the Elbourz and at some sites in Kerman further to the southeast. In this region, the retreat of the Uruk culture resulted in a particular phenomenon, the Proto Elamite civilization, which seems to have been centred on the region of Tell e Malyan and Susiana and seems to have taken over the Uruk culture's links with the Iranian plateau.

Жоғарғы Месопотамия және Солтүстік Сирия

Орта Евфрат аймағында Урук дәуіріне жататын бірнеше маңызды ескерткіштер, аймақта су электр стансалары салынар алдындағы археологиялық зерттеулер барысында қазылып шығарылды. Осы қазбалардың нәтижелерінің көп бөлігі "Урук кеңейісі" деген түсініктердің туындауына себеп болды.

Қабыр хан

Ең танымал орын – Сириядағы өзеннің оң жағалауында орналасқан бекінілген порт – Хабуба Кабира. Қаланың аумағы шамамен 22 гектарды құрайды, оның 10 пайызы ғана ашылған қорғаныс қабырғасымен қоршалған. Бұл жердегі ғимараттарды зерттеу оның жоспарлы түрде салынған елді мекен екенін көрсетеді, мұндай құрылысқа елеулі қаражат қажет болған. Қазба жұмыстарынан алынған археологиялық материалдар Урукқа тән, олар керамика, цилиндрлік мөрлер, глиняный шарлар, есептеу тастары және кезеңнің соңына қарай сандық жазбалар тақташаларынан тұрады. Осылайша, бұл жаңа қала Уруктың отар колониясы сияқты көрінеді. Шамамен 20 түрлі тұрғын үй қазылып алынған. Олардың жоспары үш бөліктен тұрады: қабылдау залы, ішкі аулаға ашылатын вестибюль және оның төңірегінде орналасқан қосымша бөлмелер. Қаланың оңтүстігінде Tell Qanas төбесі орналасқан, онда жасанды террасада бірнеше монументалды құрылыстардың тобы бар, олар болжамды түрде «ғибадатханалар» деп аталған. Бұл орын б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңында, Урук мәдениетінің кері шегіну кезеңінде, күш қолданбастан тасталып кеткен.

Бракқа айт .

Хабур аңғарындағы Телл Брак б.з.д. 5 мың жылдықтан бері маңызды қалалық орталық болды, Урук кезеңіндегі ең ірілерінің бірі – өркендеген шағында 110 гектардан астам аумақты қамтыды. Осы кезеңге жататын бірнеше тұрғын үйлер, сондай-ақ Урукқа тән керамикалық бұйымдар табылды, бірақ ең көп назарды аударған нәрсе – діни мақсатта салынған ескерткіштердің тізбегі. ("Көз ғибадатханасы" – оның соңғы сатысы осылай аталады) қабырғалары мозаика құрайтын терракота конустармен және түрлі түсті тастармен әсемделген, ал құрбандық шалу орындары болуы мүмкін платформа алтын жапырақтармен, лазурит, күміс шегелермен және ақ мрамормен безенілген, бұл орталық T тәрізді бөлмеде орналасқан. Ең таңғажайып табыс – ғимаратқа атын берген екі жүзден астам "көз мүсіндері". Бұл мүсіндердің көздері өте үлкен, олар сөзсіз құрбандықтар екені анық. Телл Брактан жазуға қатысты да дәлелдер табылды: сандық тақташа және екі пиктографиялық тақташа, олардың Месопотамияның оңтүстігіндегі жазулардан ерекше ерекшеліктері бар екені көрсетіледі, бұл жергілікті жазу дәстүрінің болғанын көрсетеді. Телл Брактан шығысқа қарай Хамукар орналасқан, онда 1999 жылдан қазба жұмыстары басталды. Бұл кең аумақ Жоғарғы Месопотамиядағы Урук әсеріне түскен орындарда табылған дәлелдерді (керамика, мөрлер) және Урук кезеңінде осы аймақтағы Телл Брак сияқты маңызды қалалық орталықтың бар екенін көрсетеді. Одан әрі шығысқа қарай Ирактағы Телл әл-Хава жерінде төменгі Месопотамиямен байланыс болғандығын көрсететін мәліметтер бар.

Куюнжикке айт

Тигр өзенінде Ниневия (Телл Куюнжик, 4-деңгей) ірі сауда жолдарымен қиылысқан жерде орналасқан және Урук мәдениетінің ықпалында болған. Бұл жердің аумағы шамамен 40 гектарды құрайды – Телл Куюнжик қаласының толық ауданы. Осы кезеңге қатысты материалдық деректер өте аз, бірақ бұрышты жиектері бар тостағандар, есептік дөңгелектер және соңғы Урук кезеңіне тән сандық тақташалар табылған. Жақын маңдағы Тепе-Гавра, Убайд кезеңінде де маңызды болған, монументалды сәулет пен саяси бірлестіктердің ауқымының өзгеруіне қатысты маңызды мысал. Археологиялық қазбалар барысында өте бай мазарлар, түрлі тұрғын үйлер, шеберханалар және ресми немесе діни мақсатта қолданылған ірі ғимараттар (әсіресе "дөңгелек құрылым") табылды, бұл Тепе-Гавраның аймақтық саяси орталық болғанын көрсетеді. Дегенмен, ол Үрк Месопотамияның жоғарғы аймақтарына кеңейгенге дейін маңызын жойды.

Оңтүстік-шығыс Анатолия

Анатолияның оңтүстік-шығысындағы Евфрат аңғарында, Орта Евфраттағы Урук мәдениетіне жақын жерлерде бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Самсат аймағында (Евфрат аңғарында) тағы да бірнеше орындар қазылып алынды. Самсатта су электр станциясының құрылысынан кейін, аймақ суға батпастан бұрын жедел құтқару қазбалары кезінде Урук орталығы табылды. Қабырғалық мозаикадан қыш конустардың сынықтары табылған. Оңтүстікке қарай Құрбан-Хөйюк орналасқан, онда үш бөлімді құрылыстарда Урукқа тән қыш конустар мен керамикалық бұйымдар анықталды. Солтүстікке қарай, Малата қаласының шетінде орналасқан Арслантепе ескерткіші, Шығыс Анатолиядағы осы кезеңнің ең маңызды орны болып табылады. Оны М. Франгипане қазып зерттеген. Біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықтың бірінші жартысында, бұл орынды қазба жұмыстарында "C ғимараты" деп аталған, платформаға салынған ғимарат басып алған. Бұл орын шамамен 3500 ж.б.д. тасталып, аймақтық билік орталығы болған монументалды кешенмен алмастырылған. Кейінгі Урук мәдениетінің айқын ықпалы байқалды, бұл орында табылған көптеген мөрлерде көрініп тұр, олардың көпшілігі Оңтүстік Месопотамия стилінде жасалған. Шамамен 3000 ж.б.д. орын өрттен қирады. Ескерткіштер қайта жаңартылмады, ал Оңтүстік Кавказдағы Кура-Аракс мәдениеті бұл аймақтағы басты материалдық мәдениетке айналды. Батысқа қарай, Нигдедегі Чифтликке жақын Тепечик Чифтлик [de; fr; tr] орнында Урук ықпалындағы керамикалық бұйымдар табылған. Бірақ бұл аймақта Уруктың ықпалы Месопотамиядан алшақтаған сайын, одан да аз байқалады.

Уруктың кеңейуі

Сирияда Хабуба Кабира (жоғарыда қараңыз) және Джебель Аруда жерлері 1970-ші жылдары табылғаннан кейін, олар өздерінің жерлерінен алыс орналасқан Урук өркениетінің отарлары немесе сауда бекеттері ретінде анықталды. Шын мәнінде, бұл екі орын, Tell Sheikh Hassan кішігірім орынымен бірге, бұрыннан бар болған маңызды қоныстандыруға ие емес, және шын мәнінде барлығы Орта Евфрат бойындағы маңызды өзен арқылы өтетін бір географиялық аймақта орналасқан. Tell Sheikh Hassan өзеннің сол (шығыс) жағалауында орналасқан және ол Орта Урук кезеңінде құрылған. Кейіннен, Урук дәуірінің соңғы кезеңінің басында, өзеннің қарсы жағалауында Джебель Аруда және Хабуба Кабира Оңтүстік, оның жанында Телл Канас құрылды. Соңғы үшеуі бірге Шейх Хасанға қарағанда әлдеқайда үлкен қалалық анклавты (шамамен 20-40 га) құрады. Кейіннен төменгі Месопотамия мен көршілес аймақтар арасындағы қарым-қатынас туралы сұрақтар туындады. Урук аймағының мәдениетінің ерекшеліктері осындай үлкен аумақта (солтүстік Сириядан Иран жотасына дейін), төменгі Месопотамияның айқын орталығы ретінде табылғаны осы кезеңді зерттеген археологтарды бұл құбылысты "Урук кеңеюі" деп қарастыруға итермеледі. Соңғы қазба жұмыстары Месопотамиядан тыс жерлерде "периферия" ретінде және олардың "орталық" Урук қаласымен қалай байланыста екендігіне қызығушылықпен бағытталған. Кейіннен теориялар мен білімдер басқа жерлер мен кезеңдердегі параллельдерге сүйене отырып, жалпы модельдер деңгейіне дейін дамыды, бұл модельдер мен параллельдерді қазбалар ашатын фактілерге сәйкес келтіру тұрғысынан кейбір проблемаларды тудырады. Тағы бір гипотеза – құнды сауда желілерін бақылау қажеттілігі және Ежелгі Ассириялық кезеңде жасалған Карум сауда бекеттерінің түрін құру. Бұл стратегиялардың түрлері мемлекеттік органдарды қамтымайды, бірақ коммерциялық сауда үйлері жүзеге асырады. Гильермо Алгазе Эммануэль Валерштейннің дүниежүзілік жүйелер теориясын және халықаралық сауда теорияларын қабылдап, Урук өркениетін түсіндіруге тырысқан колониализмнің үлгісін және империалдық кеңеюді өркендетті. Оның пікірінше, кейбір мақұлдаумен кездескен, бірақ көптеген сыншылар да кездесті, "урукилер" төменгі Месопотамиядан тыс колониялар жинағын құрды, алдымен жоғарғы Месопотамияда (Хабуба Кабира мен Джебель Аруда, сондай-ақ Ниневия, Телл Брак және Самсат солтүстікке қарай), содан кейін Сусиана мен Иран жотасында. Алгазе үшін бұл қызметтің мотивациясы экономикалық империализмнің бір түрі болып саналады: оңтүстік Месопотамияның элиталары Тигр мен Евфрат су басқан алқаптарында жоқ көптеген шикізатты алуға тырысты және колонияларын кең сауда желісін басқаратын түйіндік нүктелерге құрды (бірақ нақты не айырбасталғанын анықтау мүмкін емес), оларды грек колонизациясының кейбір үлгілеріндегідей босқындармен қоныстандырады. Төменгі Месопотамия мен көршілес аймақтар арасындағы қарым-қатынас асимметриялық сипатқа ие болды. Төменгі Месопотамия тұрғындары көршілес аймақтармен өзара әрекеттесуде өздерінің жерлерінің жоғары өнімділігінің нәтижесінде артықшылыққа ие болды, бұл олардың аймағының "көтерілуіне" мүмкіндік берді (ол "Шумерлік ұшып кету" туралы айтады), нәтижесінде салыстырмалы артықшылық пен бәсекеге қабілеттілік пайда болды. Олардың ең дамыған мемлекеттік құрылымдары болды, сондықтан олар алыс аралықтағы сауда байланыстарын дамыта алды, көршілеріне ықпал етті және мүмкін әскери жаулап алумен айналысты. Алгазе теориясы, басқа да баламалы модельдер сияқты, сынға ұшырады, әсіресе, мықты модельді көрсету қиынға соғады, ал Урук өркениетінің төменгі Месопотамияда танымал болғаны аз, Уруктың өзінде қазылған екі монументалды кешеннен басқа. Сондықтан біз оңтүстік Месопотамияның дамуына әсерін бағалауға нашар жағдайға тап болдық, өйткені бұл туралы археологиялық дәлелдер жоқ. Сонымен қатар, бұл кезеңнің хронологиясы белгісіз, сондықтан кеңейтудің уақытын анықтау қиын. Әр түрлі жерлердегі деңгейлерді бір кезеңге жатқызу үшін жеткілікті дәрежеде сәйкес келтіру қиын болып шықты, бұл салыстырмалы хронологияны әзірлеуді өте күрделі етеді. Уруктың кеңеюін түсіндіру үшін ұсынылған теориялардың ішінде коммерциялық түсінік жиі қайта жаңғырады. Алайда, алыс аралықтағы сауда, әрине, оңтүстік Месопотамия мемлекеттері үшін жергілікті өндіріске қарағанда екінші реттік құбылыс болып табылады және әлеуметтік күрделіліктің артуына себепші емес, керісінше, оны дамытады, бұл колонизация процесін дәлелдемейді. Кейбір басқа теориялар төменгі Месопотамияда жер жетіспеуінен немесе Урук аймағы экологиялық немесе саяси құлпыраларға ұшырағаннан кейін босқындардың көші-қоны салдарынан туындаған аграрлық колонизацияның бір түрін ұсынады. Бұл түсіндірмелер көбінесе Сиро-Анатолия әлеміндегі орындарды түсіндіруге бағытталған, жаһандық теориялар емес. Басқа түсіндірмелер саяси және экономикалық факторларды ескермейді, Урук кеңеюін ұзақ мерзімді мәдени құбылыс ретінде қарастырады, койна, аккультурация, гибридтік және мәдени еліктеу ұғымдарын қолданады, мәдени аймақтар мен орындарға қарай оларды ерекшелендіруге баса назар аударады. П. Баттерлин оңтүстік Месопотамияның осы кезеңдегі көршілерімен байланысын экономикалық "дүниежүзілік жүйе" емес, "дүниежүзілік мәдениет" ретінде қарастыру керек деп ұсынды, онда Урук аймағы көршілеріне үлгі болды, олардың әрқайсысы өздерінің жолымен бейімделетін элементтерді қабылдады және негізгі жергілікті ерекшеліктерін сақтап қалды. Бұл әсер ету дәрежелерінің айырмашылықтарын түсіндіруге арналған. Шын мәнінде, Уруктың әсері әдетте нақты орындар мен аймақтарда ерекшеленеді, бұл Урук мәдениетіне тән материалдың көптеген типологияларын (әсіресе керамика және бейімделген жиекті шұқырлар) дамытуға әкелді. Нақты Урук орталықтары бола алатын колониялардан бастап, Урук анклавы бар сауда посттарына дейін, және жергілікті мәдениеттің әсері жоқ немесе әлсіз орындарға дейін, сондай-ақ жергілікті мәдениеттің жоғары басымдығын сақтай отырып, байланыстардың күшті немесе әлсіз болатын басқа орындарды анықтау мүмкін болды. Сусиана және Иран жотасының жағдайы, әдетте Сирия және Анатолия орындарында жұмыс істейтін ғалымдардан басқа ғалымдар зерттейді, жергілікті дамуға негізделген кейбір түсіндірмелерге әкелді, атап айтқанда протоэламит мәдениетінің дамуы, кейде кеңеюдің нәтижесі, ал кейде қарсыласы ретінде қарастырылады. Левантта қабатталған қоғам және қалыптасқан қалалар мен бюрократия болған жоқ, сондықтан Урук мәдениетінің жергілікті делдалдары ретінде әрекет ететін күшті элита болған жоқ, нәтижесінде Уруктың әсері әсіресе әлсіз. Египетте Уруктың әсері элиталардың күшін көрсетуге тырысқан кезде бағалы немесе экзотикалық деп саналған бірнеше заттармен (әсіресе Джебель-эль-Арак пышағы) шектелген сияқты көрінеді. Бұл кезеңдегі қарым-қатынастарды орталық/периферия ретінде қарастыру, көбінесе маңызды болғанымен, зерттеушілердің шешімдерді асимметриялық немесе диффузиялық тұрғысынан қарауына әкелуі мүмкін екенін және бұл нюансталуы керек екенін қосуға болады. Осылайша, төменгі Месопотамияның көршілері Урук кеңеюінің басталуын күтпестен, әлеуметтік күрделіліктің немесе қалаланудың жоғары деңгейін бастады, Сириядағы Телл Брак сияқты үлкен орынның мысалы, бұл құбылысты "симметриялы" бұрыштан қарастыруға шақырады. Шын мәнінде, Телл Бракта бұл қала Оңтүстік Месопотамияның, мысалы, Урук сияқты жақсы белгілі қалаларынан аздап ертерек қалалық орталық ретінде дамығанын көреміз.

