Кіріспе

Көбелек түрі

Speciesbox
| image = Operophtera brumata01. jpg
| taxon = Operophtera brumata
| authority = (Linnaeus, 1758)
| synonyms = Cheimatobia brumata L. Chimatobia brumataPhalaena brumata L. Бұл – орташа белдеулердегі ересек дарақтары күздің соңы мен қыс басында белсенді болатын сирек лепидоптералардың бірі. Ересек дарақтар осы суық температурада қозғалыс үшін эндотермияны пайдаланады. Бұл түрдің аналықтары дерлік қанатсыз және ұша алмайды, ал аталықтары толық қанатты және жақсы ұшады. Күздің соңындағы алғашқы аязды күндері аналықтары қуыршақтан шығып, ағаштарға өрлеп, кешке аталықтарды тарту үшін феромон бөліп шығарады. Ұрықтанғаннан кейін олар көтеріліп, әрқайсысы шамамен 100 жұмыртқадан салады. Аналық көбелек неғұрлым ірі болса, соғұрлым көп жұмыртқа салады. Қысқы көбелек Солтүстік Америкада бұзық түр саналады. Канаданың Нова-Шотландиясында алғашқы жұқпалар 1930 жылдары тіркелді. Кейін 1950 жылдары Орегонға, ал 1970 жылдары Британдық Колумбияның Ванкувер аймағына жасанды түрде әкелінді. Көбелектің жапырақтарды жеуі алғаш рет 1990 жылдардың соңында АҚШ-тың шығыс штаттарында байқалды, қазір Массачусетс, Род-Айленд, Нью-Гэмпшир және Мэн штаттарында кеңінен таралған. Қысқы көбелек Британдық Колумбия, Вашингтон және Орегон штаттарында кездесетіні расталды. Массачусетс штатында жұқпаның ауырлығына байланысты бұл көбелек бірнеше БАҚ-тың назарын аударды. Биологиялық бақылау шаралары жүргізілуде.

Сипаттама

Қанатты аталықтардың алдыңғы қанатының негізгі түсі ақшыл сарыдан бежевый қоңырға дейін, ал кейде сәл қызыл реңді болады. Пішіндері көбінесе жолақты, қоңыр түсті және көбінесе айқын емес. Қанат шеттері сарғыш. Арқа қанаттары ақшыл сұр немесе сары сұр түсті. Мұртшалары қысқа және жұқа түкпен жабылған. Әйелдер толығымен қанатсыз болып көрінеді, бірақ шындығында қысқы күбәләктердің әйелдерінің қанаттары өте кішкентай. Ұша алмайтын әйелдің денесі қоңыр сұр түсті, ал қанат қалдықтары қоңырдан сұрға дейін, қара жолақтармен жабылған. Екі жыныстың дене ұзындығы шамамен 1 см. Жұмыртқадан шыққаннан кейін личинкалардың ұзындығы алты аптадан астам уақыт бойы өседі. Солтүстік Америкада қысқы күбәләкті туысқан жергілікті түрмен – Брюс шабақ құмырымен (Operophtera bruceata) шатастыруға болады. Шындығында, екі түрдің араласуынан гибридтер пайда болады.

Тарату

Бұл түрі Солтүстік және Орталық Еуропаға тән; оңтүстігінде оның ареалы Солтүстік Италияға дейін, шығысында Кавказ бен Кіші Азияға, ал солтүстігінде Балтық елдеріне жетеді. Еуропадағы қысқы көбелектің генетикалық популяциялары соңғы мұз дәуірінен кейін қайта қоныстанудың нәтижесі болып табылады. Инвазивті түр ретінде бұл көбелек Жаңа Шотландияда, Жаңа Англияның жағалауында (Массачусетс, Мэн, Род-Айленд, Коннектикут және Нью-Йорк штатары) және Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауында (атап айтқанда, Ванкувер аралында) таралған. Жаңа Англияда ішкі аймақтарға және солтүстікке қарай таралуы суық қысқы температуралармен шектеледі, мысалы, жағалаудағы Мэн штатында кездеседі, бірақ ішкі аймақтарда жоқ. Жергілікті климаттың өзгеруіне байланысты қыс айларының жұмсақтығы, зардап шеккен аумақтың кеңеюіне жағдай жасауы мүмкін.

Өмірлік цикл

Қысқы көбелектердің дернәсілдері (гусеницалары) көктемнің басында, жапырақ бүршіктеріне жақын орналасқан жұмыртқалар тобынан шығады, бұл күнделікті ең жоғары температура шамамен 10°C (50°F) болатын бірнеше күннен кейін болады. Қорықтану мамыр айының соңында топырақта жүзеге асады. Жұптасқаннан кейін аналық 150-ден 350-ге дейін ұсақ жұмыртқаларды қабықтың жарықтарына, бұтақтарға, лишайниктерге және қабықтың астына салады. Нидерландыда жүргізілген зерттеулер климаттың жылынуы көктемгі температураның ертерек көтерілуіне себеп болғандықтан, қысқы көбелектердің кейбір жұмыртқалары гусеницалардың алғашқы тағамы – жапырақ бүршіктері ашыла бастағанға дейін қаша бастағанын көрсетті. Ерте қаша бастаған гусеницалар аштықтан қырылды. Кейінірек қаша бастаған гусеницалар тірі қалды. Қаша бастау уақыты генетикалық түрде бақыланатындықтан, көбелектер температуралық стимулға жауап беруді 5-10 күнге кешіктіру арқылы бүршік ашылумен синхрондауға бейімделуде. Дернәсілдер, ересектері сияқты, түнде суық температураны көтере алады. Дернәсілдердің таралуы – тығыздыққа тәуелді дернәсілдер өлімінің басты себебі және Жаңа Англиядағы қысқы көбелектердің жоғары тығыздықты популяциялық динамикасын реттейді. Дернәсілдер емен мен алма ағаштарын ұнатады, сонымен қатар шаған, қайың, қарағай, қаштан, жаңғақ, қайың, бұршақ, жаңғақ, топырақ, қызылша, раушан, малина, көкжиек, сабын, шырша және басқа жапырақты ағаштар мен бұталармен қоректенеді.

Биологиялық бақылау

Еуропада, қысқы күбәләктердің туған жерінде, екі паразиттік түр – қоңыз (Agrypon flaveolatum) және шыбық (Cyzenis albicans) – қысқы күбәләктердің дернәсілдерімен қоректенеді. Қоңыздар личинкаларға жұмыртқа салады. Шыбықтар жапырақтарға жұмыртқа салады, ал дернәсілдер жапырақтарды жеген кезде оларды жұмыртқаларын жұтады. Биологиялық бақылау ретінде бұл қоңыз Канадаға енгізілді, бірақ АҚШ-та оны пайдалануға тырыспайды, себебі қоңыздың басқа күбәләк түрлерінің дернәсілдеріне де жұмыртқа салмауына жеткілікті дәлел жоқ. Массачусетс штатында C. albicans арқылы биологиялық бақылауды қолдану арқылы қысқы күбәләкті басқару оң нәтижелер көрсетуде. Қысқы күбәләктердің популяциясын басқару үшін жылдың әртүрлі кезеңдерінде әртүрлі әдістер бар. Күздің соңы мен қыстың басында, жұмыртқаларды тұншықтыру үшін ұйықтап жатқан майлы эмульсияны қолдануға болады. Наурыздың соңы мен сәуірдің басында, жұмыртқалар жаңадан шыққан кезде Bt (Bacillus thuringiensis) – дернәсілдерді бақылаудың қауіпсіз және тиімді тәсілі. Дернәсілдер өскен сайын спиносад та тиімді.