Ай қыран көбелегі

Кіріспе

Құрттардың түрі

Ай көбелегі (Actias luna), сондай-ақ американдық ай көбелегі деп те аталады, Сатурнидтер тұқымдасының, Сатурнинеі тайыншасының Солтүстік Америкаға тән көбелегі. Бұл тұқымдас көбінесе алып жібек көбелектері деп аталады. Көбелектің қанаттары лайм түсті жасыл, ал денесі ақ. Оның құрттары да жасыл түсті. Қанаттарының ұзындығы шамамен , бірақ кейде одан да асады, сондықтан бұл түр Солтүстік Америкадағы ең ірі көбелектердің бірі саналады. Канадада жылына бір ұрпақ кездеседі, қанатты ересек көбелектер мамырдың соңында немесе маусымның басында пайда болады. Ал оңтүстікке қарай жылына екі, тіпті үш ұрпақ тууы мүмкін, ал АҚШ-тың оңтүстік аймақтарында алғашқы ұрпақ наурыз айында көрінеді. Бастапқы латынша атауы, шамамен "жарық, қауырсын құйрық" деп аударылатын, Карл Линней 1758 жылы "Systema Naturae" еңбегінің онінші басылымында бұл түрді сипаттағанда өзгертілді және оны Phalaena luna, кейіннен Actias luna деп атады. "Луна" атауы римдік ай құдайының есімінен алынған. Көбелекке "Ай көбелегі" деген ортақ атау берілді.

Тарату

Луна көбелегі Солтүстік Америкада, АҚШ-тың Ұлы жазығының шығысынан Флоридадан Мэн штатына дейін, ал Саскачеваннан шығысқа қарай Орталық Квебек арқылы Канаданың Нова-Шотландиясына дейін таралған. Луна көбелектері сирек жағдайларда Батыс Еуропада да кездеседі.

Өмірлік цикл

Климатқа байланысты, ай мөлшері өмір сүретін ортаға қарай, жыл сайынғы ұрпақ саны әртүрлі болады. Канада мен АҚШ-тың солтүстік аймақтарында олар бір ұрпақты, яғни жылына бір рет көбейеді. Өмірлік цикл шамамен 10 күн жұмыртқа кезеңінде, 6-7 апта дернәсіл кезеңінде, 2-3 апта қуыршақ кезеңінде және мамырдың соңында немесе маусымның басында пайда болатын қанатты ересектердің бір апталық кезеңін қамтиды. Атлантикалық аймақтағы штаттарда бұл түр екі ұрпақты, ал оңтүстікке қарай үш ұрпақты тудырады. Орталық штаттарда бірінші ұрпақ сәуірде, екіншісі шілдеде пайда болады. Одан да оңтүстікте бірінші ұрпақ наурыз айында пайда болады, ал екінші және үшінші ұрпақтар сегіз-он аптадан кейін туып өседі.

Құйрық

Жұмырқұрт жібек коконға оралып, жұмырлану кезеңіне өтеді, кокон жұқа әрі бір қабатты болады. Жұмырлануға аз уақыт қалғанда, соңғы, бесінші жастағы гусеница "ішек тазалауына" қатысады, онда артық су мен ішек ішкілігі шығарылады. Жұмырлақ күйінде бұл түрдің өкілдері көптеген көбелектерге қарағанда физикалық жағынан белсендірек болады. Қозғалғанда, олар жұмырлақ қабықтарының ішінде қозғалып, дыбыс шығарады. Жұмырлану шамамен екі аптаға созалады, егер гусеница қысқы ұйқыға (диапауза) түспесе, онда жұмырлану кезеңі шамамен тоғыз айға созылады. Диапаузаны қозғау механизмдері әдетте генетикалық факторлардың, күн сәулесінің ұзақтығының және температураның үйлесімді әсері болып табылады. Жұмырлақтардың алдыңғы қанаттарының тамырында хитиннен жасалған тікенектері болады. Коконның ішінде қарқынды қозғалыс арқасында, бұл тікенектер дөңгелек тесік жасап, одан ересек көбелек (имаго) шығады, ал кокон жібі кокуназа ферментінің (ақуызды қорытатын фермент) бөлінуі нәтижесінде әлсірейді.