After the discovery in Syria of the sites at Habuba Kabira (see above) and Jebel Aruda [fr] in the 1970s, they were identified as colonies or trading posts of the Uruk civilisation settled far from their own lands. Indeed these two sites, along with the smaller site of Tell Sheikh Hassan, feature no significant preexisting occupation, and are in fact all located in the same geographical area at a significant river ford along the Middle Euphrates. Tell Sheikh Hassan was located on the left (eastern) bank of the river, and it was founded during the Middle Uruk period. Later, during the earlier part of the Late Uruk period, Jebel Aruda, and Habuba Kabira South, together with Tell Qanas right next to it, were founded on the opposite bank of the river. Together the last three comprised a much larger urban enclave (about 20–40 ha in extent) compared to Sheikh Hassan. Later, questions arose about the relationship between Lower Mesopotamia and the neighbouring regions. The fact that the characteristics of the culture of the Uruk region are found across such a large territory (from northern Syria to the Iranian plateau), with Lower Mesopotamia as a clear centre, led the archaeologists who studied this period to see this phenomenon as an 'Uruk expansion'. Recent excavations have focused on sites outside Mesopotamia, as a 'periphery', and with an interest in how they related to the 'centre', the site of Uruk. Subsequently, theories and knowledge have developed to the point of general models, drawing on parallels from other places and periods, which has posed some problems in terms of getting the models and parallels to fit the facts revealed by excavations. Another hypothesis is perhaps the need to control valuable trading networks, and setting up the type of Karum trading posts, which was done during an Old Assyrian period. These types of strategies did not involve the state authorities, as such, but was done by commercial trading houses. Guillermo Algaze adopted the World systems theory of Immanuel Wallerstein and theories of international trade, elaborating the model colonialism and incipient imperial expansion that sought to explain the Uruk civilization. In his view, which has met with some approval, but has also found many critics, the 'Urukians' created a collection of colonies outside Lower Mesopotamia, first in Upper Mesopotamia (Habuba Kabira and Jebel Aruda, as well as Nineveh, Tell Brak and Samsat to the north), then in Susiana and the Iranian plateau. For Algaze, the motivation of this activity is considered to be a form of economic imperialism: the elites of southern Mesopotamia wanted to obtain the numerous raw materials which were not available in the Tigris and Euphrates floodplains, and founded their colonies on nodal points which controlled a vast commercial network (although it remains impossible to determine what exactly was exchanged), settling them with refugees as in some models of Greek colonisation. The relations established between Lower Mesopotamia and the neighbouring regions were thus of an asymmetric kind. The inhabitants of Lower Mesopotamia had the advantage in the interactions with neighbouring regions as a result of the high productivity of their lands, which had allowed their region to "take off" (he speaks of "the Sumerian takeoff") resulting in both a comparative advantage and a competitive advantage. They had the most developed state structures and were thus able to develop long distance commercial links, exercise influence over their neighbours, and perhaps engage in military conquest. Algaze's theory, like other alternative models, has been criticised, particularly because a solid model remains difficult to demonstrate while the Uruk civilization remains poorly known in Lower Mesopotamia aside from the two monumental complexes that have been excavated at Uruk itself. We are therefore poorly placed to evaluate the impact of the development of southern Mesopotamia, since we have almost no archaeological evidence about it. Moreover, the chronology of this period is far from established, which makes it difficult to date the expansion. It has proven difficult to make the levels at different sites correspond closely enough to attribute them to a single period, making the elaboration of relative chronology very complicated. Among the theories that have been advanced to explain the Uruk expansion, the commercial explanation is frequently revived. However, although long distance trade is undoubtedly a secondary phenomenon for the south Mesopotamian states compared to local production and seems to follow the development of increased social complexity rather than causing it, this does not necessarily prove a process of colonisation. Some other theories propose a form of agrarian colonisation resulting from a shortage of land in Lower Mesopotamia or a migration of refugees after the Uruk region suffered ecological or political upheavals. These explanations are largely advanced to explain the sites of the Syro Anatolian world, rather than as global theories. Other explanations avoid political and economic factors in order to focus on the Uruk expansion as a long term cultural phenomenon, using concepts of koine, acculturation, hybridity and cultural emulation to emphasise their differentiation according to the cultural regions and sites in question. P. Butterlin has proposed that the links tying southern Mesopotamia to its neighbours in this period should be seen as a 'world culture' rather than an economic 'world system', in which the Uruk region provided a model to its neighbours, each of which took up more adaptable elements in their own way and retained some local traits essentially unchanged. This is intended to explain the different degrees of influence or acculturation. In effect, the impact of Uruk is generally distinguished in specific sites and regions, which has led to the development of multiple typologies of material considered to be characteristic of the Uruk culture (especially the pottery and the beveled rim bowls). It has been possible to identify multiple types of site, ranging from colonies that could be actual Urukian sites through to trading posts with an Urukian enclave and sites that are mostly local with a weak or non existent Urukian influence, as well as others where contacts are more or less strong without supplanting the local culture. The case of Susiana and the Iranian plateau, which is generally studied by different scholars from those who work on Syrian and Anatolian sites, has led to some attempted explanations based on local developments, notably the development of the proto Elamite culture, which is sometimes seen as a product of the expansion and sometimes as an adversary. In the Levant there was no stratified society with embryonic cities and bureaucracy, and therefore no strong elite to act as local intermediaries of Urukian culture and as a result Urukian influence is especially weak. In Egypt, Urukian influence seems to be limited to a few objects which were seen as prestigious or exotic (most notably the knife of Jebel el Arak), chosen by the elite at a moment when they needed to assert their power in a developing state. It might be added that an interpretation of the relations of this period as centre/periphery interaction, although often relevant in period, risks prejudicing researchers to see decisions in an asymmetric or diffusionist fashion, and this needs to be nuanced. Thus, it increasingly appears that the regions neighbouring Lower Mesopotamia did not wait for the Urukians in order to begin an advanced process of increasing social complexity or urbanisation, as the example of the large site of Tell Brak in Syria shows, which encourages us to imagine the phenomenon from a more 'symmetrical' angle. Indeed, at Tell Brak, we find that this city developed as an urban center slightly earlier than the better known cities of southern Mesopotamia, such as Uruk.

Мысыр

Мысыр мен Месопотамия қатынастары б.з.д. 4-мыңжылдықта, Месопотамияда Урук кезеңінен және Тарихи Египетте (шамамен б.з.д. 3500-3200 жж.) жазуға дейінгі Герзеан мәдениетінен бастау алған сияқты. Мысырдың бейнелеу өнерінде, импортталған өнімдерде, сондай-ақ Месопотамиядан Мысырға жазудың таралуында оның ықпалын көруге болады. Осы кезеңде тоқымашының дөңгелегі, жазу, қала және мемлекеттің пайда болуын көреміз. Мемлекеттік қоғамдардың дамуында жаңа прогресс тіркелді, сондықтан мамандар оларды «кешенді» деп санауға лайық деп тапты (алдыңғы «қарапайым» қоғамдармен салыстырғанда). Осы себепті, бұл кезең қоғамның эволюциясындағы маңызды қадам ретінде ғалымдардың қызығушылығын тудырады – бұл 6000 жылдан астам бұрынғы неолит дәуірінің бастауында тамырлары бар және Месопотамиядағы Убайд кезеңінде қарқын алған ұзақ және жинақтамалы процесс. Бұл, әсіресе, ағылшын тіліндегі зерттеулерде көрінеді, онда теориялық тәсілдер 1970 жылдардан бері антропологиядан үлкен әсер алды және ол Урук кезеңін ерте мемлекеттердің пайда болуын, әлеуметтік иерархияның кеңеюін, қашықтықтағы сауданың күшеюін және т.б. талдауда «кешенділік» тұрғысынан зерттеді. Бұл кезеңді ежелгі Таяу Шығыстың тарихындағы маңызды қадамға айналдыратын негізгі өзгерістерді анықтау үшін зерттеулер негізінен орталық – Төменгі Месопотамияға және көршілес аймақтардағы, онда пайда болған өркениетке тікелей байланысты жерлерге (әсіресе Орта Евфраттың «колонияларына») бағытталған. Мұнда негізінен Соңғы Урук кезеңінің ерекшеліктері қарастырылады, ол ең жақсы зерттелген және сөзсіз, ең жылдам өзгерістер болған кезең – осы кезде ежелгі Месопотамия өркениетінің ерекше белгілері қалыптасты.

Технология және экономика

Біздің заманымыздан бұрынғы 4 мыңжылдықта жаңа құралдар пайда болды, олар оларды қолданған қоғамдарға, әсіресе экономикалық салаға маңызды әсер етті. Олардың кейбіреулері бұрынғы кезеңде белгілі болғанымен, осы уақытта ғана кеңінен қолданысқа енді. Бұл өнертабыстардың пайдалануы саяси құрылымдар мен әкімшілік мемлекеттердің қалыптасуымен қатар экономикалық және әлеуметтік өзгерістерге әкелді.

Ауыл шаруашылығы және мал шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы саласында Убайд дәуірінің соңы мен Урук дәуірі арасында бірнеше маңызды жаңалықтар жасалды, олардың барлығы «Екінші ауыл шаруашылығы революциясы» (біріншісі – неолиттік революция) деп аталады. Дамудың бірінші тобы дәнді дақылдарды өсіру саласында болды, одан кейін б.з.д. 4-мыңжылдықтың соңына қарай ард – жануар (есек немесе бұқа) тартып жүретін ағаш соқаның ойдағыдай табылуы одан әрі дамыды. Бұл соқа жерде ұзын жоңдар жасауға мүмкіндік берді. Бұл егін егу маусымындағы ауыл шаруашылығы жұмысын бұрынғыдан гөрі әлдеқайда жеңілдетті, себебі бұрынғыда осы жұмыс соқа сияқты құралдармен қолмен атқарылуы керек еді. Убайд дәуірінен кейін терракотадан жасалған орақтардың кеңінен қолданылуы егін жинауды жеңілдетті. Урук дәуірінде суару техникасы да жақсарған сияқты. Бұл жаңалықтар ежелгі Төменгі Месопотамияға тән жаңа ауыл шаруашылығы ландшафтының қалыптасуына ықпал етті. Ол суару арналарымен шектелінген ұзын тікбұрышты егістіктерден тұрды. М. Ливеранидің сөзіне сүйенсек, бұл бұрын қолмен еңбектің арқасында суарылған су қоймаларын ығыстырды. Ал құрма жемісіне келетін болсақ, археологиялық қазбалардың мәліметтері бойынша, бұл жемістерді Месопотамияның төменгі бөлігінде б.з.д. 5-мыңжылдықта тұтынып жүрген. Оны алғаш рет адам өсірген мерзімін нақты анықтау мүмкін емес: бұл ағаштың өсірілуі Урук дәуірінің соңында дамыған деп есептеледі, бірақ мәтіндер бұл мәселеде нақты мәлімет бермейді. Екі мың жылға жуық уақыт бойы бірте-бірте дамыған бұл жүйе өнімділікті арттырып, жұмысшыларға бұрынғыдан гөрі көп артық өнім қалдырды, олардың рационы негізінен арпадан тұратын. Ақылы еңбекке негізделген ауыл шаруашылығы үшін қажетті адам, материалдық және техникалық ресурстар енді қолжетімді болды, бірақ отбасылық шаруашылық негізгі бірлік болып қала берді. Бұл өзгерістер, әрине, халық санының өсуіне, қалалануға және мемлекеттік құрылымдардың дамуына әкелді. Урук дәуірі мал шаруашылығы саласында да маңызды өзгерістерге куә болды. Біріншіден, осы кезеңде жабайы онгер есек ретінде қолдануға бағынышты болды. Бұл аймақтағы алғашқы қолданылған жылқы болды және Таяу Шығыстағы ең маңызды жүк көлігіне айналды (дроммедер тек б.з.д. 3-мыңжылдықта, Арабияда қолданысқа енді). Оның жоғары тасымалдау қабілеті (адамнан екі есе көп) қысқа және ұзақ қашықтықтарға сауда жасауды одан әрі дамытуға мүмкіндік берді. Бұрын қолданылған мал шаруашылығы (қой, жылқы, ірі қара) да одан әрі дамыды. Бұрын бұл жануарлар негізінен ет беру үшін өсірілсе, енді олардың өнімдері (жүн, тері, сүт) және жүк тасымалдау үшін маңыздырақ айналды. Бұл соңғы жайт малмен тікелей байланысты болды, ол егістік жерлерде жұмыс істеу үшін маңызды болды, ал есек тауарларды тасымалдауда маңызды рөл атқарды.

In the agricultural sphere, several important innovations were made between the end of the Ubayd period and the Uruk period, which have been referred to in total as the 'Second Agricultural Revolution' (the first being the Neolithic Revolution). A first group of developments took place in the field of cereal cultivation, followed by the invention of the ard—a wooden plough pulled by an animal (ass or ox)—towards the end of the 4th millennium BC, which enabled the production of long furrows in the earth. This made the agricultural work in the sowing season much simpler than previously, when this work had to be done by hand with tools like the hoe. The harvest was made easier after the Ubayd period by the widespread adoption of terracotta sickles. Irrigation techniques also seem to have improved in the Uruk period. These different inventions allowed the progressive development of a new agricultural landscape, characteristic of ancient Lower Mesopotamia. It consisted of long rectangular fields suited for being worked in furrows, each bordered by a little irrigation channel. According to M. Liverani, these replaced the earlier basins irrigated laboriously by hand. As for the date palm, we know from archaeological discoveries that these fruits are consumed in Lower Mesopotamia in the 5th millennium BC. The date of its first cultivation by man can't be precisely determined: it is commonly supposed that the culture of this tree knew its development during the Late Uruk period, but the texts are not explicit on this matter. This system which progressively developed over two thousand years enabled higher yields, leaving more surplus than previously for workers, whose rations mainly consisted of barley. The human, material, and technical resources were now available for agriculture based on paid labour, although family based farming remained the base unit. All of this undoubtedly led to population increase and thus urbanisation and the development of state structures. The Uruk period also saw important developments in the realm of pastoralism. First of all, it is in this period that the wild onager was finally domesticated as the donkey. It was the first domesticated equid in the region and became the most important beast of burden in the Near East (the dromedary was only domesticated in the 3rd millennium BC, in Arabia). With its high transport capacity (about double that of a human), it enabled the further development of trade over short and long distances. Pastoralism of animals which had already been domesticated (sheep, horses, cattle) also developed further. Previously these animals had been raised mainly as sources of meat, but they now became more important for the products which they provided (wool, fur, hides, milk) and as beasts of burden. This final aspect was especially connected with the cattle, which became essential for work in the fields with the appearance of the ard, and the donkey which assumed a major role in the transportation of goods.

Қолөнер және құрылыс

Жүн өңдеудің дамуы, тоқыма өндірісінде зығырды ығыстырып, маңызды экономикалық салдарларға алып келді. Қой шаруашылығының кеңеюінен бөлек, бұл өзгеріс негізінен институционалдық жағдайда жүрді, нәтижесінде ауыл шаруашылығы тәжірибесі өзгерді. Егістік жерлерде осы малдарға арналған жайылымдар енгізілді, алмалы егіс шаруашылығы пайда болды, ал Месопотамияның төбелі және таулы аймақтарында (көшпенді мал өсіру сияқты) жағдай өзгерді. Зығыр өндірісінің төмендеуі астық пен сусақ өсіруге жер босатуға мүмкіндік берді. Сусақ осы кезеңде Төменгі Месопотамияға енгізілді және зығырға қарағанда тиімді балама болды, себебі сусақ майын қамтамасыз етті. Бұл өз кезегінде, көптеген цилиндрлік мөрлерде көрініс тапқан маңызды тоқыма өнеркәсібінің дамуына әкелді. Бұл да көбінесе институционалдық дамудың нәтижесі болды, өйткені жүн жұмысшыларға арпамен бірге берілетін рационның маңызды бөлігіне айналды. Марио Ливерани қолданған терминология бойынша, осы "жүн циклінің" "арпа циклімен" қатар құрылуы өңдеу және оның қайта бөлу процесінде ұқсас нәтижелерге әкелді, бұл ежелгі Месопотамия экономикасына екі маңызды саланың қалыптасуына және ірі жүйелердің экономикалық дамуына ықпал етті. Сонымен қатар, жүн тез сырқырайтын азық-түлік тауарларынан өзгеше, экспорттауға оңай болды, бұл Месопотамияның негізгі шикізаттары мол көршілерімен тауар алмасуға мүмкіндік берген болуы мүмкін.

Керамика

IV мыңжылдықта қыш өндірісі керамика дөңгелегінің ойдағыдай табылуымен революцияға ұшырады, ол екі сатыда дамыды: біріншісі – баяу, содан кейін – жылдам дөңгелек. Осының нәтижесінде керамиканы тек қолмен қалыптау қажеттігі жойылды және қалыптау процесі жылдамдады. Қыш құмырашылардың пештері де жақсартылды. Қыш бұйымдар бетін тегістеу үшін жай ғана сырмен жабылды, ал әшекейлеу күрделілігі азайды, тіпті жоқ болды деуге болады. Суреттелген қыш бұйымдар екінші орында тұрды, ал безендірудің сирек мысалдары негізінен ойып жасалған өрнектер (ромб пішіндері немесе торлы сызықтар) болды. Осы кезеңдегі археологиялық қазбалардан көптеген қыш бұйымдары табылды, бұл үлкен халық үшін, әсіресе ірі әкімшілік жүйелермен байланысты қалаларда, жаппай өндірістің жаңа деңгейіне жеткенін көрсетеді. Олар негізінен түрлі шаруашылық өнімдерін (арпа, сыра, құрма, сүт және т.б.) сақтау үшін қолданылды, сондықтан күнделікті өмірде кеңінен таралды. Бұл кезеңде қыш өндірісіне маманданған қыш құмырашылар пайда болды, бұл қауымдарда арнайы аудандардың құрылуына әкелді. Сапасы төмен болғанымен, қыш бұйымдарының атқаратын қызметтерінің кеңеюімен байланысты пішіндер мен өлшемдердің әртүрлілігі бұрынғыдан да маңыздырақ болды. Бұл кезеңдегі барлық қыш бұйымдары дөңгелектен жасалмаған: Урук кезеңінің ең ерекше ыдысы – жиектері бейімделген тостағандар қолмен қалыптастырылған.

Металлургия

Бұл кезеңде металлургия дамыған сияқты, бірақ сақталған заттар өте аз. Алдыңғы Убайд дәуірі халколит немесе «мыс дәуірі» деп аталатын кезеңнің басталуын белгіледі, осымен мыс бұйымдарын өндіру қолға алынды. Біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықта табылған металл бұйымдарының көпшілігі мыстан жасалған, ал кезеңнің соңына қарай кейбір қорытпалар пайда болады, ең көп тарағаны – мыс пен мырыш қорытпасы (мырыш қоласы), сондай-ақ мыс пен қорғасын қорытпасы да кездеседі. Ал қалайы қола келесі мыңжылдықта ғана кеңіне тарала бастайды (дегенмен, Уруктың соңғы кезеңі «қола дәуірінің» басталуы деп саналады). Металлургияның дамуы металлдарды алысқа саудалаудың дамуын көрсетеді. Месопотамия Иран немесе Анатолиядан металл импорттауға мұқтаж болды, бұл біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықта дамып келе жатқан алыс саудаға түрткі болды және Месопотамия металлургтерінің неге шикі металл қолдануда тиімді әдістерді бағалағанын түсіндіреді.