Қанатлы көкбауыр

Сыртқы сигналдар түріндегі температура өзгерісінен кейін қуыршақтар қанатты күйге көшеді. Ересек Луна көбелектері қуыршақтан шыққанда, олардың қарыншалары ісіп, қанаттары кішкентай, жұмсақ және ылғал болады. Ересек өмірдің алғашқы бірнеше сағаты гемолимфаны (омыртқасыз жануарлардың қанына баламасы) қарыншадан қанаттарына соруға жұмсалады. Көбелектер ұшу үшін қанаттары құрғап, қатып қалғанша күтуі керек. Бұл процеске 2-3 сағат уақыт қажет болуы мүмкін. Луна көбелектері сирек емес, бірақ олардың өте қысқа (7-10 күндік) ересек өмірі және түнгі уақытта ұшуының салдарынан көрінуі сирек. Барлық алып жібек көбелектері сияқты, ересектерде тек қана дамылмаған ауыз мүшелері және ас қорыту жүйесі болмайды, сондықтан олар ересек күйінде тамақтанбайды, керісінше, гусеница кезінде жинаған энергиясын пайдаланады. Жыл ішінде екі немесе үш ұрпақ пайда болатын аймақтарда, екінші және үшінші ұрпақтардың қанаттарының түсі жылдың бірінші ұрпағына қарағанда сары-жасыл түсті болуы мүмкін.

Жыртқыш және паразиттер

Кейбір алып жібек көбелектерінің личинкалары шабуылға ұшырағанда, тісті жақтарын бір-біріне үйкеп, дыбыс шығарады. Бұл дыбыстар адамдарға естіледі және жыртқыштар ести алатын ультрадыбыс жиіліктеріне жетеді. Дыбыстар – бұл жыртқыштарға ескерту беру мақсатындағы апосемалық сигнал, ол жыртқыштарды ыңғайсыздық тудырып, ішек мазмұнын қайтаруға мәжбүр етеді. Ай күбәләгінің личинкалары дыбыс шығарып, ішек мазмұнын қайтарады, қайтарылған материал бірнеше түрге қарсы жыртқыштарды қорғауға көмектеседі. Бұл және осыған ұқсас, түнде ұшатын Actias туысына жататын, "ай күбәләгі" деп аталатын ересек көбелектердің (imago) артқы қанаттарында ұзын құйрықтары болады. "Жалған нысана" гипотезасы бойынша, бұл құйрықтар жабық қанатты жануарлардың эхолокация арқылы аулау қаупін азайту үшін пайда болған. Көбелектер артқы қанаттарының құйрықтарын айналдыру арқылы, жабық қанатты жануарларды маңызды емес бөліктерге шабуыл жасауға итермелейді, бұл тәсіл 55%-дан астам жағдайларда сәтті болады. Эксперименттер толық қанаттары бар және құйрықтары алынған ай күбәлектерімен жүргізілді. Толық қанаттары бар көбелектерге шабуыл жасаған жабық қанатты жануарлардың көпшілігі көбелектің денесіне емес, артқы қанаттарының құйрығына тиді; толық көбелектердің тек 35%-ы ұсталса, құйрықтары кесілгендердің 81%-ы ұсталды. Бұл эксперименттің нәтижелері эхолокациялық бұрмалаудың тиімді қарсы шара екенін көрсетеді. Еуропаға тән Compsilura concinnata паразиттік шыбығы 20-шы ғасырдың көп бөлігінде Америка Құрама Штаттарына, қоңыраулы көбелекті биологиялық бақылау ретінде әдейі енгізілді. Өмірлік циклының икемділігіне байланысты, ол Солтүстік Америкадағы 150-ден астам бауыршақ пен көбелектің түрлеріне паразиттік әсер етеді. Зерттеушілер ай күбәләгінің личинкаларын шамамен бір аптаға сыртқа шығарып, содан кейін зертханаға қайтарғанда, төрт түрлі паразит табылып, олардың ең көп тарағаны C. concinnata екенін хабарлады. Зерттеушілер бұл паразиттік шыбықтың ай күбәләгінің популяциясына қосымша зиян келтіретінін қорытындылады. Ай күбәләгінің личинкалары соңғы жастарында, шамамен 3 см-ге жеткенде тікендерді дамытып, жыртқыштардан қорғанады. Басқа түрлерге қарағанда, мысалы, Automeris io, личинка кезеңінде химиялық қорғанысқа ие, ай күбәләгінің личинкалары осы ұзындыққа жеткенше қорғанышсыз болып қалады. Алайда химиялық қорғаныстың болмауы личинка кезеңінің қысқаруына мүмкіндік береді. Automeris io-ның личинка кезеңі Actias luna-ға қарағанда кем дегенде екі есе ұзаққа созылады, бұл оны паразиттік инфекцияға көбірек бейімдейді.