Сәулет

Архитектурада Урук дәуірінің дамуы да маңызды болды. Бұл Уруктың Еанна ауданында Уруктың соңғы кезеңінде салынған құрылыстар арқылы көрсетілген, олар көлемі мен әдістері жағынан бұрынғыдан беймәлім сәулеттік жаңалықтарды бірнеше құрылыстар барысында таныстырады. Құрылысшылар балшық кірпішті құрылыс материалы ретінде жетілдіріп, одан да берік терракота кірпіштерін қолдану кеңінен тарады. Олар кірпіштерді битуммен су өткізбейтін етуге және гипсті цемент ретінде пайдалануға кірісті. Саз ғана құрылыс материалы болған жоқ: кейбір құрылыстар тастан салынған, әсіресе Уруктан батысқа қарай 50 шақырым жерде табылған әктас (онда гипс пен құмтас та кездеседі). Жаңа әшекейлеу түрлері пайда болды, мысалы, мозаика жасау үшін боялған керамикалық конустарды қолдану, бұл Уруктағы Еаннаға тән, жартылай енгізілген бағаналар және бекіту штифтер. Осы Урук ғимараттарында балшықтан жасалған екі стандартты кірпіш түрі пайда болды: ұстауға ыңғайлы кішкентай шаршы кірпіштер (Римшен деп аталады) және террасалар жасауға қолданылатын үлкен кірпіштер (Патцен). Бұлар үлкен қоғамдық ғимараттарда, әсіресе Урукта қолданылды. Кіші кірпіштерді жасау арқасында мезопотамиялық сәулеттің ерекшелігіне айналған әшекейлі нишалар мен іспеттер жасауға мүмкіндік туды. Ғимараттардың жоспарлауы да жаңашыл болды, себебі олар Убайд дәуірінен қалған үш бөліктен тұратын жоспарды жалғастырмады: осы кезеңдегі Еаннадағы ғимараттар тікбұрышты құрылыс ішінде созылған бағаналы залдармен лабиринт тәрізді жоспарға ие болды. Бұл құрылыс алаңдарында жұмыс істеген сәулетшілер мен шеберлер жоғары деңгейдегі шығармашылықтарын көрсетуге мүмкіндік алды.

Тасымалдау құралдары

Көлік саласындағы талқыланатын мәселе – дөңгелектің Урук дәуірінде пайда болғаны. Урук дәуірінің соңына қарай, цилиндрлік мөрлерде бұрынғыда жердегі көліктің ең көп бейнеленген түрі болған саналардың суреттері азайды. Олар дөңгелектерде жүретін алғашқы көліктерді көрсетуді бастайды, бірақ олардың шынымен дөңгелектерді бейнелейтіні белгісіз. Дегенмен, дөңгелек өте жылдам таралып, үлкен жүктерді әлдеқайда оңай тасымалдауға мүмкіндік беретін көліктер жасауға жағдай жасады. Б.з.д. III мыңжылдықтың басында Оңтүстік Месопотамияда соғыс арбалары болған. Олардың дөңгелектері толық блоктардан тұрды; спицалар б.з.д. 2000 жылға дейін ойлап табылмады. Есекті үйрету де маңызды жаңалық болды, себебі спицалы дөңгелек ойлап табылмағанша, олар таулы жерлерде және ұзақ сапарларда дөңгелектен гөрі тиімдірек болды. Есек Таяу Шығыстағы саудаға басымдық білдіретін керуендер жүйесін құрды, бірақ бұл жүйе Урук дәуірінде расталмаған.

Қала-мемлекеттер

Біздің заманымыздан бұрынғы 4-мыңжылдықта неолиттен кейінгі Таяу Шығыс қоғамының саяси дамуында жаңа кезең басталды: саяси билік күшейді, ұйымдастырылды, орталықтандырылды және кеңістікті пайдалану мен өнерде көріне бастады, осы кезеңнің соңында нағыз мемлекет құрылды. Бұл дамумен бірге маңызды өзгерістер де болды: алғашқы қалалардың пайда болуы және түрлі салаларды басқаруға қабілетті әкімшілік жүйелердің қалыптасуы. Бұл өзгерістердің себептері мен жолдары, сондай-ақ олардың бір-бірімен байланысы туралы көптеген пікірталас жүргізілуде.

Алғашқы мемлекеттер және олардың институттары

Урук дәуірі Таяу Шығыста мемлекеттердің пайда болғанына ең алғашқы белгілерді береді. Монументалды сәулет алдыңғы кезеңге қарағанда әлдеқайда әсерлі: Эаннаның "Д" ғибадатханасы шамамен 4600 м² – бұл Убайд дәуіріндегі ең үлкен ғибадатханамен, Эридудың VI деңгейімен (ауданы 280 м²) салыстырғанда айтарлықтай артық, ал Эанна кешенінің басқа ғимараттары тағы 1000 м² құрайды, ал Эридудың Убайд ғибадатханасы жеке тұрған құрылыс болды. Мөлшердің өзгеруі орталық биліктің адам және материалдық ресурстарды жұмылдыру қабілетінің өзгеруін көрсетеді. Қабірлер де байлықтың өзгешеленуін көрсетіп, элитаның күшейгенін аңғартады, ол халықтың қалған бөлігінен өзін ерекшелендіруге тырысты, мүмкіндігі болса, сауда арқылы және мамандандырылған шеберлерді жұмысқа тарту арқылы. Гордон Чайлдтың ізбасарлары ретінде, Урук дәуірінде нағыз мемлекеттің және алғашқы қалалардың бірдей пайда болғаны туралы пікір ғылыми ортада қабылданғанмен, кейбір ғалымдар, әсіресе Дж.Д. Форест, б.з.б. 24 ғасырдағы Аккад империясын алғашқы нағыз мемлекет деп санайды және Кейінгі Урукта тек "қала-мемлекеттер" болғанын (ол олардың толыққанды мемлекет емес деп есептейді) жақтайды. Дегенмен, мемлекеттік құрылымдар сияқты саяси институттар Урук дәуірінің басқа да көптеген құбылыстарымен бірге пайда болды. Урук дәуірінде қандай саяси ұйым болғаны талқыланып жүр. Алгазе және басқалардың ұсынғандай, Урукқа орталықтанған "протоимперия" болғанына ешқандай дәлел жоқ. Бұл кезеңде б.з.б. III мыңжылдықта болған қала-мемлекеттері сияқты ұйым болған болуы мүмкін. Бұл Жемдет Наср дәуіріндегі "азаматтық мөрлердің" табылуымен расталады, оларда Урук, Ур, Ларса сияқты Шумер қалаларының белгілері бейнеленген. Бұл белгілердің бірге пайда болуы Оңтүстік Месопотамия қалаларын біріктірген лига немесе конфедерация болғанын көрсетеді, мүмкін діни мақсаттармен немесе біреуінің (Урук?) билігі астында. Бұл кезеңде қоғамның саяси ұйымдарында маңызды өзгерістер болғаны анық. Билік иелерінің табиғатын анықтау қиын, өйткені оларды жазбаша дереккөздерде табуға болмайды, ал археологиялық мәліметтер де толыққанды емес: билікті жүзеге асыруға арналған сарайлар немесе басқа да ғимараттар анықталған жоқ, сондай-ақ билеушіге арналған монументалды қабір де табылған жоқ. Стеллалар мен цилиндрлік мөрлердегі суреттер кейбір мәліметтер береді. Біршама билікке ие болған маңызды тұлға көптен бері белгілі: басына белдеу тағып, сақал қойған еркек, көбінесе қоңырау пішіндес белдемше киген немесе ырымдық жалаңаш күйінде бейнеленеді. Ол көбінесе адам жауларымен немесе жабайы аңдармен күрескен жауынгер ретінде көрсетіледі, мысалы, Урукта табылған "Аңшылық стеласында" ол садағымен арыстарды жеңеді. Ол Месопотамияда кейін пайда болған монархиялық биліктің символы болуы мүмкін. Мемлекеттің орталықтандырылған басқару және күшті әлеуметтік иерархиямен сипатталатынын жақтаушылар элиталардың рөліне қызығушылық танытады, олар өздерінің билігін адамдар мен институттардың желісі арқылы нығайтып, ұйымдастырып, беделін арттыруға тырысты. Бұл даму иконографиядағы өзгерістермен және жаңа саяси құрылымды құруға бағытталған патшалық идеологияның пайда болуымен байланысты. Элиталар діни ортадастырушы ретінде рөл атқарды, әсіресе құрбандық рәсімдерінде және олар ұйымдастырған, әлеуметтік тәртіптің негізі ретінде олардың символдық функциясын қамтамасыз еткен мерекелерде. Бұл реконструкция Уруктың үлкен алабастр құмырасындағы фриздерден және рәсімдерде қолданылатын тауарларды тасымалдау туралы айтатын көптеген әкімшілік мәтіндерден көрінеді. Месопотамия идеологиясына сәйкес, адамдар құдайларға қызмет ету үшін жаратылған және қоғамның өркендеуі үшін олардың игілігі қажет болды. Ресурстарды орталықтандырылған басқарудың дамуына қатысты, Уруктың соңғы кезеңіндегі тақташалар қоғам мен экономикада және, сөзсіз, саясатта маңызды рөл атқарған институттардың бар екенін көрсетеді. Бұл институттар ғибадатханалар ма, әлде сарайлар ма, бұл туралы пікірлер әртүрлі. Қалай болғанда да, екі институт төменгі Месопотамия тарихының кейінгі кезеңдерінде басым болды. Бұл институттар мен олардың қызметкерлеріне қатысты тек екі атау ғана анықталды: Урукта NUN белгісімен көрсетілген үлкен билік, оның бас әкімшісі, хабаршысы, бірнеше жұмысшылары және т.б.; және Жемдет Насрда AB NI+RU белгілерімен көрсетілген билік, онда жоғары жұбы (SANGA), әкімшілер, дін қызметкерлері және т.б. болды. Олардың хатшылары жерді басқару, жұмысшыларға (құлдарын қоса) рацион (арпа, жүн, май, сыра және т.б.) тарату және мал басының тізімін жасау туралы әкімшілік құжаттарды жасады. Бұл институттар құрметті тауарларды өндіруді, қайта бөлуді, алыс сауданы және коммуналдық жұмыстарды басқара алды. Олар мамандандырылған жұмысшыларды қолдауға қабілетті болды. Ең ірі институттарда бір ғана қызметке арналған бірнеше "бөлімше" болды (егістіктерді өңдеу, мал өсіру және т.б.). Бірақ бұл институттар өндірісті орталықтандыру процесінде халықтың көпшілігін бақылауда ұстағанына ешқандай дәлел жоқ. Экономика әртүрлі мөлшердегі, "қоғамдық" немесе "жеке" деп аталатын және бір-бірімен үнемі байланыста болған домендердің (немесе "үйлердің" / "шаруашылықтардың", шумер тілінде É) тобына негізделген. Кейбір архивтер Суса, Хабуба Кабира және Жebel Арудадағы жеке тұрғын үйлерде сақталған болуы мүмкін. Бірақ бұл құжаттар салыстырмалы түрде қарапайым есепке ие, экономикалық белсенділіктің кішкентай көлемін көрсетеді. Абу Салабихтағы зерттеулер төменгі Месопотамияда өндіріс әртүрлі мөлшердегі, байлық және билікке ие әртүрлі шаруашылықтар арасында бөліскенін көрсетті, ал ірі институттар ең жоғарыда тұрды. Бұл саяси құрылымдардың пайда болу себептерін зерттеу кез келген кеңінен қабылданған теорияны әкелген жоқ. Зерттеулер эволюционистік үлгілерге көптеп тәуелді және шын мәнінде мемлекет пайда болуына дейінгі кезеңге қызығушылық танытады, ол ұзақ процестің нәтижесі болды және "басшылықтардың" пайда болуымен алдын ала болды. Бұл процесс сызықтық прогресс емес, өсу және төмендеу кезеңдерімен сипатталды (мысалы, археологиялық мәдениеттердің "құлауы"). Оның тамыры неолиттік кезеңнің қоғамдарында жатыр, ал процесс ұзақ мерзімде әлеуметтік теңсіздіктің артуымен сипатталады, ерекше монументалды сәулет пен элиталық топтар жасаған жерлеу материалдарында көрінеді, ол өзін жиынтық ретінде нығайтып, билігін нығайта түсті. Мемлекеттің сипаттамасы орталық басқарудың күшеюі және әлеуметтік иерархияның күшеюі болып табылатын функционалистік модельді жақтаушылар элиталардың рөліне қызығушылық танытады, олар адамдар мен институттар желісі арқылы билігін нығайтып, ұйымдастырып, беделін арттыруға тырысты. Бұл даму иконографиядағы өзгерістермен және жаңа саяси құрылымды құруды қолдауға бағытталған патшалық идеологияның пайда болуымен байланысты. Элиталар құдайлық әлем мен адам әлемінің арасындағы діни делдал ретінде рөл атқарды, әсіресе құрбандық рәсімдерінде және олар ұйымдастырған, әлеуметтік тәртіптің негізі ретінде олардың символдық функциясын қамтамасыз еткен мерекелерде. Бұл реконструкция Уруктың үлкен алабастр құмырасындағы фриздерден және рәсімдерде қолданылатын тауарларды тасымалдау туралы айтатын көптеген әкімшілік мәтіндерден көрінеді. Шын мәнінде, Месопотамия идеологиясына сәйкес, адамдар құдайларға қызмет ету үшін жаратылған және қоғамның өркендеуін қамтамасыз ету үшін соңғысының игілігі қажет болды. Ресурстарды орталықтандырылған басқарудың дамуына қатысты, Уруктың соңғы кезеңіндегі тақташалар қоғам мен экономикада және, сөзсіз, қазіргі саясатта маңызды рөл атқарған институттардың бар екенін көрсетеді. Бұл институттар ғибадатханалар ма, әлде сарайлар ма, бұл туралы пікірлер әртүрлі. Қалай болғанда да, екі институт төменгі Месопотамия тарихының кейінгі кезеңдерінде басым болды. Бұл институттар мен олардың қызметкерлеріне қатысты тек екі атау ғана анықталды: Урукта NUN белгісімен көрсетілген үлкен билік, оның бас әкімшісі, хабаршысы, бірнеше жұмысшылары және т.б.; және Жемдет Насрда AB NI+RU белгілерімен көрсетілген билік, онда жоғары жұбы (SANGA), әкімшілер, дін қызметкерлері және т.б. болды. Олардың хатшылары жерді басқару, жұмысшыларға (құлдарын қоса) рацион (арпа, жүн, май, сыра және т.б.) тарату және мал басының тізімін жасау туралы әкімшілік құжаттарды жасады. Бұл институттар құрметті тауарларды өндіруді, қайта бөлуді, алыс сауданы және коммуналдық жұмыстарды басқара алды. Олар мамандандырылған жұмысшыларды қолдауға қабілетті болды. Ең ірі институттарда бір ғана қызметке арналған бірнеше "бөлімше" болды (егістіктерді өңдеу, мал өсіру және т.б.). Бірақ бұл институттар өндірісті орталықтандыру процесінде халықтың көпшілігін бақылауда ұстағанына ешқандай дәлел жоқ. Экономика әртүрлі мөлшердегі, "қоғамдық" немесе "жеке" деп аталатын және бір-бірімен үнемі байланыста болған домендердің (немесе "үйлердің" / "шаруашылықтардың", шумер тілінде É) тобына негізделген. Кейбір архивтер Суса, Хабуба Кабира және Жebel Арудадағы жеке тұрғын үйлерде сақталған болуы мүмкін. Бірақ бұл құжаттар салыстырмалы түрде қарапайым есепке ие, экономикалық белсенділіктің кішкентай көлемін көрсетеді. Абу Салабихтағы зерттеулер төменгі Месопотамияда өндіріс әртүрлі мөлшердегі, байлық және билікке ие әртүрлі шаруашылықтар арасында бөліскенін көрсетті, ал ірі институттар ең жоғарыда тұрды. Бұл саяси құрылымдардың пайда болу себептерін зерттеу кез келген кеңінен қабылданған теорияны әкелген жоқ. Зерттеулер эволюционистік үлгілерге көптеп тәуелді және шын мәнінде мемлекет пайда болуына дейінгі кезеңге қызығушылық танытады, ол ұзақ процестің нәтижесі болды және "басшылықтардың" пайда болуымен алдын ала болды. Бұл процесс сызықтық прогресс емес, өсу және төмендеу кезеңдерімен сипатталды (мысалы, археологиялық мәдениеттердің "құлауы"). Оның тамыры неолиттік кезеңнің қоғамдарында жатыр, ал процесс ұзақ мерзімде әлеуметтік теңсіздіктің артуымен сипатталады, ерекше монументалды сәулет пен элиталық топтар жасаған жерлеу материалдарында көрінеді, ол өзін жиынтық ретінде нығайтып, билігін нығайта түсті. Мемлекеттің пайда болуын орталық басқарудың күшеюі және күшті әлеуметтік иерархиямен сипатталатынын жақтаушылар элиталардың рөліне қызығушылық танытады, олар өздерінің билігін адамдар мен институттар желісі арқылы нығайтып, ұйымдастырып, беделін арттыруға тырысты. Бұл даму сонымен қатар иконографиядағы өзгерістермен және жаңа саяси құрылымды құруды қолдауға бағытталған патшалық идеологияның пайда болуымен байланысты. Элиталар құдайлық әлем мен адам әлемінің арасындағы діни делдал ретінде рөл атқарды, әсіресе құрбандық рәсімдерінде және олар ұйымдастырған, әлеуметтік тәртіптің негізі ретінде олардың символдық функциясын қамтамасыз еткен мерекелерде. Бұл реконструкция Уруктың үлкен алабастр құмырасындағы фриздерден және көптеген әкімшілік мәтіндерден көрінеді, олар рәсімдерде қолданылатын тауарларды тасымалдау туралы айтады. Шын мәнінде, Месопотамия идеологиясына сәйкес, адамдар құдайлар арқылы оларға қызмет ету үшін жаратылған және қоғамның өркендеуін қамтамасыз ету үшін соңғысының игілігі қажет болды. Бұл ресурстарды орталықтандырылған бақылаудың дамуына қатысты, Уруктың соңғы кезеңіндегі тақташалар қоғам мен экономикада және, сөзсіз, қазіргі саясатта маңызды рөл атқарған институттардың бар екенін көрсетеді. Бұл институттар ғибадатханалар ма, әлде сарайлар ма, бұл туралы пікірлер әртүрлі. Қалай болғанда да, екі институт төменгі Месопотамия тарихының кейінгі кезеңдерінде басым болды. Бұл институттар мен олардың қызметкерлеріне қатысты тек екі атау ғана анықталды: Урукта NUN белгісімен көрсетілген үлкен билік, оның бас әкімшісі, хабаршысы, бірнеше жұмысшылары және т.б.; және Жемдет Насрда AB NI+RU белгілерімен көрсетілген билік, онда жоғары жұбы (SANGA), әкімшілер, дін қызметкерлері және т.б. болды. Олардың хатшылары жерді басқару, жұмысшыларға (құлдарын қоса) рацион (арпа, жүн, май, сыра және т.б.) тарату және мал басының тізімін жасау туралы әкімшілік құжаттарды жасады. Бұл институттар құрметті тауарларды өндіруді, қайта бөлуді, алыс сауданы және коммуналдық жұмыстарды басқара алды. Олар мамандандырылған жұмысшыларды қолдауға қабілетті болды. Ең ірі институттарда бір ғана қызметке арналған бірнеше "бөлімше" болды (егістіктерді өңдеу, мал өсіру және т.б.). Бірақ бұл институттар өндірісті орталықтандыру процесінде халықтың көпшілігін бақылауда ұстағанына ешқандай дәлел жоқ. Экономика әртүрлі мөлшердегі, "қоғамдық" немесе "жеке" деп аталатын және бір-бірімен үнемі байланыста болған домендердің (немесе "үйлердің" / "шаруашылықтардың", шумер тілінде É) тобына негізделген. Кейбір архивтер Суса, Хабуба Кабира және Жebel Арудадағы жеке тұрғын үйлерде сақталған болуы мүмкін. Бірақ бұл құжаттар салыстырмалы түрде қарапайым есепке ие, экономикалық белсенділіктің кішкентай көлемін көрсетеді. Абу Салабихтағы зерттеулер төменгі Месопотамияда өндіріс әртүрлі мөлшердегі, байлық және билікке ие әртүрлі шаруашылықтар арасында бөліскенін көрсетті, ал ірі институттар ең жоғарыда тұрды. Бұл саяси құрылымдардың пайда болу себептерін зерттеу кез келген кеңінен қабылданған теорияны әкелген жоқ. Зерттеулер эволюционистік үлгілерге көптеп тәуелді және шын мәнінде мемлекет пайда болуына дейінгі кезеңге қызығушылық танытады, ол ұзақ процестің нәтижесі болды және "басшылықтардың" пайда болуымен алдын ала болды. Бұл процесс сызықтық прогресс емес, өсу және төмендеу кезеңдерімен сипатталды (мысалы, археологиялық мәдениеттердің "құлауы"). Оның тамыры неолиттік кезеңнің қоғамдарында жатыр, ал процесс ұзақ мерзімде әлеуметтік теңсіздіктің артуымен сипатталады, ерекше монументалды сәулет пен элиталық топтар жасаған жерлеу материалдарында көрінеді, ол өзін жиынтық ретінде нығайтып, билігін нығайта түсті. Мемлекеттің пайда болуын орталық басқарудың күшеюі және күшті әлеуметтік иерархиямен сипатталатынын жақтаушылар элиталардың рөліне қызығушылық танытады, олар өздерінің билігін адамдар мен институттар желісі арқылы нығайтып, ұйымдастырып, беделін арттыруға тырысты. Бұл даму сонымен қатар иконографиядағы өзгерістермен және жаңа саяси құрылымды құруды қолдауға бағытталған патшалық идеологияның пайда болуымен байланысты. Элиталар құдайлық әлем мен адам әлемінің арасындағы діни делдал ретінде рөл атқарды, әсіресе құрбандық рәсімдерінде және олар ұйымдастырған, әлеуметтік тәртіптің негізі ретінде олардың символдық функциясын қамтамасыз еткен мерекелерде. Бұл реконструкция Уруктың үлкен алабастр құмырасындағы фриздерден және көптеген әкімшілік мәтіндерден көрінеді, олар рәсімдерде қолданылатын тауарларды тасымалдау туралы айтады. Шын мәнінде, Месопотамия идеологиясына сәйкес, адамдар құдайлар арқылы оларға қызмет ету үшін жаратылған және қоғамның өркендеуін қамтамасыз ету үшін соңғысының игілігі қажет болды.