Some species of giant silk moth larvae are known to make clicking noises when attacked by rubbing their serrated mandibles together. These clicks are audible to humans and extend into ultrasound frequencies audible to predators. Clicks are thought to be a form of aposematic warning signaling, made prior to predator deterring regurgitation of intestinal contents. Luna moth larvae click and regurgitate, with the regurgitated material confirmed as being a predator deterrent against several species. Imagos (winged adults) of this and related night flying Actias species collectively referred to as "moon moths" have long hindwing tails. A "false target" hypothesis holds that the tails evolved as a means of reducing risk of predation by bats which use echolocation to locate prey. The moths use the spinning hindwing tails to fool bats into attacking nonessential appendages, with success occurring over 55% of the time. Experiments were conducted with Luna moths with intact wings and with the tails removed. With intact wings, a majority of the attacking bats contacted the hindwing tails rather than the body of the moth; only 35% of intact moths were caught versus 81% for those with clipped tails. The results of this experiment support echolocation distortion as an effective countermeasure. The parasitoid fly Compsilura concinnata native to Europe was deliberately introduced to the United States throughout much of the 20th century as a biological control for spongy moths. Due to its flexible life cycle, it can parasitize more than 150 species of butterflies and moths in North America. Researchers reported that when Luna moth larvae were placed outside for about a week and then collected and returned to the laboratory, four parasitic species emerged, the most common being C. concinnata. The researchers concluded that this parasitoid fly causes collateral damage to Luna moth populations. Luna moth larvae have displayed defenses against predators in late instars by developing spines once they reach about 3 cm in length. Unlike other species such as Automeris io, which have chemical defenses much earlier in the larval stage, the Luna moth larvae are left largely defenseless until it reaches this length. However, the absence of a chemical defense allows for the shortening of the larval stage. Automeris io has a larval stage at least twice as long on average as Actias luna, leaving it vulnerable to parasitism.

Қонақ өсімдіктер

Луна шыбындарының дернәсілдері әр түрлі жапырақты ағаштармен қоректенеді. Дернәсілдер өздерінің қоректенетін ағаштарына айтарлықтай зиян келтіретін тығыздыққа жете алмайды.

Танымал мәдениетте

Луна көбелегі 1987 жылғы маусымда шыққан АҚШ пошта маркасының бірінші классында бейнеленді. Жиырмадан астам көбелек осылай құрметке ие болғанмен, 2019 жылға дейін бұл – жалғыз көбелек-түлкі. Big Thief тобы 2019 жылғы U.F.O.F. альбомындағы "Strange" әнінде Луна көбелегіне сілтеме жасайды.