The Uruk period provides the earliest signs of the existence of states in the Near East. The monumental architecture is more imposing than that of the preceding period; 'Temple D' of Eanna covers around 4600 m2—a substantial increase compared to the largest known temple of the Ubayd period, level VI of Eridu, which had an area of only 280 m2—and the Eanna complex's other buildings cover a further 1000 m2, while the Ubayd temple of Eridu was a stand alone structure. The change in size reflects a step change in the ability of central authorities to mobilise human and material resources. Tombs also show a growing differentiation of wealth and thus an increasingly powerful elite, who sought to distinguish themselves from the rest of the population by obtaining prestige goods, through trade if possible and by employing increasingly specialised artisans. The idea that the Uruk period saw the appearance of a true state, simultaneously with the appearance of the first cities (following Gordon Childe), is generally accepted in scholarship but has been criticised by some scholars, notably J. D. Forest who prefers to see the Empire of Akkad in the 24th century BC as the first true state and considers Late Uruk to have known only "city states" (which are not complete states in his view). Regardless, the institution of state like political structures is concomitant with several other phenomena of the Uruk period. What kind of political organisation existed in the Uruk period is debated. No evidence supports the idea that this period saw the development of a kind of 'proto empire' centred on Uruk, as has been proposed by Algaze and others. It is probably best to understand an organisation in 'city states' like those that existed in the 3rd millennium BC. This seems to be corroborated by the existence of 'civic seals' in the Jemdet Nasr period, which bear symbols of the Sumerian cities of Uruk, Ur, Larsa, etc. The fact that these symbols appeared together might indicate a kind of league or confederation uniting the cities of southern Mesopotamia, perhaps for religious purposes, perhaps under the authority of one of them (Uruk?). It is clear that there were major changes in the political organisation of society in this period. The nature of the powerholders is not easy to determine because they cannot be identified in the written sources and the archaeological evidence is not very informative: no palaces or other buildings for the exercise of power have been identified for sure and no monumental tomb for a ruler has been found either. Images on steles and cylinder seals are a little more evocative. An important figure who clearly holds some kind of authority has long been noted: a bearded man with a headband who is usually depicted wearing a bell shaped skirt or as ritually naked. He is often represented as a warrior fighting human enemies or wild animals, e. g. in the 'Stele of the Hunt' found at Uruk, in which he defeats lions with his bow. He could represent a power of a monarchic type, like that would subsequently exist in Mesopotamia. Researchers who analyse the appearance of the state as being characterised by greater central control and stronger social hierarchy, are interested in the role of the elites who sought to reinforce and organise their power over a network of people and institutions and to augment their prestige. This development is also connected with the changes in iconography and with the emergence of an ideology of royalty intended to support the construction of a new kind of political entity. The elites played a role as religious intermediaries between the divine world and the human world, notably in sacrificial ritual and in festivals which they organised and which assured their symbolic function as the foundation of social order. This reconstruction is apparent from the friezes on the great alabaster vase of Uruk and in many administrative texts which mention the transport of goods to be used in rituals. In fact, according to the Mesopotamian ideology known in the following period, human beings had been created by the gods in order to serve them and the goodwill of the latter was necessary to insure the prosperity of society. With respect to this development of a more centralised control of resources, the tablets of Late Uruk reveal the existence of institutions that played an important role in society and economy and undoubtedly in contemporary politics. Whether these institutions were temples or palaces is debated. In any case, both institutions were dominant in the later periods of Lower Mesopotamia's history. Only two names relating to these institutions and their personnel have been deciphered: a large authority indicated by the sign NUN, at Uruk, which possessed an administrator in chief, a messenger, some workers, etc. ; and another authority indicated by the signs AB NI+RU, at Jemdet Nasr, which had a high priest (SANGA), administrators, priests, etc. Their scribes produced administrative documents relating to the management of land, the distribution of rations (barley, wool, oil, beer, etc.) for workers, which include slaves, and listing of the heads of livestock. These institutions could control the production of prestige goods, redistribution, long distance trade, and the management of public works. They were able to support increasingly specialised workers. The largest institutions contained multiple 'departments' devoted to a single activity (cultivation of fields, herds, etc.). But there is no proof that these institutions played a role in the supervision of the majority of the population in the process of centralising production. The economy rested on a group of domains (or 'houses' / 'households', É in Sumerian) of different sizes, from large institutions to modest family groups, that can be classified in modern terms as 'public' or 'private' and which were in constant interaction with one another. Some archives were probably produced in a private context in residences of Susa, Habuba Kabira, and Jebel Aruda. But these documents represent relatively rudimentary accounting, indicating a smaller scale of economic activity. One study carried out at Abu Salabikh in lower Mesopotamia indicated that the production was distributed between different households of different sizes, wealth, and power, with the large institutions at the top. Research into the causes of the emergence of these political structures has not produced any theory which is widely accepted. Research into explanations is heavily influenced by evolutionist frameworks and is in fact more interested in the period before the appearance of the state, which was the product of a long process and preceded by the appearance of 'chieftainships.' This process was not a linear progression but was marked by phases of growth and decline (like the 'collapse' of archaeological cultures). Its roots lie in the societies of the Neolithic period, and the process is characterised by the increase of social inequality over the long term, visible in particular in the creation of monumental architecture and funerary materials by groups of the elite, which reinforced itself as a collective and managed to exercise its power in a firmer and firmer manner. Among the main causes proposed by proponents of the functionalist model of the state are a collective response to practical problems (particularly following serious crises or a deadlocks), like the need to better manage the demographic growth of a community or to provide it with resources through agricultural production or trade, alternatively others suggest that it was driven by the need to soothe or direct conflicts arising from the process of securing those resources. Other explanatory models put more stress on the personal interest of individuals in their quest for power and prestige. It is likely that several of these explanations are relevant.

Қалалық даму

Урук дәуірінде кейбір елді мекендер жаңа маңызға ие болып, халық тығыздығы артты, сондай-ақ монументалды азаматтық сәулет дамыды. Олар қала деп аталатын деңгейге жетті. Бұл өзгерістер «қалалық» қоғамның қалыптасуына әкелді, ол өзін-өзі қамтамасыз ете алмайтын, бірақ өсіп келе жатқан халықты азық-түлікпен қамтамасыз ететін «ауылдық» қоғамнан ерекшеленді. Алайда, екі топ арасындағы қарым-қатынас және сол кездегі адамдардың осы айырмашылыққа деген көзқарасы әлі де анық емес. Гордон Чайлд 1950 жылдардың басында осы құбылысты «қалалық революция» деп атады, оны «неолиттік революциямен» және алғашқы мемлекеттердің пайда болуымен байланыстырды. Материалдық деректерге негізделген бұл модель содан бері көп талқыланды. Қалалардың пайда болу себептері кеңінен талқыланды. Кейбір ғалымдар алғашқы қалалардың дамуын олардың рәсімдік-діни орталықтар ретіндегі рөлімен, ал басқалары – алыс қашықтықтардағы сауда орталықтары ретіндегі рөлімен түсіндіреді. Бірақ ең көп тараған теория – Роберт Маккормик Адамс ұсынған, қалалардың пайда болуын мемлекет пен оның институттарының пайда болуының салдары деп қарастыратын теория. Бұл теорияға сәйкес, мемлекет байлықты және адамдарды орталық елді мекендерге тартты, тұрғындарды мамандануға ынталандырды. Осылайша, бұл теория қалалардың пайда болу мәселесін мемлекет пен теңсіздіктің пайда болу мәселесіне қайтарады. Урук дәуірінің соңында Урук қаласы барлық басқалардан әлдеқайда ірі болды. Оның ауданы, ескерткіштерінің масштабы және онда табылған әкімшілік құралдардың маңыздылығы оның маңызды билік орталығы болғанын көрсетеді. Сондықтан ол көбінесе «бірінші қала» деп аталады, бірақ ол көп ғасырлар бұрын басталған және Төменгі Месопотамиядан тыс жерлерде (Эридудың монументалды ерекшеліктерінен басқа) куәландырылған процестің нәтижесі болды. Маңызды протоқалалық орталықтардың пайда болуы б.з.д. 4-мыңжылдықтың басында Оңтүстік-Батыс Иранда (Чога Миш, Суза) және әсіресе Джазирада (Телл Брак, Хамукар, Телл әл-Хава, Грай Реш) басталды. Соңғы аймақтағы қазбалар урбанизация Месопотамияда басталып, содан кейін көршілес аймақтарға тарады деген пікірге қайшы келеді. Телл Брактағы қалалық орталықтың пайда болуы жергілікті процестен туындаған сияқты, бұрын бөлек өмір сүрген ауылдық қауымдастықтардың бірте-бірте бірігуінен және күшті орталық биліктің ықпалы болмауынан (Уруктағы жағдайдан айырмашылығы) туындаған. Сондықтан ерте урбанизацияны б.з.д. 4-мыңжылдықта Таяу Шығыстың бірнеше аймақтарында бір мезгілде болған құбылыс деп қарастыру керек, бірақ бұл процесті толық түсіну үшін қосымша зерттеулер мен қазбалар қажет. Бұл кезеңдегі урбанизм мысалдары әлі де сирек, ал Төменгі Месопотамияда қазба жұмыстары жүргізілген жалғыз тұрғын үй ауданы – Әбу Салабих, ол шектеулі ауданы бар қоныс. Сирия мен оның көршілес жерлеріндегі Хабуба Кабира және Джебель Аруда қала құрылысының салыстырмалы түрде жақсы зерттелген мысалдарын табуға болады. Хабуба Кабира 22 гектардан тұрады, қабырғамен қоршалған және маңызды ғимараттар, негізгі көшелер мен тар көшелер, сондай-ақ ауланың айналасында орналасқан ұқсас тұрғын үйлерден тұрады. Бұл жоспарлы түрде салынған қала, ауылдан қалаға біртіндеп дамыған агломерация емес. Осы кезеңнің жоспарлаушылары толық қалалық жоспар құруға қабілетті болды, яғни қаланың ішкі құрылымы мен негізгі ескерткіштері туралы түсінікке ие болды. Орталық кеңістігі бар үйдің бұл үлгісі Месопотамия қалаларында келесі кезеңдерде кеңінен таралды, бірақ тұрғын үйлердің жоспарлары әртүрлі болғандығын және урбанизмнің әртүрлі аймақтардағы дамуына байланысты екенін ескеру қажет.

The Uruk period saw some settlements achieve a new importance and population density, as well as the development of monumental civic architecture. They reached a level where they can properly be called cities. This was accompanied by a number of social changes resulting in what can fairly be called an 'urban' society as distinct from the 'rural' society which provided food for the growing portion of the population that did not feed itself, although the relationship between the two groups and the views of the people of the time about this distinction remain difficult to discern. This phenomenon was characterised by Gordon Childe at the beginning of the 1950s as an 'urban revolution', linked to the 'Neolithic revolution' and inseparable from the appearance of the first states. This model, which is based on material evidence, has been heavily debated ever since. The causes of the appearance of cities have been discussed a great deal. Some scholars explain the development of the first cities by their role as ceremonial religious centres, others by their role as hubs for long distance trade, but the most widespread theory is that developed largely by Robert McCormick Adams which considers the appearance of cities to be a result of the appearance of the state and its institutions, which attracted wealth and people to central settlements, and encouraged residents to become increasingly specialised. This theory thus leads the problem of the origin of cities back to the problem of origin of the state and of inequality. In the Late Uruk period, the urban site of Uruk far exceeded all others. Its surface area, the scale of its monuments and the importance of the administrative tools unearthed there indicate that it was a key centre of power. It is often therefore referred to as the 'first city', but it was the outcome of a process that began many centuries earlier and is largely attested outside Lower Mesopotamia (aside from the monumental aspect of Eridu). The emergence of important proto urban centres began at the beginning of the 4th millennium BC in southwest Iran (Chogha Mish, Susa), and especially in the Jazirah (Tell Brak, Hamoukar, Tell al Hawa, Grai Resh). Excavations in the latter region tend to contradict the idea that urbanisation began in Mesopotamia and then spread to neighbouring regions; the appearance of an urban centre at Tell Brak appears to have resulted from a local process with the progressive aggregation of village communities that had previously lived separately, and without the influence of any strong central power (unlike what seems to have been the case at Uruk). Early urbanisation should therefore be thought of as a phenomenon which took place simultaneously in several regions of the Near East in the 4th millennium BC, though further research and excavation is still required in order to make this process clearer to us. Examples of urbanism in this period are still rare, and in Lower Mesopotamia, the only residential area which has been excavated is at Abu Salabikh, a settlement of limited size. It is necessary to turn to Syria and the neighbouring sites of Habuba Kabira and Jebel Aruda for an example of urbanism that is relatively well known. Habuba Kabira consisted of 22 hectares, surrounded by a wall and organised around some important buildings, major streets and narrow alleys, and a group of residences of similar shape organised around a courtyard. It was clearly a planned city created ex nihilo and not an agglomeration that developed passively from village to city. The planners of this period were thus capable of creating a complete urban plan and thus had an idea of what a city was, including its internal organisation and principal monuments. This model of a house with a central space remained very widespread in the cities of Mesopotamia in the following periods, although it must be kept in mind that the floor plans of residences were very diverse and depended on the development of urbanism in different sites.

"Символикалық технологияны", бухгалтерлік есеп пен бюрократияны дамыту

Урук дәуірі, әсіресе оның соңғы кезеңінде, "символикалық технологияның" өркендеуімен ерекшеленеді: белгілер, бейнелер, символдық суреттер және абстрактілі сандар күрделі адам қоғамын тиімді басқару үшін пайдаланылды. Маңызды экономикалық функциялары бар институттар мен шаруашылықтардың пайда болуы әкімшілік құралдардың, одан кейін есептеу құралдарының дамуымен қатар жүрді. Бұл – нағыз "басқару революциясы". Ежелгі Таяу Шығыстағы жазушылар Урук дәуірінің соңында қалыптасып, бюрократияның дамуына үлес қосты, бірақ бұл тек ірі институттар шеңберінде болды. Көптеген мәтіндер шәкірт жазушыларды басқару мәтіндерін жазуға үйретудің болғанын көрсетеді, олар жазуды үйрену үшін сөздік тізімдерді де қолданды. Бұл оларға сауда посттарын дәл басқаруға мүмкіндік берді, кейде сатып алу-сату ретінде көрсетілген тауарлардың келуін және кетуін тіркеп, жазушының жауапкершілігіндегі қоймалардағы тауарлардың нақты санын есепке алуға көмектесті. Бұл қоймалар жабық және жауапты әкімшінің мөрімен белгіленді. Жазушылар класы мемлекетті түсіну және басқаруға, егістік жерлердің, әскерлердің және қолөнершілердің пайдалану және өндірістік мүмкіндіктеріне көп жылдар бойы қатысты, бұл инвентаризация жасауға және институттың немесе оның бөлімшесінің қызметінің нақты мұрағатын құруға әкелді. Бұл, әсіресе, жазудың дамуына байланысты мүмкін болды. Тауарлардың сақталуын немесе айырбасталуын қамтамасыз ету, қоймаларды қорғау немесе әкімшіні немесе саудагерді анықтау үшін мөрлер қолданылды. Олар б.з.д. 7 мыңжылдықтың ортасынан белгілі. Институттардың және алыс сауданың дамуымен олардың қолданылуы кеңінен тарады. Урук дәуірінде цилиндрлік мөрлер (сазға оралып, символдарды басып шығаруға арналған ою-өрнекпен жасалған цилиндрлер) ойлап табылды және қарапайым мөрлерді ығыстырды. Олар саз конверттер мен тақташаларды бекітуге, заттар мен тауарларды куәландыруға қолданылды, өйткені олар мөрді қойған адамның немесе оны ұсынған институттың қолтаңбасы сияқты қызмет етті. Бұл цилиндрлік мөрлер Таяу Шығыс өркениетінің көптеген мыңжылдықтар бойындағы ерекше белгісі болып қала берді. Олардың табысының себебі – олар ұсынған бейнеге және осылайша толыққанды, баяндау құрылымы бар және мүмкін, сиқырлы элементтері бар хабарға мүмкіндік беруі болды. Урук дәуірінде есептеу құралдары болып көрінетін белгілер мен саз конверттердегі белгілер де дамыды. Бұл – цилиндрлік мөрі оралған, құрамында белгілер (калькули деп те аталады) бар саз шарлар. Соңғылары әртүрлі формада келеді: шарлар, конустар, таяқшалар, дискілер және т.б. Осы үлгілердің әрқайсысы белгілі бір сандық мәнді немесе тауардың нақты түрін білдіреді. Олар институттарды басқару (тауарлардың келуі мен кетуі) немесе коммерциялық операцияларды жүргізу үшін ақпаратты сақтауға және осы ақпаратты басқа жерлерге жіберуге мүмкіндік берді. Бұл калькулилер, мүмкін, Таяу Шығыстағы келесі мыңдаған жылдар бойы табылған белгілермен бірдей, олардың функциясы әлі де белгісіз. Шынайы жазудың дамуына дейін есте сақтау құралы ретінде қызмет еткен сандық тақташаларды жасауға әкелетін калькулилерді қамтитын саз шарларының бетіне ойықтар салынатын болады деп есептеледі (төменде қараңыз). Осы әкімшілік тәжірибенің дамуы өлшеу жүйесінің дамуын қажет етті, ол өлшенетін нәрсеге (жануарлар, жұмысшылар, жүн, астық, құралдар, қыш ыдыстар, аудандар және т.б.) байланысты өзгеретін. Олар өте әртүрлі: кейбіреулері алпыстық жүйені (60-база) қолданады, ол кейінгі кезеңдерде әмбебап жүйеге айналады, ал басқалары ондық жүйені (10-база) немесе тіпті "алпыстық-ондық" деп аталатын аралас жүйені қолданады, бұл мәтіндерді түсінуді қиындатады. Уақытты есептеу жүйесі де Урук дәуірінің соңында институттардың жазушыларымен әзірленді.

The Uruk period, particularly in its late phase, is characterized by the explosion of "symbolic technology": signs, images, symbolic designs and abstract numbers are used in order to manage efficiently a more complex human society. The appearance of institutions and households with some important economic functions was accompanied by the development of administrative tools and then accounting tools. This was a veritable 'managerial revolution'. A Scribes in the ancient Near East [fr] developed in the Late Uruk period and contributed to the development of a bureaucracy, but only in the context of the large institutions. Many texts seem to indicate the existence of training in the production of managerial texts for apprentice scribes, who could also use lexical lists to learn writing. This, notably, allowed them to administer trading posts with precision, noting down the arrival and departure of products—sometimes presented as purchase and sale—in order to maintain an exact count of the products in stock in the storerooms which the scribe had responsibility for. These storage spaces were closed and marked with the seal of the administrator in charge. The scribal class were involved in understanding and managing the state, in the exploitation and production capacity of the fields, troops, and artisans, for many years, which involved the production of inventories, and led to the construction of true archives of the activities of an institution or one of its subdivisions. This was possible due to the progressive development of more management tools, especially true writing. Seals were used to secure merchandise that had been stocked or exchanged, to secure storage areas, or to identify an administrator or merchant. They are attested from the middle of the 7th millennium BC. With the development of institutions and long distance trade, their use became widespread. In the course of the Uruk period, cylinder seals (cylinders engraved with a motif which could be rolled over clay in order to impress a symbol in it) were invented and replaced the simple seals. They were used to seal clay envelopes and tablets, and to authenticate objects and goods, because they functioned like a signature for the person who applied the seal or for the institution which they represented. These cylinder seals would remain a characteristic element of Near Eastern civilization for several millennia. The reasons for their success lay in the possibilities that they offered of an image and thus a message with more detail, with a narrative structure, and perhaps an element of magic. The Uruk period also saw the development of what seem to be accounting tools: tokens and clay envelopes containing tokens. These are clay balls on which a cylinder seal has been rolled, which contain tokens (also referred to as calculi). The latter come in various forms: balls, cones, rods, discs, etc. Each of these models has been identified as representing a certain numerical value, or a specific type of merchandise. They made it possible to store information for the management of institutions (arrival and departure of goods) or commercial operations, and to send that information to other places. These calculi are perhaps the same type as the tokens found on sites in the Near East for the next few thousand years, whose function remains uncertain. It is thought that notches would be placed on the surface of the clay balls containing the calculi, leading to the creation of numerical tablets which served as an aide mémoire before the development of true writing (on which, see below). The development of these administrative practices necessitated the development of a system of measurement which varied depending on what they were to measure (animals, workers, wool, grain, tools, pottery, surfaces, etc.). They are very diverse: some use a sexagesimal system (base 60), which would become the universal system in subsequent periods, but others employ a decimal system (base 10) or even a mixed system called 'bisexagesimal', all of which makes it more difficult to understand the texts. The system for counting time was also developed by the scribes of institutions in the Late Uruk period.

Зияткерлік және символикалық өмір

Ұрук дәуірінде қоғамның басынан өткен өзгерістер ақыл-ой және символдық салаға әсер етіп, түрлі құбылыстармен көрінді. Біріншіден, жазудың пайда болуы, әрине, алғашқы мемлекеттің басқару қажеттіліктерімен байланысты болғанымен, терең зиятелдік өзгерістерге алып келді. Сондай-ақ, өнер саяси биліктің күшті ықпалымен қалыптасқан қоғамды бейнеледі, ал діни культтар бұрынғыдан гөрі әсерлі әрі көркең болды. Осы кезеңдегі діни ойдың дамуы әлі толыққанды зерттелмеген.

Жазу

Жазу Орта Урук кезеңінде өте ерте пайда болды, содан кейін Кейінгі Урук және Жемдет Наср кезеңдерінде одан әрі дамыды. Қамысты стилуспен жазылған алғашқы саз тақташалар IV Уруктан (Эанна ауданында 2000-ге жуық тақташа табылды) және кейбіреулері тек сандық белгілерден тұратын Суза II-ден табылды. Жемдет Наср кезеңіне қатысты көптеген орналасқан жерлерден дәлелдер бар: көпшілігі Урук III-тен (шамамен 3000 тақташа), сондай-ақ Жемдет Наср, Телл Укаир, Умма, Хафадже, Телл Асмар, Ниневия, Телл Брак, Хабуба Кабира және т.б. Сонымен қатар, Иранда (әсіресе Сузада) протоэлам жазуы бар тақташалар, Яқын Шығыста дамыған екінші жазу жүйесі табылды. Бұл кезеңдегі мәтіндер көбінесе әкімшілік сипатта болады және жеке емес, қоғамдық (сарайлар немесе храмдар) сияқты жағдайларда кездеседі. Бірақ Урук мәтіндері, бұл кезеңдегі жалпы жиынның басым бөлігін құрайтын, олар жасалған және қолданылған ортада емес, қоқыс үйіндісінде табылды; бұл оларды анықтауды қиындатады. Олардың интерпретациясы да қиын, олардың архаикалық сипатынан туындайды. Жазу әлі клинопись емес, сызықтық. Бұл мәтіндерді 1930 жылдары алғаш жариялаған Адам Фалькенштейн дұрыс түсінбеді, ал келесі 20 жыл ішінде неміс зерттеушілері Ханс Ниссен, Петер Дамероу және Роберт Энглундтың жұмысы арқылы ғана маңызды прогресс жасалды. Әкімшілік мәтіндермен қатар, жазудың басынан бері әдеби мәтіндер, лексикалық тізімдер, түрлі тақырыптар бойынша белгілерді жинақтайтын ғылыми типтегі лексикографиялық еңбектер (кәсіптер, металдар, ыдыстар, дәнді дақылдар, топонимдер және т.б.) табылды. Бұл Месопотамия цивилизациясының ерекшелігі. Мысалы, "Кәсіптер тізімі" (Lú.A сериясының алдағысы, б.з.д. III мыңжылдықта белгілі), онда түрлі шеберлер (құмырашылар, тоқымашылар, ағаш өңдеушілер және т.б.) тізімделген, бұл Уруктың соңғы кезеңіндегі мамандандырылған жұмысшылардың көптеген түрлерін көрсетеді. Жазудың пайда болу себептері мен барысы даулы. Басым теория бойынша, олар бұрынғы есептік тәжірибелерден, атап айтқанда жоғарыда аталған есептеулерден туындаған. Денис Шмандт Бессерат жасаған модельде, жетондар алдымен саз конверттерде, содан кейін саз тақташаларда жазылды, бұл алғашқы жазба белгілердің пайда болуына әкелді, олар пиктограммалар, физикалық нысандарды бейнелейтін суреттер (логограммалар, бір белгі = бір сөз). Бірақ бұл күмәнді, өйткені белгілер мен оларды алмастырған пиктограммалар арасында айқын сәйкессіздік жоқ. Жалпы, алғашқы даму (б.з.д. 3300–3100 жж.) есеп жүргізу және басқару практикасына негізделген, және Х. Ниссен мен Р. Энглунд оны егжей-тегжейлі зерттеген. Бұл жазу жүйесі пиктографиялық, саз тақташаларға сабан қаламмен ойылған сызықтық белгілерден тұрады (осы екі түрді де Оңтүстік Месопотамияда оңай табуға болады). Урук кезеңінің көптеген мәтіндері басқару және есеп жүргізумен байланысты, сондықтан жазу уақыт өте келе көбірек басқарумен айналысатын мемлекеттік институттардың қажеттіліктеріне жауап ретінде дамығанын елестету логикалық, өйткені ол күрделі операцияларды жазу және мұрағат құру мүмкіндігін ұсынды. Осы тұрғыдан алғанда, б.з.д. 3400–3200 жж. шамасында дамыған алдын ала жазу жүйесі есте сақтау құралы ретінде жұмыс істеді және толық сөйлемдерді жаза алмады, өйткені онда тек нақты нысандар, әсіресе тауарлар мен адамдар үшін белгілер болды, көптеген санды түрлі метрологиялық жүйелер үшін және бірнеше іс-әрекеттер (Энглунд мұны "сандық тақташалар" және "сандық идеографиялық тақташалар" кезеңі деп атайды). Содан кейін белгілер көбірек мәндерді қабылдап, әкімшілік операцияларды дәл жазуға мүмкіндік берді (шамамен б.з.д. 3200–2900 жж., Энглундтың протоклинопись кезеңі). Осы кезеңде немесе одан кейін (кейінірек б.з.д. 2800–2700 жж.) ребус принципі арқылы тағы бір мағыналар тіркелді: пиктограммалардың біріктірілуі іс-әрекеттерді көрсете алады (мысалы, бас + су = ішу), ал гомофония идеяларды бейнелеу үшін қолданылуы мүмкін ("жебе" және "өмір" шумер тілінде бірдей айтылады, сондықтан "жебе" белгісі "өмірді" көрсету үшін қолданылуы мүмкін, әйтпесе оны суретпен бейнелеу қиын болар еді). Осылайша, кейбір идеограммалар пайда болды. Осы қағидаға сәйкес фонетикалық белгілер (фонограммалар, бір белгі = бір дыбыс) жасалды. Мысалы, "жебе" шумер тілінде TI деп айтылған, сондықтан "жебе" белгісі [ti] дыбысын көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Б.з.д. III мыңжылдықтың басында Месопотамия жазуының негізгі принциптері – логограммалар мен фонограммалардың қатысы – қалыптасты. Содан кейін жазу тілдің грамматикалық элементтерін жазуға және осылайша толық сөйлемдерді жазуға мүмкіндік алды, бұл мүмкіндік бірнеше ғасыр бойы толыққанды пайдаланылмады. Жан-Жак Гласснер қорғайтын соңғы теория бойынша, жазу бастапқыда тек басқару құралы емес; ол сонымен қатар ұғымдар мен тілді (яғни шумер тілін) жазу әдісі болды, өйткені оның ойлап табуынан бастап белгілер тек нақты нысандарды (пиктограммалар) ғана емес, сонымен қатар идеяларды (идеограммалар) және олармен байланысты дыбыстарды (фонограммалар) бейнеледі. Бұл теория жазуды радикалды ұғымдық өзгеріс ретінде ұсынады, бұл әлемді қабылдау тәсілінің өзгеруіне әкеледі. Жазудың бастапқы кезеңдерінен бастап, жазушылар әкімшілік құжаттардың жиектерінде лексикалық тізімдерді жазды. Бұл нағыз ғылыми еңбектер болды, олар белгілерді олардың "отбасыларына" сәйкес жіктеу, жаңа белгілер ойлап табу және жазу жүйесін дамытуға мүмкіндік берді, бірақ жалпы алғанда, олар тұрған әлемді құрайтын нәрселердің жіктемесін жасады, оны түсінуді жақсартты. Гласснердің пікірінше, бұл жазудың ойлап табуының толығымен материалдық мәселелермен байланысты еместігін көрсетеді. Мұндай жүйенің ойлап табуы сурет және белгінің ұстай алатын түрлі мағыналар туралы ойлауды қажет етеді, әсіресе абстрактіні бейнелеу үшін.

Writing appeared very early in the Middle Uruk period, and then developed further in the Late Uruk and Jemdet Nasr periods. The first clay tablets inscribed with a reed stylus are found in Uruk IV (nearly 2000 tablets were found in the Eanna quarter) and some are found also in Susa II, consisting solely of numeric signs. For the Jemdet Nasr period, there is more evidence from more sites: the majority come from Uruk III (around 3000 tablets), but also Jemdet Nasr, Tell Uqair, Umma, Khafadje, Tell Asmar, Nineveh, Tell Brak, Habuba Kabira, etc. as well as tablets with proto Elamite writing in Iran (especially Susa), the second writing system to be developed in the Near East. The texts of this period are mostly of an administrative type and are found principally in contexts that seem to be public (palaces or temples), rather than private. But the texts of Uruk, which constitute the majority of the total corpus for this period, were discovered in a trash heap rather than in the context in which they were produced and used; this makes it difficult to identify them. Their interpretation is equally problematic, on account of their archaic character. The writing is not yet cuneiform, but is linear. These texts were misunderstood by their first publisher in the 1930s, Adam Falkenstein, and it was only through the work of the German researchers Hans Nissen, Peter Damerow and Robert Englund over the following 20 years that substantial progress was made. Alongside the administrative texts, were discovered from the beginning of writing, some literary texts, the lexical lists, lexicographic works of a scholarly type, which compile signs according to different themes (lists of crafts, metals, pots, cereals, toponyms, etc.) and are characteristic of Mesopotamian civilization. A remarkable example is a List of Professions (ancestor of the series Lú. A, which is known from the 3rd millennium BC), in which various different types of craftsmen are listed (potters, weavers, carpenters, etc. ), indicating the numerous types of specialist workers in late Uruk. The causes and course of the origins of writing are disputed. The dominant theory has them derive from more ancient accounting practices, notably those of the calculi mentioned above. In the model developed by Denise Schmandt Besserat, the tokens were first reported on the clay envelopes, then on clay tablets and this led to the creation of the first written signs, which were pictograms, drawings which represent a physical object (logograms, one sign = one word). But this is very contested because there is no obvious correspondence between the tokens and the pictograms that replaced them. In general, a first development (occurring around 3300–3100 BC) is however retained as being based on accounting and management practices, and has been explored in more detailed by H. Nissen and R. Englund. This writing system is pictographic, made up of linear signs incised in clay tablets using a reed pen (both reeds and clay being very easily accessible in southern Mesopotamia). The majority of the texts of the Uruk period are concerned with management and accounting, so it is logical to imagine that writing was developed in response to the needs of the state institutions which engaged in more and more management over time, since it offered the possibility of recording more complex operations and of creating an archive. From this point of view, the pre writing system which developed around 3400–3200 BC functioned as an aide mémoire and was not capable of recording complete phrases because it only had symbols for real objects, especially goods and people, with a vast number of numerical signs for the multiple different metrological systems, and only a few actions (Englund calls this the stage of the 'numerical tablets' and of the 'numero ideographic tablets'). The signs then began to take on a larger number of values, making it possible to record administrative operations more precisely (approximately 3200–2900 BC, Englund's Proto Cuneiform phase). In this period or even later (at latest around 2800–2700 BC), another type of meaning was recorded by means of the rebus principle: an association of pictograms could indicate actions (for example head + water = drink), while homophony could be used to represent ideas ('arrow' and 'life' were pronounced the same way in Sumerian, so the sign for 'arrow' could be used to indicate 'life', which would otherwise be difficult to represent pictorially). Thus, some ideograms appeared. Following the same principle, phonetic signs were created (phonograms, one sign = one sound). For example, 'arrow' was pronounced as TI in Sumerian, so the sign for 'arrow' could be used to indicate the sound [ti]). At the beginning of the 3rd millennium BC, the fundamental principles of Mesopotamian writing—the association of logograms and phonograms—had been put in place. Writing was then able to record grammatical elements of the language and thus to record complete phrases, a possibility which was not properly exploited until some centuries later. A more recent theory, defended by Jean Jacques Glassner, argues that from the beginning writing was more than just a managerial tool; it was also a method for recording concepts and language (i. e. Sumerian), because from its invention the signs did not only represent real objects (pictograms) but also ideas (ideograms), along with their associated sounds (phonograms). This theory presents writing as a radical conceptual change, resulting in a change in the way the world was perceived. From the beginning of writing, scribes wrote lexical lists on the edges of administrative documents. These were proper scholarly works, enabling them to explore the possibilities of the writing system in classifying signs according to their 'families', inventing new signs, and developing the writing system, but more generally they were also producing a classification of the things that constituted the world which they inhabited, improving their understanding of it. According to Glassner, this indicates that the invention of writing cannot be entirely linked with material considerations. The invention of such a system required reflection on the image and the different senses that a sign could bear, notably for representing the abstract.

Өнер

Урук дәуірі ерекше жаңаруды бастан өткерді, бұл символдық саланың маңызды өзгерістерімен қатар жүрді. Бұл, ең алдымен, көркемдік құралдарда көрінеді: гончар шеңберінің дамуынан кейін, қыш ыдыстардың пішіндері қарапайымданып, әшекейлік элементтерге назар аудармай, жаппай өндіріс мүмкіндігі туды. Бұрынғы кезеңдерге қарағанда боялған қыш бұйымдары сирек кездеседі, олар әдетте әшекейсіз немесе тек ойықтармен немесе дөңгелектермен жасалған. Қоғамның күрделенуі және өз билігін әртүрлі тәсілдермен көрсетуге ниеттенген қуатты элиталардың пайда болуы, суретшілерге өздерін басқа да орталарда көрсете алуға жаңа мүмкіндіктер берді. Мүсік, дөңгелек пішінде немесе стелалардағы бейнелер түрінде, әсіресе Орта Урук кезеңінде пайда болған цилиндрлік мөрлерде, ерекше маңызға ие болды. Олар көптеген зерттеулердің нысаны болды, себебі бұл кезеңдегі адамдардың рухани әлемі үшін маңызды дәлелдер болып табылады және мөрлерге қарағанда күрделі көріністерді бейнелеу мүмкіндігі арқасында символдық хабарларды тарату құралы ретінде қызмет етті, себебі оларды шексіз орап, белгілерге қарағанда динамикалық повество құруға болады. Бұл кезеңдегі көркемдік канон алдыңғы кезеңдерге қарағанда әлдеқайда реалистік болды. Адам осы өнердің орталық тақырыбы болып табылады. Бұл Сусада (II деңгей) табылған цилиндрлік мөрлер мен олардың басылымдарында ерекше көзге түседі, олар осы кезеңнің ең реалистік бейнелері болып табылады: олар қоғамның орталық тұлғасын – монархты, сондай-ақ күнделікті өмірде, егіншілік және қолөнерде (құмыра жасау, тоқу) айналысатын қарапайым адамдарды бейнелейді. Бұл реализм, «гуманистік» деп аталатын нақты өзгерісті көрсетеді, себебі ол Месопотамия өнеріндегі бұрылыс нүктесін және жалпы алғанда, адамды немесе кем дегенде адам бейнесін бұрынғыдан гөрі маңызды орынға қоятын рухани әлемдегі өзгерісті білдіреді. Урук дәуірінің соңында, кейінгі кезеңдерде қалыпты жағдайға айналған құдайлардың антропоморфизмінің алғашқы белгілері пайда болған болуы мүмкін. Урук ыдысы, сөзсіз, Иннана қадірлісінің адам пішініндегі бейнесін көрсетеді. Сонымен қатар, нақты және фантастикалық жануарлар мөрлерде әрқашан болған, көбінесе көріністің басты тақырыбы ретінде. Цилиндрлік мөрдің жаңа мүмкіндіктерін пайдалана отырып, үздіксіз желіде бейнеленген жануарлар сериясын көрсететін «цикл» мотиві кең таралған. Мүсік мөрлердің стилі мен тақырыбын ұстанды. Құдайларды немесе «жұп-патшаларды» бейнелейтін кішкентай мүсіктер жасалған. Урук суретшілері көптеген керемет туындылар жасады, олардың ең бастысы Эаннаның III деңгейіндегі (Джемдет Наср дәуірі) Саммелфондтағы (қор) туындылары болып табылады. Кейбір басрельефтер «Аң ауы стеласы» сияқты стелаларда кездеседі.

The Uruk period saw a notable renewal, which accompanied substantial changes in the symbolic sphere. This is visible primarily in the artistic media: the forms of pottery became more rudimentary, after the development of the potter's wheel, which allowed mass production without a focus on decorative elements. Painted pottery is less common than in previous periods, with no decoration or just incisions or pellets. The greater complexity of the society and the development of more powerful elites who wanted to express their power in more diverse ways offered new opportunities to artists who could express themselves in other media. Sculpture took on exceptional importance, whether it was carved in the round, or as bas relief on steles and especially on cylinder seals which first appeared in the Middle Uruk period. These have been the object of numerous studies because they are very good evidence for the mental universe of the people of this period and a means for diffusing symbolic messages, as a result of the possibility of representing more complex scenes than on stamp seals, since they could be rolled out indefinitely, creating a narration with more dynamism than stamps. The artistic canons of the period were clearly more realistic than the preceding periods. The human being is at the centre of this art. This is notably the case with the cylinder seals and prints of cylinder seals found at Susa (level II), which are the most realistic of the period: they represent the central figure of society as the monarch, but also some ordinary men engaged in everyday life, agricultural and artisanal work (pottery, weaving). This realism indicates a true shift, which might be called 'humanist', because it marks a turning point in Mesopotamian art and more generally a change in the mental universe which placed man or at least the human form in a more prominent position than ever before. It is perhaps at the end of the Uruk period that the first signs of anthropomorphism of divinities that became the norm in subsequent periods emerge. The Uruk vase undoubtedly represents the goddess Inanna in human form. Additionally, real and fantastic animals were always present on seals, often as the principle subject of the scene. A very widespread motif is that of the 'cycle' representing a series of animals in continuous line, exploiting the new possibilities offered by the cylinder seal. Sculpture followed the style and themes of seals. Small statues were made representing gods or 'priest kings.' The artists of Uruk created many remarkable works, represented above all by the works in the Sammelfund (hoard) of level III of Eanna (Jemdet Nasr period). Some bas reliefs are found on steles like the 'Hunt stele'